Демонстрационный сайт » ЭТНОПОЛИТИКА » Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (I yazı)

Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (I yazı)

image

Solmaz Toqidi-Rüstəmova  , professor

 Azərbaycanın öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonrakı dövr bir sıra müasir dünya dövlətləri arasında müxtəlif əsaslar və maraqlar üzərində inteqrasiya prosesslərinin vüsət alması ilə səciyyələnir.  Ümumi kökə və mədəniyyətə sahib olan türk xalqlarının bir-biri ilə yaxınlaşması və sürətli inteqrasiyası da bu baxımdan nəzərə çarpan ən qabarıq proseslərdən sayıla bilər. Həmin prosesi şərtləndirən və günün zərurətinə çevirən səbəblər və maraqlar üzərində dayanmadan, bu məsələ ilə bağlı bir məqama diqqət yetirək.


 5 müstəqil Türk dövlətləri tərəfindən siyasi, ictimai, iqtisadi, mədəni və digər sahələrdə əlaqələrin güclənməsinə yönəlik müxtəlif beynəlxalq birliklərin yaranması Azərbaycan cəmiyyətinin müəyyən bir qismində böyük “Turan” ideyasının bərpası kimi qəbul edilir və sosial şəbəkələrdəki müzakirələrdən göründüyü kimi heç də birmənalı qarşılanmır. Bu proseslərin beynəlxalq aləmdə də müəyyən qıcıqlar doğurduğu, bir sıra ölkələrin açıq-aydın narahatlığına səbəb olduğu nəzərə alınarsa, Azərbaycan cəmiyyətinin bir hissəsinin “turançılıq” kimi qələmə verilən türk birliyi ideyasına skeptik, bəzi hallarda hətta barışmaz münasibətini ilk növbədə xarici, xüsusilə qonşu dövlətlərin mənfi reaksiyası və ölkəmizə qarşı təhdidlər və ya təhlükələr yarada biləcəyi ehtimalının təsiri ilə izah etmək olar.

 Bu ideyanı qəbul etməyən başqa bir qisim öz mövqeyini müasir türk dövlətlərinin daxili siyasəti və mövcud hakimiyyətlərin xarakteri ilə əsaslandırır. Azərbaycanda yaşayan milli azlıqların və azsaylı xalqların nümayəndələrinin sosial şəbəkələrdə məhz “Turan” adı ilə gündəmə gətirilən bu proseslərə hər hansı mövqeyi tək-tək istisnalar sayılmadan kəskin şəkildə qoyulmasa da “narazılar” arasında bu xalqların nümayəndələrinin (o cümlədən xaricdə yaşayanların) olduğu nəzərə çarpır.

    Son aylarda Türk xalqlarının və dövlətlərinin inteqrasiya problemlərinin müzakirə olunduğu iki beynəlxalq elmi konfransda iştirakım zamanı bu proseslərin mahiyyəti ilə daha dərin tanışlıqdan, eləcə də sosial şəbəkələrdə bu mövzuyla bağlı fikirləri daha diqqətlə izlədikdən sonra məsələyə ilk növbədə tarixilik baxımından aydınlıq gətirməyə və münasibət bildirməyə lüzum görürəm. Təbii ki, bu “tarixi ekskursa”  əfsanəvi “İran-Turan” qarşıdurmasından deyil, müasir türk dövlətlərinin xələfləri olduğu proseslərdən başlayıram.

    XX əsrin əvvəllərində, artıq öz etnik-milli kimliklərini dərk etmiş türk xalqlarının, xüsusilə  Rusiya İmperiyası hüdudunda yaşayan türk toplumlarının öz talelərini siyasi baxımdan həll etmək çarpıntılarını məhz  “türk kimliyi” əsasında əməkdaşlıq üzərində qurması olduqca diqqətəlayiqdir. Rus çarizminə qarşı mübarizəni siyasi-inqilabi partiyalar yaratmaq yolu ilə aparan digər İmperiya xalqlarından fərqli olaraq ölkənin müsəlman-türk xalqları 1905-ci ilin avqustunda özlərinin ilk qurultayına yığışırlar. Nijni-Novqorod şəhərində, Volqa boyu üzən gəmidə yarı-gizli şəraitdə keçən və tarixə “Ümumrusiya müsəlmanlarının I qurultayı” kimi düşən bu və sonrakı yığıncaqlar “müsəlman” adı daşısa da, onların İmperiyanın əsasən türk xaqlarını əhatə etdiyi və qarşısına da məhz milli-siyasi vəzifələr qoyduğu bu qurultayın əsas təşkilatçılarından olan Əlimərdan bəy Topçubaşovun Açılış nitqinin  ilk cümlələrindən bəlli olur:

“Biz – türklər eyni kökə, eyni mənşəyə, eyni dinə mənsubuq. Bizim əcdadlarımızın torpaqları Məğribdən Məşriqə qədər uzanırdı...Babalarımızın qəhrəmanlığına baxmayaraq bu gün biz nə Qafqaz dağlarında, nə Krım bağlarında, nə Qazan çöllərində, bizim öz tarixi vətənimizdə, öz əcdadlarımızın torpaqlarında öz ehtiyaclarımızı və dərdlərimizi açıq müzakirə etmək imkanından məhrumuq...”  

     İmperiyanın bütün türk-müsəlman xalqlarını əhatə edən və azərbaycanlıların aparıcı mövqelərə malik olduğu bu hərəkatın hələ yalnız 1905-1906-cı illərdə 3 dəfə öz qurultaylarını keçirməsi (sonuncu- 1916-cı il) Rusiyanın “türk elitasının”  siyasi fəallığının ən parlaq nümayişi olur və İmperiyanın ictimai-siyasi mühitində “siyasi türkçülük” ifadəsinin yaranması ilə nəticələnir. Ayrıca qeyd edək ki, bu hərəkatın gələcək strategiyasını müəyyənləşdirən əsas proqram sənədləri türk-müsəlman dünyasının liderlərindən biri kimi qəbul edilən, böyük nüfuz sahibi, hüquqşünas Əli Mərdan bəy Topçubaşov tərəfindən hazırlanmışdır.

   Azərbaycanlı siyasi xadimlərin İmperiyanın digər türk-müsəlman xalqları ilə əməkdaşlığı bu  

qurultaylarla yanaşı, Rusiya Dövlət Dumalarında da davam etmişdir. Rusiya Parlamentinin bütün

4 çağırışında azərbaycanlı, tatar və digər türk xallarını təmsil edən deputatlar məhz

“Müsəlman Fraksiyasında” (I Dumada – 36 nəfər) birləşmiş və fəaliyyətlərini birgə tənzim etmişlər. Çar hakimiyyətinin hər dəfə   yeni Dumaya seçkilər ərəfəsində milli ucqarlardan olan nümayəndələrin sayını mütəmadi olaraq azaltdığı bir şəraitdə 4-cü Dumada (1912-1917-ci illər) artıq cəmi 7 nəfərdən ibarət olan “Müsəlman Fraksiyasında” Cənubi Qafqazın müsəlman əhalisindən yeganə deputat Məmməd Yusif Cəfərov Dumada heç bir nümayəndəsi olmayan bütün Türküstan əhalisinin (hazırki 5 Orta Asiya respublikalarının ərazisi) hüquqlarını da müdafiə etmişdir.

   Burada xüsusi vurğulanmalıdır ki, ümumi qəbul edilmiş rəyə görə “siysi türkçülük” ideoliji konsepsiyası məhz Rusiya İmperiyasının türk xalqlarının görkəmli fikir adamları tərəfindən hazırlanmış, Osmanlı dövlətinin siyasi xadimləri sonradan bu fikir hərəkatına qoşulmuşlar.

  Bütün bu dövrdə Azərbaycanın türk-müsəlman ziyalıları Osmanlı mühiti orbitində də fəal olmuş, təhsil almaqdan tutmuş bu ölkədə gedən ictimi-siyasi və ədəbi proseslərdə iştirak etmişlər. I dünya müharibəsi başlayanda Çar hakimiyyəti öz hərbi rəqibi Osmanlı dövlətinə rəğbətinə görə Cənubi Qafqazın türk-müsılman əhalisinə etibar etməmiş, bu məqsədlə bir sıra önləyici tədbirlər görmüşdür. Az sonra Azərbaycan ictimaiyyəti bu “etimadsızlığın” heç də əsassız olmadığını nümayiş etdirmişdir. 1915-ci ildə Qarsın türk-müsəlman əhalisinin bir neçə ay fasiləsiz erməni-rus qoşunları tərəfindən xüsusi qəddarlıqla müşayiət olunan kütləvi qırğınlar və talanlara məruz qalması Cənubi Qafqazın azərbaycanlı cəmiyyətində geniş əks-səda doğurmuşdur. Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti Qars camaatına kömək üçün 3 dəfə Rusiya  çar hökumətinə müraciət etsə də: “Siz, Qafqazlı müsəlmanlar, bizim düşmənlərimizə yardım etmək istəyirsiniz. Müharibə zamanı buna icazə verilməz”- deyə hər dəfə rədd cavabı almışdır. Nəhayət, Əlimardan bəy Topçubaşov kimi tanınmış ictimai-siyasi xadimin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti Tiflisdə, Qafqaz Canişini ilə görüşərkən irəli sürülən iddiaya verdiyi: “Siz, iki dövlət – Osmanlı imperatorluğu ilə Rusiya çarlığı müharibə edirsiniz. Biz, sizin düşmənlərinizə deyil, işğalınız altına aldığınız vilayətlərdəki pərişan qardaşlarımıza insani və maddi yardım etmək istəyirik” – cavabı ilə tələb olunan icazəni ala bilmişdir.

    Azərbaycan türklərinin müharibə gedən ərazilərdə aylarla Osmanlı türk əhalisinə verdiyi geniş maddi və mənəvi dəstəyin, eləcə də bu savaş dövründə əsir düşmüş və Nargin adasında saxlanılan türk əsgər və zabirtlərinə ərzaqla təminat və müalicədən tutmuş, əsirlikdən azad edib vətənlərinə yola salmağa qədər göstərilən xidmətin xarakteri həmin dövr bu məqsədlər üçün yaradılan təşkilatın və onun nəşr etdiyi jurnalın adında  əks olunmuşdur: “Qardaş köməyi”.

    Az sonra, belə bir qarşılıqlı kömək artıq dövlət səviyyəsində, Osmanlı ordusu tərəfindən Azərbaycan xalqına və yeni yaradılmış Azərbaycan dövlətinə ediləcək...  

                Ardı var...















I Rusiya Dövlət Dumasının Müsəlman Fraksiyasının üzvlərindən bir qrup. Azərbaycanlı deputat Məhəmməd Ağa Şahtaxtlı (ayaq üstə, soldan birinci)











Əli Mərdan bəy Topçubaşov, Türk-müsəlman dünyasının nüfuzlu xadimi, I Dövlət Dumasında Müsəlman ftaksiyasının üzvü



r










II Rusiya Dövlət Dumasının Müsəlman Fraksiyasının üzvlərindən bir qrup. Azərbaycanlı deputatlar Fətəli Xan Xoyski (oturub, soldan birinci) və Xəlil bəy Xasməmmədov (oturub, sağdan birinci










"Qardaş köməyi"jurnalı







Rusiya müsəlmanlarının l qurultayının iştirakçıları. (1905, Nijni -Npvqorod)







Rusiya müsəlmanlarının lV qurultayı. Əlimərdan bəy mərkəzdə (oturub, soldan dördüncü)



























Məmməd Yusif Cəfərov. 4-cü Dövlət Dumasında Cənubi Qafqazın müsəlman əhalisindən yeganə deputat. Dumada heç bir nümayəndəsi olmayan Türküstan müsəlmanlarının hüquqlarını müdafiə etmiş, bu əhali qrupunun rus məmurları qarşısında təzim etməsi haqda qanunun ləğvinə nail olmuşdur.






















ДРУГИЕ НОВОСТИ
ВСЕ НОВОСТИ
08:22“AĞILLI” ADAMLARIN AĞILSIZ İDDİALARI07:48Соглашение по морским зонам: вклад в суверенитет Турции и Ливии18:25İranda dünyəvi inqilab16:12Ташкент готовится к ярмарке «Туризм на Шелковом пути»15:20Ильхам Алиев: Баку отвечал и продолжит отвечать на любые антиазербайджанские шаги11:44В Турции началась сборка прототипа отечественного военного самолета12:40Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (2-ci yazı)12:07یادداشت ولایتی درباره مسائل اخیر بین ایران و جمهوری آذربایجان: من هم یک آذری هستم11:57В Баку состоялся праздник в честь святого архистратига Божия Михаила и всех небесных сил бесплотных - престольный день13:03Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (I yazı)12:21FİRUDİN İBRAHİMİ MÜASİR TƏDQİQATLAR KONTEKSTİNDƏ12:01Xamenei nə türkdür,nə də farsdır17:18США вернулись к покорению Луны16:52Iran hakimiyyəti bəhailəri casus elan edib16:37Возможен ли мир в Украине?13:01Почему Иран против Зенгезурского коридора16:54Если у деспота есть его гнёт, то у угнетаемого есть Бог16:40İranda türklərə qarşı ayrı-seçkilik17:52“İran xərab şod...”22:47KÖLƏ SƏDAQƏTİ18:25ارتباط با یک ایرانی مثل یک بازی شطرنج است18:18Мнение других – что это означает?18:10“Məhkum qadınlara dəstək tədbirləri” layihəsi çərçivəsində tədbir keçirilib.14:43Tehran hakimiyyəti Azərbaycanla münasibətlərini fars-türk deyil, türk-türk müstəvisində formalaşdırır14:28“Dəyərlərimizi Unutmayaq” adlı sənədli filmin təqdimatı keçirilib14:25“Günahsız qan” sənədli filminin ilkin təqdimatı baş tutub.19:428 noyabr 2022-ci il tarixində İrandakı etirazlarla bağlı məlumat18:35Президент Ирана предупредил об угрозе «гибридной войны» против страны18:23İRAN SAYTI CƏNUBİ AZƏRBAYCAN SİYASİ TƏŞKİLATLARI HAQQINDA16:29Şuşa Azərbaycan xalqının milli təfəkkürünü, mədəniyyətini, tarixini özündə təcəssüm edən məkanlardan biridir16:18Bu gün Katolik Kilsəsi Romada Lateran Bazilikasının (kilsəsinin) təqdis edilməsi gününü qeyd edir.15:04Елена Косолапова: Зачем уезжать из Баку, где тебя любят и ценят16:12Террористы РКК контролируют 80% наркотрафика в Европе14:48Nə monarxiya, nə teokratiya, ancaq demokratiya16:11Radif Mustafayev: ученый и воин карабахской войны15:54«Культурной столицей тюркского мира» станет туркменский город Анев15:45Как агенты влияния Запада руководят российскими университетами17:34Açıq və gizli niyyətli İran17:28İran ruhanisi ölkədə siyasətin dəyişməsi ilə bağlı referendum keçirilməsini tələb edib11:41Шушинская декларация является вершиной отношений между Азербайджаном и Турцией19:10Iranda dünyəvilik inqilabı11:28В Анкаре пройдет конференция "Победа в Карабахе: Обретшая свободу историческая Родина"11:14İranın xarici siyasətindəki "din"14:54Начались учения воинских частей Сил специального назначения на южных границах Азербайджана– ВИДЕО14:49İran xüsusi xidmət orqanının nəzarəti altında yaradılmış qanunsuz silahlı birləşmə ifşa edilmişdir14:29XTQ-nin Azərbaycanın cənub sərhədində təlimi başlayıb( Video)20:11Беспилотная зона: Турция построит на Украине завод по производству дронов17:27Культурная депрессия14:08Южный Кавказ как новое поле борьбы Запада и России12:54ÖMƏR FAİQ NEMANZADƏ – 15009:01NASA опубликовало «улыбку» Солнца13:28“TÜRK DÜNYASI- 2040 VİZİONU”. Məqsədlər, gözləntilər, reallıqlar...01:43LƏZGİ QIZI - ЛЕЗГИ РУШ20:46Вступление Швеции и Финляндии в НАТО и роль Турции20:35Президент Эрдоган принял министра обороны Израиля Бени Ганца20:01Учащиеся бакинской средней школы №175 посетили католический приход святого Иоанна Павла II.16:26Блицвизит Ильхама Алиева в Грузию может оказаться историческим16:14ANA DİLİ,YOXSA HƏMŞƏRİ VƏZİR20:25Амбициозный прагматик Риши Сунак возвращается, чтобы возглавить тори19:58SEPAH-ın azərbaycanlılara hədə və məsləhətləri haqda bir neçə söz19:41İranın daxili "düşmənləri" kimdir?16:55ПРОВЕДЕНИЕ ЦЕНТРАЛЬНО-АЗИАТСКИХ ИГР БУДЕТ ВОЗОБНОВЛЕНО16:34İrandakı narazılıqlara Azərbaycanı səbəbkar kimi görən Rusiya ekspertləri14:05Единый тюркский алфавит и политическая субъектность13:54Тюркские государства обсуждают в турецкой Бурсе создание единого алфавита10:43Главы Азербайджана и Турции открыли новый международный аэропорт в Зангилане23:11Şərqşünas-alim Əkrəm Rəhimlinin 90 illiyi qeyd edilib22:39Аэропорт в Зангилане, который откроют Эрдоган и Алиев, построен за 1,5 года13:20Iranın Azərbaycandakı səfirliyinin bəyanattı16:35İranın ümumdövlət siyasəti bütün istiqamətlərdə fiaskoya uğrayıb...20:35Lənkəran şəhərində Fövqələqdəs Məryəm Ananın Örpəyi şərəfinə kilsə bayramı qeyd edilib20:26В Ленкорани, отметили храмовый праздник в честь Покрова Пресвятой Богородицы.16:13"Я вижу мертвецов". Почему многие из нас верят в призраков15:10Россия поддержит инициативу Казахстана по продвижению русского языка в СНГ19:36Белоруссия и Молдавия — новый фронт в украинском конфликте?19:20Глобальная архитектура безопасности должна формироваться заново21:47FARSLAR MİLLƏT,İRANIN DİGƏR XALQLARI QÖVMDÜRLƏR\ETNİKLƏRDİRLƏR15:48ƏMİRƏLİ TİHİRCALVİ (Ləzgi şairlərinin Azərbaycan dilində yaradıcılığı)18:41Протесты в Молдове обостряются18:33Израиль и Ливан поделили морские газовые месторождения
САМОЕ ЧИТАЕМОЕ
  1. ارتباط با یک ایرانی مثل یک بازی شطرنج است
  2. В Баку состоялся праздник в честь святого архистратига Божия Михаила и всех небесных сил бесплотных - престольный день
  3. İRAN SAYTI CƏNUBİ AZƏRBAYCAN SİYASİ TƏŞKİLATLARI HAQQINDA
  4. Возможен ли мир в Украине?
  5. Елена Косолапова: Зачем уезжать из Баку, где тебя любят и ценят
  6. “Məhkum qadınlara dəstək tədbirləri” layihəsi çərçivəsində tədbir keçirilib.
  7. Президент Ирана предупредил об угрозе «гибридной войны» против страны
  8. Мнение других – что это означает?
  9. KÖLƏ SƏDAQƏTİ
  10. Tehran hakimiyyəti Azərbaycanla münasibətlərini fars-türk deyil, türk-türk müstəvisində formalaşdırır
  11. Bu gün Katolik Kilsəsi Romada Lateran Bazilikasının (kilsəsinin) təqdis edilməsi gününü qeyd edir.
  12. “AĞILLI” ADAMLARIN AĞILSIZ İDDİALARI
  13. Если у деспота есть его гнёт, то у угнетаемого есть Бог
  14. Şuşa Azərbaycan xalqının milli təfəkkürünü, mədəniyyətini, tarixini özündə təcəssüm edən məkanlardan biridir
  15. 8 noyabr 2022-ci il tarixində İrandakı etirazlarla bağlı məlumat
  16. “İran xərab şod...”
  17. Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (I yazı)
  18. İranda dünyəvi inqilab
  19. “Dəyərlərimizi Unutmayaq” adlı sənədli filmin təqdimatı keçirilib
  20. Почему Иран против Зенгезурского коридора
  21. Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (2-ci yazı)
  22. Iran hakimiyyəti bəhailəri casus elan edib
  23. “Günahsız qan” sənədli filminin ilkin təqdimatı baş tutub.
  24. İranda türklərə qarşı ayrı-seçkilik
  25. В Турции началась сборка прототипа отечественного военного самолета
  26. یادداشت ولایتی درباره مسائل اخیر بین ایران و جمهوری آذربایجان: من هم یک آذری هستم
  27. США вернулись к покорению Луны
  28. Xamenei nə türkdür,nə də farsdır
  29. FİRUDİN İBRAHİMİ MÜASİR TƏDQİQATLAR KONTEKSTİNDƏ
  30. Ильхам Алиев: Баку отвечал и продолжит отвечать на любые антиазербайджанские шаги
  31. Ташкент готовится к ярмарке «Туризм на Шелковом пути»
  32. Соглашение по морским зонам: вклад в суверенитет Турции и Ливии
ОПРОС

Где будете встречать Новый год?


 
«    Декабрь 2022    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031 
ГАЛЕРЕЯ