Ethnoglobus » ЭТНОПОЛИТИКА » Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (2-ci yazı)

Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (2-ci yazı)

image
Solmaz Toqidi-Rüstəmova, professor, tarix elmləri doktoru


1917-ci ildə Rusiyada Çar Monarxiyasının süqutu ilə İmperiyanın bütün digər xalqları kimi türk-müsəlman xalqları da yaranmış imkanlardan öz müqəddəratlarının həlli yolunda mübarizənin yeni mərhələsinə qədəm qoyurlar. Bu hadisədən dərhal sonra iki qurultay - 1917-ci ilin aprelində Bakıda Qafqaz müsəlmanlarının, may ayında isə Moskvada Ümumrusiya müsəlmanlarının toplantısı çağırılır. Diqqətəlayiqdir ki, hər iki qurultayda əsas məsələ - Rusiyanın gələcək dövlət quruluşu və əsarətdə olan xalqların hüquqları haqda türk xaqlarının ikinci nəsil siyasi liderlərindən biri kimi qəbul edilən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə məruzə edir. Daha geniş nümayəndəli Moskva qurultayında “Ədəbi türkcə ilə əzbər söylədiyi və dəfələrlə alqışlanaraq kəmali-diqqətlə dinlənilən” məruzəsində Rəsulzadə bir daha demokratik prinsiplərə əsaslanan Rusiya Federativ respublikası tərkibində müsəlman-türk xaqları üçün milli-ərazi muxtariyyəti ideyasını irəli sürür və əsaslandırır. Gərgin müzakirələr zamanı islamçı və sosialist qüvvələrin etirazı, həmçinin bu məsələyə dair osetin Əhməd bəy Salikovun geniş hüquqlu məhəlli idarələri olan Rusiya tərkibində müsəlmanların milli-mədəni muxtariyyətlə kifayətlənməsi təklifləri qarşısında Bakı qurultayında olduğu kimi Moskva qurultayı da böyük səs çoxluğu ilə M.Ə.Rəsulzadənin hazırladığı Qətnaməyə üstünlük verir. O dövr üçün çox mühüm nəticə sayılan bu qələbə məhz türk xalqlarının – azərbaycanlı, başqırd, tatar, türküstanlı nümayəndələrin ümumi dəstəyi ilə baş tutur.


   Lakin Rəsulzadənin Moskva qurultayındakı məruzəsinin əhəmiyyəti bununla məhdudlaşmır. Gələcək Azərbaycan dövlətçiliyinin ideologiyasını və əsaslarını işləyib hazırlamış Rəsulzadə bu məruzəsində keçmiş imperiyanın türk xalqlarının milli hüquqları və dövlətçilik uğrunda mübarizəsinin dəyişmiş siyasi şəraitdə və yeni mərhələdə konkret məqsəd və vəzifələrini də müəyyənləşdirir və ilk dəfə “vahid türk milləti” konsepsiyasından kənara çıxır.
   “Hər bir xalqın müstəqil şəkildə təşkilatlanması”, “Biz əvvəlcə ayrılmalı, daha sonra birləşməliyik” kimi fikirlərin məntiqi sonluğu kimi Rəsulzadə “Rusiya öylə bir rahət ev şəklində olmalıdır ki, orada hər millətin özünəməxsus odası olsun” – müddəası ilə hər bir türk-müsəlman xalqı üçün milli-məhəlli (ərazi) muxtariyyəti tələbini irəli sürür.
   Qurultayda səslənən “müsəlman birliyi” ideyası tərəfdarlarına da Rəsulzadə eyni “ümumi ev” nümunəsi ilə cavab verir. İslam dininin digər dinlər kimi beynəlmiləl xarakterini vurğulayaraq “İslam mədəniyyəti” yaratdığını təsdiq edən natiq, bununla belə bu müddəanın  “müsəlman milləti” kimi qəbul edilə bilməyəcəyini göstərir:  “İslam beynəlmiləlliyi böyük bir evdir ki, içərisində türk, fars, ərəb və sair millətlərə məxsus bölmələr vardır... ”. İslam dünyasına daxil olan xalqların yalnız mədəni bir federasiya yarada biləcəyini təbii bir ittihad yolu sayan Rəsulzadə bu birliyə daxil olan “millətlərin ən böyüyü, ən güclüsü və əsrimizdə ən müstəid həyatı olan” millət kimi türk millətinin adını çəkir: “Biz türk-tatar övladı, o millətlərin balalarıyız. Biz türk oğlu türküz, bununla fəxr edəriz”.
   Beləliklə, “müsəlman” adı ilə çağırılan Moskva qurultayının da nümayəndələri qarşısında duran vəzifələr “türk” kimliyi əsasında dilə gətirilir: “Türk mədəniyyəti, türk mənliyi vicuda gətirmək istəriz.  Rusiyada bulunan 30 milyonluq müsəlmanlardan qismi-əzəmi – təqribən 21 milyonu bu millətə mənsubdur” – deyən Rəsulzadə əsrlərdən bəri cəhalət bəlası, məzhəb ayrılığı üzündən bir-birindən ayrı düşən, hətta özündən belə ayrı qalan bu milyonlarda “indi birləşmək meyli” olduğu” və “bu meyil çox şiddətlidir” -  bildirməklə yanaşı dərhal “Fəqət qorxmalıdır ki, bəzi süni tədbirlər sayəsində bu meyilə qarşı bir əksəməl çıxmasın”- xəbərdarlığı edir.
   Hansı “qorxu” və “süni tədbirlərdən” ehtiyat edir Rəsulzadə?  “Biz türk-tatar millətləri bir cinsdən - türk oğlu türk olmaqla bərabər inkar etmək olmaz ki, ayrı-ayrı şivələrə, müxtəlif xüsusiyyətlərə malikiz. Bu gün Volqaboyu tatarların kəndilərinə məxsus ədəbiyyatları, mətbuatı, ədib və şairləri var. Türküstan cığataycası zəngin bir ədəbiyyata malikdir. Qazax-qırğızların mətbuatı da yol almaqdadır. Bunlardan heç biri cəbrə təslim olub da kəndi xüsusiyyətini fəda etməz və belədə Azərbaycan türkləri öz dilinə, öz ədəbiyyatına, öz adətinə əlvida deyəməz”.
   Türk birliyi naminə bütün bu özünəməxsusluqların süni yolla qaldırılmasını faydalı bilməyən Rəsulzadəyə görə: “qoy hər kəs öz yolu ilə təbii surətdə axsın, bu müxtəlif türk nəhrlərinin axıb da, nəhayət, töküləcəyi yeganə bir dəniz vardır, böyük türk dənizi!”.
    Beləliklə, Türk birliyi ideyasının zamanı qabaqlamayıb, yetişmə məqamına buraxmaq mövqeyini ortaya qoyan Rəsulzadə bu məqamı yaxınlaşdıracaq yeganə yolu da göstərir: bu, hər bir türk millətinin ən əvvəl öz dövlətçiliyini yaratmaq yoludur. Bu zaman ilk növbədə məhz coğrafi baxımdan Azərbaycan, Dağıstan, Türküstan, Qırğızıstan kimi türk xalqlarının milli-ərazi muxtariyyəti prinsipi əsasında  öz dövlətçiliyini qurmaq imkanları vurğulanır. Lakin bu üstünlük həmin dövlətlərin öhdəsinə daxili idarəçilik ilə bərabər  bütün Rusiya türkləri üçün “ümummilli və mədəni işləri görəcək bir Şurayi-Milli” yaratmaq vəzifəsi qoyur. Belə ki, “yalnız tarixin işlədiyi cinayət nəticəsində müəyyən bir mühitdən ayrı qalan” türk xalqları, yəni Rusiyanın iç ərazilərində qismən dağınıq yaşayan Volqaboyu, Krım tatarları və digərləri bu gün “milli-ərazi muxtariyyəti” deyil, “milli-mədəni” muxtariyyət istəmək arzusu ilə kifayətlənməli olurlar. Lakin bu xalqlar digər türklərlə bərabər Milli Şuranın təşkilində iştirak etməlidirlər.
    Əlaqələndirici təşkilat – Milli Şura ideyası ilə yanaşı Rəsulzadəyə görə müxtəlif türk xaqlarının təbii surətdə birləşməsi belə təsəvvür olunur: “ibtidai təhsil və xəlq üçün yazılan ədəbiyyat bir məhəllin öz şivəsində, ana dilində olur. Orta məktəblərdə ümumi türkcə dərs olaraq oxudulur...Ali məktəblərdə isə bütün tədrisat ümumi türkcə olur. Bu vasitə ilə heç bir cəbr və təzyiq görmədən baxarsan ki, arzu olunan “ittihadi-lisan da hasil olur”.
  Beləliklə, Rəsulzadə “ortaq dil” məsələsini də gündəmə gətirir və bunun yalnız təbii yolla mümkünlüyünü vurğulayır. Bu zaman Məhəmməd Əmin bəyin gətirdiyi nümunə bu günümüz üçün də olduqca diqqətəlayiqdir: “Başqa vasitə ilə ittihadi-lisan mümkün olsaydı velikoruslar müvəffəq olardılar. Əgər velikoruslar maloruslara cəbr etməsələr və onları öz hallarına buraxıb Şevçenkonu oxumaqdan mən etməsəydilər, Ukrayna teatrosunu qapatmasa idilər, heç şübhəsiz ki, bugünki separatizm halına gələn Ukrayna hərəkəti də vaqe olmazdı” !
    1917-ci ildə, Moskva qurultayındakı proqram xarakterli məruzəsinin sonunda Rəsulzadə ən ağrılı bir məsələyə də toxunur. Türk xalqlarının hələ özlərini idarə etməyə hazır görmədikləri üçün “bu fikirlərdən vaz keçərək” mərkəzi idarəçiliyi daha müvafiq bilmələri kimi iddialarla razılaşmır,  türk millətləri haqqında bu qədər bədbin fikirdə olmaq istəmədiyini vurğulayır:  
    “Bizim parlaq keçmişimiz, indiki halımız var. Mədəniyyətimizə əlamət olan ədəbiyyatımız, incəsənətimiz var. Bu mədəniyyətin qonşularımıza belə təsiri- nüfuzu olmuşdur. Bizdə bəlkə bir şey azdır – müasirlik. Elm və sənaye ilə hazırlanmış adamlarımız yoxdur. Fəqət bu da az bir zamanla hasil olur, yetişir. Sonra mən heç təsəvvür etmirəm ki, bir rus mujiki bir türküstanlı mujikdən idarəyə daha hazır olsun. Mərkəzdəki hazır adamlar o qədər də bol deyildirlər ki, özlərindən artıq qalıb bizə pay versinlər. Öz etimadi-nəfsinə güvənməyib də qonşuya ümidvar olan millət ... qorxarız ki, “şamsız yatar”.
   Qurultay iştirakçilarını, əsasən türk-müsəlman xalqları  nümayəndələrini dövlətçiliyə aparan “milli-ərazi muxtariyyəti” seçiminə səs verməyə çağıran bu siyasi xadim veriləcək qərarın həm də gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət məsələsi ilə bağlayır: “Əfəndilər! Hazırsızlığımızdan qorxmayalım, türk istedad və ləyaqətinə inanalım və biləlim ki, böylə tarixi bir zamanda öz həqqimizi istəməsək və yüksək bir səslə bizi milli idealımıza yaxınlaşdıran şüarı ortaya atmasaq nəsli-ati hüzurunda xəcil oluruz”.
    Moskva qurultayının böyük səs çoxluğu ilə Rəsulzadənin hazırladığı qətnaməni qəbul etdiyi artıq yuxarıda deyildi. Zaman Rəsulzadənin uzaqgörənliklə cızdığı və əməlinə çağırdığı vəzifələrin zəruriliyini tezliklə təsdiq etdi. Qarşıdan gələn 1918-ci il keçmiş Rusiya Imperiyasının türk xalqları üçün həqiqətən ilk milli dövlətçilik əsaslarının qurulduğu bir dövr oldu. Ayrı-ayrı xalqların bu yolda mübarizəsi və nailiyyətləri qanlı hadisələr və faciəvi sonluqla bitsə də qazax və qırğız türklərinin ortaq dövlətləri olan "Alaş Orda" - Kokand Türküstan hökuməti, öz muxtariyyətini elan etmiş Başqırd hökuməti, Şimali Qafqazda Dağlı Respublikası və digər dövlət qurumları, eləcə də Fərqanə vadisi, Ərdican, Şərqi Buxarada milli qüvvələrin bolşevik-erməni qoşunlarına göstərdiyi müqavimət bu xalqların dövlətçilik tarixinə parlaq səhifələr yazdı. Azərbaycan Cümhuriyyəti bu baxımdan daha uğurlu və “uzunömürlü” sayılaraq muxtariyyət deyil, müstəqil Azərbaycan milli dövlətçiliyinin əsaslarını yaratmaqla həm də türk dövlətlərinin əməkdaşlığı, birliyi, ağır durumda dəstək vermək ənənələrini qorumaq örnəyi verdi. Təcavüzə məruz qalan türk xalqlarına və rəhbərlərinə bütün mümkün imkanları ilə yardım etdi. Həmin 1918-ci ildə özü də bolşevik-erməni təcavüzünə məruz qalan Azərbaycan xalqı və dövlətçiliyi isə Osmanlı dövlətinin birbaşa hərbi dəstəyi sayəsində işğaldan azad oldu və öz dövlətçiliyini qurdu.
   Azərbaycan milli-siyasi qüvvələrinin Osmanlı türkləri ilə Zaqafqaziya Seyminin gürcü və erməni fraksiyalarından fərqli, “xüsusi” münasibətləri isə hələ Qafqaz İslam Ordusunun hərbi köməyindən daha əvvəl – Trabzon və Batum konfranslarında açıqlanmışdı və Osmanlıya qarşı müharibə aparmaqdan imtina qərarı ilə öz yüksək həddinə çatmışdı.
   Azərbaycan-Osmanlı münasibətləri, Türk xalqları birliyi, türk xalqlarının gələcək taleyi, perspektivləri və s. məsələlər Cümhuriyyət Parlamentindəki müzakirələrdə, xüsusilə M.Ə.Rəsulzadənin nitqlərində dəfələrlə gündəmə gətirilmişdir.
  Burada bir haşiyə çıxılmalıdır ki, nə 1905-ci ildən keçirilən və Türk xaqlarının taleyi müzakirə edilən qurultaylarda, nə də Azərbaycan Parlamentində bu mövzuya dair çıxışlarda “Turan” kəlməsi işlədilməmişdir.
   Birmənalı demək olar ki, tamamilə fərqli  – beynəlmiləlçilik prinsiplərinə əsaslanan kommunist ideologiyası ilə idarə olunan Sovet dövlətinin 20-ci illərdə birdən-birə “Türk xalqları” problemlərini siyasi gündəmə gətirməsi də XX əsrin əvvəllərindən güc toplayan “türk birliyi” ideyasının hələ də aktuallığını saxladığı ilə şərtlənmişdir.
                            Ardı var...










Ümumrusiya müsəlmanlarının Moskva qurultayı (1011 may 1917-ci il)



















Moskva qurultayının təşkilatçılarından Əli Mərdan bəy Topçubaşovun qurultay nümayəndəsi kimi mandatı 
















Zəki Validi Toqan – Görkəmli türk-başqırd siyasi, dövlət xadimi. Moskva qurultayında başqırd və tatar nümayəndə heyətlərinin Rəsulzadənin Qətnaməsinə səs verməsini təşkil etmidir. Başqırd xalqının azadlıq və inqilabi hərəkatının rəhbəri, 1917-ci ilin noyabrında muxtariyyətini elan etmiş Başqırd Hökumətinin başçısı, müdafiə naziri, başqırd ordusunun ali baş komandanı. Türküstan Milli Birliyinin qurucusu və ilk başqanı. Basmaçılar hərəkatının liderlərindən biri. Mühacirət dövrü Topçubaşov və Rəsulzadə ilə sıx əlaqə saxlamış, Türkiyə universitetlərində elmlə məşğul olmuş, türklərin tarixinə dair əsərləri ilə məşhurlaşmışdır. Görkəmli türkoloq, tarixçi alim. II Dünya Müharibəsinin sonlarına doğru 1944-cü ildə, Türkiyədə Sovetlər əleyhinə fəaliyyətdə və Turançılıqda ittiham edilmiş, “İrqçilik-Turançılıq Davasının” sonunda 10 il həbsə məhkum edilsə də hərbi məhkəmə tərəfindən bəraət almışdır. Elmi uğurları dünya türkologiyası tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, 1967-ci ildə Mançester Universiteti tərəfindən ona Şərəf doktorası verilmişdir.  








Mustafa Çokay (qazaxca- Şokay) – Görkəmli türk-qazax siyasi, dövlət xadimi. Qazax və qırğız türklərinin ortaq dövlətləri olan "Alaş Orda"nın qurucularından biri, 1918-ci ilin yanvarında Kokandda elan edilən Türkistan hökumətinin başçısı. Moskva qurultayının iştirakçısı. Tanınmış publisist. Mühacirət dövrü Türküstan məslələrinə dair siyasi mətbuat orqanlarının naşiri və yazarı. Azərbaycan milli qüvvələri və siyasi xadimləri ilə sıx münasibətlərini və dostluğunu Avropada, mühacirət dövrü də davam etdirmişdir. "Prometey" təşkilatının üzvü kimi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə mühacirətdə bolşevizmə qarşı birgə mücadilə etmişdir.  








Heydər Bammat
Şimali Qafqaz ictimai-siyasi hərəkatının liderlərindən biri, kumık əsilli siyasi xadim. 1917-ci il sentyabrın 1-dəTemirxan-Şurada təşkil edilən Dağıstan Milli Müsəlman Komitəsinin üzvü, Müvəqqəti Dağlılar hökumətinin üzvü. 1918 -ci ilin martında Tiflisdə Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyası ilə Şimali Qafqaz nümayəndə heyətinin birgə iclasında Azərbaycanla Şimali Qafqaz arasında münasibətləri tənzimləmək üçün yaradılan xüsusi komissiyanın dağlılar tərəfindən üzvü. Ə. M. Çermoyevlə birlikdə 1918-ci il mayın 11-də Qafqaz Dağlılar İttifaqı dövlətinin müstəqilliyini elan edən İstiqlal bəyannaməsini imzalamışdır. Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları qaldıran Dağlılar hökumətinin bəzi nümayəndələrinə qəti etirazını bildirmişdir. 1919 -cu il mayın 30-da Parisdə Azərbaycan və Şimali Qafqaz dağlılarının Paris sülh konfransındakı (1919–1920) nümayəndələrinin Əlimərdan bəy Topçubaşovun sədrliyi ilə keçirilən iclasında Qafqaz Konfederasiyası yaradılmasının tərəfdarı kimi çıxış etmişdir. Mühacirət dövründə də Azərbaycan xadimləri ilə sıx əməkdaşlığını saxlamışdır.

  







Məhəmməd Əmin Rəsulzadə.
Görkəmli Azərbaycan-türk dövlət və siyasi xadimi, Azərbaycançılıq ideologiyasının yaradıcısı, Azərbaycan Cümhuriyyətinin qurucusu və dövlət başçısı.
1917-ci il Ümumrusiya müsəlmanlarının Moskva qurultayında eyni məsələ üzrə rusca yazılmış məruzəsini oxuyan osetin Əhməd bəy Salikovdan fərqli olaraq “Ədəbi türkcə ilə əzbər söylədiyi və dəfələrlə alqışlanaraq kəmali-diqqətlə dinlənilən” məruzəsində türk xalqları qarşısında duran və istər öz zamanında, və xüsusilə də bu günümüzdə öz təsdiqini tapmış proqram vəzifələr irəli sürür. Bu uzaqgörən siyasi xadimin o vaxt hələ 33 yaşı var ! 

ДРУГИЕ НОВОСТИ
ВСЕ НОВОСТИ
17:37DOKUZ OĞUZ DESTANI BAZINDA TÜRK DESTANLARINDA VE KUTSAL KİTAPLARDA İNSANIN YARATILIŞI12:53Talış folklor mahnılarının tədqiqatçıları arasında xalq artisti və pedaqoq Zümrüd xanım Məmmədovanın rolu12:39Политическая ситуация в Иране после гибели Раиси15:13SÜLEYMAN STALSKİ "DƏRƏYƏ SU GƏLDİ DEYƏ"-СТIАЛ СУЛЕЙМАН "КlАМУ САДРА СЕЛНА ЛУГЬУЗ"15:06Dahi rus şairi haqqında yeni kitab - “Bəşəri poeziyanın əbədiyyət günəşi”12:26MƏHƏMMƏD HÜSEYN ŞƏHRİYARIN ANASI11:55Derheqa nivîskar Şamîlê Sêlim Esgerov (1928-20.05.2005)09:53Zümrüd Məmmədovanın yubileyinə həsr olunmuş elmi-seminar keçirilmişdir.19:58Европейские страны и палестинское государство: на пути к коллективному признанию?19:44İRADƏ MƏLİKOVANIN “MƏN FƏXR EDİRƏM Kİ, AZƏRBAYCANLIYAM” KİTABININ TƏQDİMATI KEÇİRİLİB20:13Бронзовый медальон Султана Мехмета Фатиха продан на аукционе в Лондоне за 1,4 миллиона фунтов стерлингов13:28Çöl adamının “fərqli” şüuru zamanı və məkanı müəyyən edir00:31İRANDA HAKİMİYYƏTİN YENİ SOSİAL BAZA AXTARIŞI19:15Türkiye, Greece strengthening mutual understanding on fighting terrorism: President Erdogan18:58Сможет ли Греция правильно оценить видение Турцией перспектив сотрудничества?18:48AZERBAYCAN DEMOKRAT FIRKASININ DEVLETÇİLİK SİYASETİ (1945-1946)18:25AZƏRBAYCAN DEMOKRAT FİRQƏSİNİN DÖVLƏTÇİLİK SİYASƏTİ (1945-1946-CI İLLƏR)19:41RUSİYA ATOM BOMBASI ATMAQLA, İRAN DA ONU YARATMAQLA TƏHDİD EDİR19:44Пробуждение природы в Турции отмечают традиционным цыганским фестивалем Какава21:20Güney Azerbaycan folklorunda halkın hayatı ve ulusal kimlik işaretleri21:123.Mikro Dünya Savaşı16:46Şərqşünaslıq İnstitutunda “44 günlük Vətən müharibəsi İran mediasında” kitabı çapdan çıxıb14:42MİLLİ ADƏT-ƏNƏNƏLƏRİN QORUNMASI MULTİKULTURALİZMİN BAŞLICA ŞƏRTİDİR14:35FARS SÖZÜ FƏ BU SÖZ OLAN SÖZ BİRLƏŞMƏSİ FARSLARIN MİLLİ KİMLİYİNİN QORUYUCUSUDUR17:21KANT VƏ TANRI MÖVCUDLUĞUNU SÜBUT ÜÇÜN PRAKTİKİ SƏBƏB17:09İRANIN DOSTU KİM, DÜŞMƏNİ KİM19:31ASELSAN меняет ситуацию в области радиоэлектронной борьбы13:21Новые горизонты в отношениях Турции и Ирака16:38В Центральной Азии появился запрос на новое региональное объединение10:59Закрыли ли Иран и Израиль вопрос взаимного противостояния?21:30Təzadlı İran19:52«Неожиданный шаг»: почему Таджикистан и Турция отменили безвизовый режим?13:46Иракские езиды отмечают Чаршама Сарсале (Çarşemа Serê Salê) «Праздник красной среды», в тяжелых лагерных условиях09:13Китайская философия: влияние на современную культуру и общество09:07Взгляды некоторых курдских писателей в отношении концепции Ницше о морали09:02Что можно ожидать от конфронтации Израиля с Ираном?20:17Экологи: Афганский канал Кош-Тепа ударит по водоснабжению всех стран в бассейне Амударьи18:15İranın əsl üzü22:59В Иране произошло нападение на военный объект КСИР и полицейские участки19:43ТЕОРИЯ КВАНТОВОГО СОЗНАНИЯ, ТРАНСЦЕНДЕНТНОСТЬ, КВАНТОВАЯ ПСИХОЛОГИЯ И КОРАНИЧЕСКИЕ АЯТЫ18:54İRANDA XALQ HÖKUMƏTİNİN XALQI VƏ ONUN "DÜŞMƏNLƏRİ"- DAXİLİ İSTİKBARI12:33«Пурым не свято, а троска не хвароба»: март 1924-го14:13Езиды отмечают праздник наступления нового года «Клоча Саре Сале»13:19Астрономы создали новую карту Вселенной с 1,3 млн сверхмассивных черных дыр18:13LƏZGİ ÇÖRƏYİ - ХЬРАН ФУ11:13Alagöz kəndində XIII əsrə aid Yəhudi (Xəzər?) qəbiristanlığı.21:38Что стоит за решением США построить порт в Газе?19:06İRAN ÖZ AMPLUASINDA20:44Цифровая зависимость ухудшает как физическое, так и психическое здоровье20:15Fransanın İrana qarşı tarixi düşmənçiliyi20:25С грустью вдыхая людей безразличие, Ангел страдает в собачьем обличии…21:58«ТРАДИЦИОННЫЕ КАЛЕНДАРНЫЕ ОБРЯДЫ ТАТАРСКОГО НАРОДА»21:12TATAR XALQININ BAHAR BAYRAMLARI22:59В Баку состоялся Фестиваль татарской кухни18:03Qonşun İran olsa12:35«Новруз» и «Эргенекон» в понимании наших предков11:30Русский праздник Навруз19:28Гагаузия меж двух огней: почему автономия оказалась в центре конфликта с Кишиневом.13:41Мэрцишор – мартовское очарование. О празднике, его символе, исторических находках, легендах и традициях13:18Казахстанский каллиграф, обучавшийся мастерству в Турции, представил свои работы в Астане20:55Армения, созданая как антиосманский и антиперсидский проект для современной России полностью утратил свое значение00:1528 февраля отмечается Всемирный день татарской кухни.16:24İRANIN SEÇİMSİZ SEÇKİLƏRİ16:18Межэтнические брачные союзы: чем они хороши или плохи16:41Novruzun ilk çərşənbəsi - Su çərşənbəsi günüdür16:05Казахстан превратился в важного торгового партнера ЕС в Центральной Азии17:50Айдар - особая традиция в Казахстане сохранять прядь волос на макушке у мальчиков14:06Англо-аргентинский территориальный спор вновь стал актуальным13:48İKİ TƏBRİZ ÜSYANI16:42Искусственно деформированный череп из некрополя Кухуроба22:02Ильхам Алиев: Тюркский мир - это наша семья21:50SEPAH MƏNTİQİ18:49İRAN DÜŞMƏNLƏRƏ “KİŞ(ŞAH)” DEYİB, “MAT” ETDİ16:31Турецкие ученые: Рост числа айсбергов в Южном океане - свидетельство изменения климата16:49ВРЕМЯ ЦВЕТЕНИЯ ЛЮБВИ16:37Почему Караван идет, ... или oбращение к российским ученым09:01Узбекистан создаёт новую национальную систему общественной безопасности09:00Узбекистан укрепляет основы политической стабильности, укрепляя межэтническое согласие и дружественную обстановку в Центральной Азии16:03Слово о Великом Устаде кумыкского народа15:04Праздник Саде в Иране: победа над силами тьмы, мороза и холода18:36Сагаалган (Цаган Сар) 2024: история и традиции буддийского праздника18:13Президент Монголии издал указ о продвижении музыкального инструмента морин хуур14:50Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 140 (I yazı): Rəsulzadə və İran inqilabı11:28İran’da Türk Kimliği10:22Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Mavi Vatan’daki önemi nedir18:49გულნარა ინანჯის ცხოვრება საზღვრების გარეშე08:52KİÇİK ÇİLLƏ –YALQUZAQ ayı başlayır18:33Отношения Ирана и России: от исламской революции до наших дней (ЧастьIII)18:20Будет снят узбекско-азербайджанский фильм о Максуде Шейхзаде13:33LAZLAR KİMDİR?18:41В античном городе Дара в Турции найден канал возрастом 1500 лет13:37Фильм иранских режиссеров номинирован на премию «Золотой медведь» Берлинского кинофестиваля17:12Отношения Ирана и России: от исламской революции до наших дней (Часть II)16:50Отношения Ирана и России: от исламской революции до наших дней ( I часть)18:22Традиционные шоу в лесу баобабов в Сенегале предлагают туристам красочные фрагменты культуры страны18:42Первая пилотируемая космическая миссия - национальная гордость Турции15:38Страны Центральной Азии заявили о поддержке принципа «одного Китая»14:07Как талибы уничтожают память о самом известном полевом командире хазарейцев17:44RƏSULZADƏ – 140 “II Beynəlxalq Rəsulzadə Qiraətləri” 2.17:42RƏSULZADƏ – 140 “II Beynəlxalq Rəsulzadə Qiraətləri” 1.14:50Власти Казахстана исключили «Талибан» из списка запрещенных в стране организаций13:09Azər Cəfərov: Müasir İran cəmiyyəti iqtidarın bəhailərə qarşı talan və təzyiqlərinə qatılmır22:00İranda "Aşıqlar incəsənət ensiklopediyası"nın təqdimat mərasimi olacaq22:32В Украине ПЦУ впервые отмечает Рождество 25 декабря – а не 7 января11:29Gazze'deki savaşın Doğu Akdeniz'deki gaz sahalarının gelecekteki gelişimi üzerinde uzun vadeli sonuçları olabilir11:20Лефкоша отреагировала на шаги Южного Кипра по «Национальному морскому пространственному планированию»18:39İran milli kimliyində fars dili üçün yaranan təhlükə22:16Более 19,4 тысячи этнических казахов получили статус кандаса с начала года12:59TÜRKLERDE GÜNEŞE SAYGI: ÇİLE GECESİ19:31Разница империи и многонационального государства очень разительна с либеральным прочтением19:21Доходы Монголии от туризма впервые составили $1 млрд19:12Çılə id19:06“QARAQIŞ”, YƏNİ “BÖYÜK ÇİLLƏ” BAŞLAYIR20:28Pope Francis approves Catholic blessings for same-sex couples, but not for marriage20:04Papa Fransisk eyni cinsli izdivaclara İCAZƏ VERMƏYİB19:03Навруз как феномен мировой культуры. Часть II19:02Навруз как феномен мировой культуры. Часть I19:00Еврейская культура не всегда была ответом на нееврейскую культуру18:45Mossad's assassination threat and the reaction of Turkish intelligence16:30Vision of ‘Türkiye's century’: Türkiye as a system-building actor16:10В Москве прошла конференция: «Народы Молдовы в России - дружба на века».18:25Türkiye'nin ilk uzay yolcusu Gezeravcı'nın 9 Ocak'ta uzaya gönderilmesi planlanıyor16:10Sovet-İran danışıqlarının müvəffəqiyyətlə başa çatdırılması12:24В турецкой Конье чтят наследие великого поэта-мистика «Мевляны»12:19Никто из официальных лиц и спортивных чиновников России и Беларуси на Олимпиаду не будут приглашены16:15Узбекистан устремлен к «зеленой» экономике16:08Обеспечение конституционных прав граждан - основной вектор реализации социальной политики Узбекистана15:57Конституционные основы развития свободной рыночной экономики в Узбекистане15:46Усиление конституционных основ деятельности национальных институтов по правам человека в Узбекистане15:30Конституция Узбекистана в новой редакции — правовая основа устойчивого развития18:24Enhancing the Guarantees of Human Rights Protection in the New Constitution of Uzbekistan18:16Усиление гарантий защиты прав человека в новой Конституции Узбекистана11:13Uzbekistan is fortifying the foundations of political stability by strengthening interethnic harmony and friendship in Central Asia11:04Uzbekistan is creating a new national public security system21:40TÜRK BOYLARINDA KAMÇI21:50Президент Молдовы: Наш путь с Румынией общий – наше место вместе в ЕС21:41Klaipėdos I. Kanto viešosios bibliotekos direktorė Renata Rudienė: „Gimtasis Lazdijų kraštas visada užims dalelę širdies“13:44Xanlar Həmidin yeni şerləri "Ethnoglobus.az"-ın təqdimatında12:59Qarabağ xanlığı və ləzgilər11:21Антропологические материалы из Хошбулага (Азербайджанская Республика)18:08İnqilabçılar diyarı İran20:23Смерть и эволюция человека16:02Захватчики "Галактики": станут ли хуситы новой военной силой в Красном море17:00УРАРТСКАЯ «ДВОРЦОВАЯ КЕРАМИКА» НА ПОСЕЛЕНИИ ХУДУТЕПЕ (АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ РЕСПУБЛИКА)17:0640 yıllık varlık mücadelesi: KKTC dimdik ayakta11:46В Тегеране спорят о вариантах участия в войне против Израиля20:01İSLAM VƏ ƏRƏB DÜNYASININ HƏMAS- İSRAİL MÜHARİBƏSİNƏ MÜNASİBƏTİ14:38ИЗ ИСТОРИИ ИЗУЧЕНИЯ ТАЛЫШСКОГО ЯЗЫКА13:58Чи чIалан куьгьне къатар18:39Влияние Мирзы Фатали Ахундова на судьбу родного народа оказалось безмерным.18:28“EGYPTIAN STATUE”, REVEALED IN THE SOUTH-EASTERN REGION OF AZERBAIJAN, IN THE SYSTEM OF ANCIENT CULTURAL AND TRADE RELATIONS12:42Şöhrətpərəstlik bəladır20:14TALIŞ - MUĞAN BÖLGƏSİ ARXEOLOJİ TƏDQİQATLARDA11:10В Таджикистане официально и одновременно работают посольства двух афганских правительств10:56İsrail -Həmas qarşıdurması və fürsətcil İran14:34Институт Гэллапа признал Таджикистан самой безопасной страной в мире14:27Ташкентский саммит: новые перспективы для широкого сотрудничества стран ОЭС14:06Ethnic Russian Men Disappearing in Heartland and Being Replaced by Immigrants, Demographers Say13:58Ashgabat May Soon Follow Baku in Defining Ties with Turkey with the Formula ‘One Nation, Two States,’ Turkish and Russian Commentators Say15:43История жизни героя первой Карабахской войны издана в виде книги в Казахстане15:33Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi: 21. yüzyıl bir Türk yüzyılı olabilir mi?14:01Karabakh victory: Enhanced cooperation in region18:41Южно-Китайское море: новый зигзаг конфронтации?13:32В Стамбуле состоялся медиа-саммит информагентств тюркских государств14:51На острове Корфу хранятся артефакты культурного наследия Узбекистана12:29Azərbaycanca-haputca lüğət dərc olunub12:23Azərbaycanda "Talış dili" dərsliyi dərc olunub16:06Большая Евразия и Великий Туран: возможно ли взаимодействие?11:27В Китае открылся футуристичный Музей научной фантастики11:06Люди по всей Европе тысячелетиями ели «пищу маргиналов»20:32Древние карты Казахского государства показали на выставке17:22В Каратальском районе открыт новый историко-краеведческий музей17:02В Азербайджане продолжаются учения «Мустафа Кемаль Ататюрк - 2023»19:10Армия Израиля атаковала объекты «Хезболлы» на юге Ливана19:02«Хезболла» сообщила о новых атаках против Израиля18:56Türkiye’deki kazılarda yeni Hint-Avrupa dili keşfedildi19:46İRAN-AMERİKA MÜHARİBƏSİ19:24Истории казахстанских азербайджанцев19:16Как живут казахи в Азербайджане18:57Байден: Израиль не причастен к удару по больнице в Газе21:28KİMİN ƏRAZİSİ, KİMİN İQTİSADİYYATI DAHA BÖYÜKDÜR?12:49“Milli-mənəvi dəyərlərin və ictimai davranış qaydalarının təbliği” mövzusunda tədbir keçirilib12:15„Hamasi liidritel pole Gaza jaoks normaalset elu vaja, nemad elavad välismaal.“ Politoloog selgitab, kus on tänase konflikti juured11:26Why has the Gaza ground invasion been delayed since Friday?10:48Fələstin Dövlətinin Azərbaycan Respublikasındakı Səfiri Nassir Abdul Karim Abdul Rahimin bəyanatı10:40Statement by the Ambassador of the State of Palestine to Azerbaijan Nassir Abdul Karim Abdul Rahim18:02Жители Баку знакомятся с казахской культурой17:57Bakı sakinləri qazax mədəniyyəti ilə tanış olurlar17:51Баку тұрғындары қазақ мәдениетімен танысуда17:57Русский язык в школах стран ЕАЭС и Азербайджана17:50Израиль впервые с 2006 года применил РСЗО в Газе17:41Из каких стран ЕАЭС в Азербайджан чаще всего приезжают туристы18:37Азербайджанская полиция несет службу на пунктах, освобожденных российскими миротворцами в Карабахе18:211941-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda xalqın milli özünüdərk prosesinin yüksəlişi və Azərbaycan dilinin mövqeyi18:14Rza Azəri: Mühüm bir sənəd14:26Fələstin Xarici İşlər və Qürbətçilər Nazirliyinin Bəyanatı21:02Труби шофар!!!13:49ХАМАС объявил Израилю войну14:40На Ташкентском кинофестивале состоялся форум культурной организации ТЮРКСОЙ14:24İRANDA KAPİTALİST, YOXSA XALQ HÖKUMƏTİDİR?
САМОЕ ЧИТАЕМОЕ
  1. İranın əsl üzü
  2. Экологи: Афганский канал Кош-Тепа ударит по водоснабжению всех стран в бассейне Амударьи
  3. Talış folklor mahnılarının tədqiqatçıları arasında xalq artisti və pedaqoq Zümrüd xanım Məmmədovanın rolu
  4. ТЕОРИЯ КВАНТОВОГО СОЗНАНИЯ, ТРАНСЦЕНДЕНТНОСТЬ, КВАНТОВАЯ ПСИХОЛОГИЯ И КОРАНИЧЕСКИЕ АЯТЫ
  5. «Неожиданный шаг»: почему Таджикистан и Турция отменили безвизовый режим?
  6. Иракские езиды отмечают Чаршама Сарсале (Çarşemа Serê Salê) «Праздник красной среды», в тяжелых лагерных условиях
  7. В Иране произошло нападение на военный объект КСИР и полицейские участки
  8. Təzadlı İran
  9. Взгляды некоторых курдских писателей в отношении концепции Ницше о морали
  10. В Центральной Азии появился запрос на новое региональное объединение
  11. Закрыли ли Иран и Израиль вопрос взаимного противостояния?
  12. FARS SÖZÜ FƏ BU SÖZ OLAN SÖZ BİRLƏŞMƏSİ FARSLARIN MİLLİ KİMLİYİNİN QORUYUCUSUDUR
  13. Китайская философия: влияние на современную культуру и общество
  14. ASELSAN меняет ситуацию в области радиоэлектронной борьбы
  15. Бронзовый медальон Султана Мехмета Фатиха продан на аукционе в Лондоне за 1,4 миллиона фунтов стерлингов
  16. Что можно ожидать от конфронтации Израиля с Ираном?
  17. İRANIN DOSTU KİM, DÜŞMƏNİ KİM
  18. KANT VƏ TANRI MÖVCUDLUĞUNU SÜBUT ÜÇÜN PRAKTİKİ SƏBƏB
  19. MİLLİ ADƏT-ƏNƏNƏLƏRİN QORUNMASI MULTİKULTURALİZMİN BAŞLICA ŞƏRTİDİR
  20. Новые горизонты в отношениях Турции и Ирака
  21. Güney Azerbaycan folklorunda halkın hayatı ve ulusal kimlik işaretleri
  22. Пробуждение природы в Турции отмечают традиционным цыганским фестивалем Какава
  23. Şərqşünaslıq İnstitutunda “44 günlük Vətən müharibəsi İran mediasında” kitabı çapdan çıxıb
  24. Сможет ли Греция правильно оценить видение Турцией перспектив сотрудничества?
  25. İRANDA HAKİMİYYƏTİN YENİ SOSİAL BAZA AXTARIŞI
  26. 3.Mikro Dünya Savaşı
  27. AZƏRBAYCAN DEMOKRAT FİRQƏSİNİN DÖVLƏTÇİLİK SİYASƏTİ (1945-1946-CI İLLƏR)
  28. Türkiye, Greece strengthening mutual understanding on fighting terrorism: President Erdogan
  29. Zümrüd Məmmədovanın yubileyinə həsr olunmuş elmi-seminar keçirilmişdir.
  30. RUSİYA ATOM BOMBASI ATMAQLA, İRAN DA ONU YARATMAQLA TƏHDİD EDİR
  31. AZERBAYCAN DEMOKRAT FIRKASININ DEVLETÇİLİK SİYASETİ (1945-1946)
  32. Çöl adamının “fərqli” şüuru zamanı və məkanı müəyyən edir
  33. İRADƏ MƏLİKOVANIN “MƏN FƏXR EDİRƏM Kİ, AZƏRBAYCANLIYAM” KİTABININ TƏQDİMATI KEÇİRİLİB
  34. Европейские страны и палестинское государство: на пути к коллективному признанию?
  35. Derheqa nivîskar Şamîlê Sêlim Esgerov (1928-20.05.2005)
  36. MƏHƏMMƏD HÜSEYN ŞƏHRİYARIN ANASI
  37. SÜLEYMAN STALSKİ "DƏRƏYƏ SU GƏLDİ DEYƏ"-СТIАЛ СУЛЕЙМАН "КlАМУ САДРА СЕЛНА ЛУГЬУЗ"
  38. Dahi rus şairi haqqında yeni kitab - “Bəşəri poeziyanın əbədiyyət günəşi”
  39. Политическая ситуация в Иране после гибели Раиси
  40. DOKUZ OĞUZ DESTANI BAZINDA TÜRK DESTANLARINDA VE KUTSAL KİTAPLARDA İNSANIN YARATILIŞI
ОПРОС

Где будете встречать Новый год?


 
«    May 2024    »
B.e.Ç.a.ÇC.a.CŞB
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031 
ГАЛЕРЕЯ