Keçmiş diplomat Abbas Məleki İran-İsrail müharibəsindən əvvəl müşahidə edilməli olan və edilməməli olanlar haqda

Müharibədən əvvəlki “nə edilməməli”lər: silahlı qüvvələrin fəaliyyətindən tutmuş nüvə enerjisi haqqında yanlış təsəvvürlərə qədər

05.08.2-25

Asiya Tohidnejad, “İnsaf News”

 Keçmiş diplomat və “Şərif” Universitetinin enerji siyasəti üzrə professoru Abbas Məleki “İnsaf News”a İran-İsrail müharibəsi başlamazdan əvvəl görülməli və edilməməli olanlar, müharibədən sonra Şərqə baxış siyasətinin tənqidi və Hörmüz boğazının bağlanmasının itki və zərərlərinin reallığı haqqında danışıb.

Abbas Məlekinin “İnsaf News”a verdiyi müsahibədən bir hissəsi təqdim olunur:

 "Silahlı qüvvələr hər məsələyə qarışmamalıydı"

Keçmiş diplomat Abbas Məleki İran-İsrail müharibəsindən əvvəl müşahidə edilməli olan və edilməməli olanları nəzərdən keçirib. A.Məleki qeyd edib ki, “silahlı qüvvələr öz işini görməli idi” idi. O, bu qüvvələrin COVID-19 pandemiyası zamanı iştirakını və koronavirus detektorunun yaradılmasını misal çəkib.

 "Onlar səhvən məmurları inandırdılar ki, nüvə haqqında biliklər tamamilə elmdir"

Onun ikinci fikri budur: “Bəzi ekspertlər ölkə rəsmilərini inandırıblar ki, bəşəri biliklərin hamısı nüvə biliyidir və onun zirvəsi zənginləşmədir”. Məleki, izah edir ki, "dünyanın ən böyük xam neft və təbii qaz ehtiyatlarına sahib olan ölkələrdən biri olan İranda son 20 ildə bu sahəyə ən az büdcə ayrılıb, ən çox büdcə isə 70-ci yerdə olan nüvə enerji sənayesinə ayrılmışdır". Mələki bu yanaşmanı və ayırmaları yanlış hesab edir.

“Şərif” Universiteti professorunun qeyd etdiyi üçüncü səhv “əgər biz uranı zənginləşdirsək, bütün elmi problemlərimiz həll olunacaq” fikridir. Məleki əlavə edir ki, "bəzi ölkələr bu sənayedən istifadə edə bildi və bir qrup ölkə isə onu sövdələşmə vasitəsinə çevirdi."

O, Braziliya sövdələşməsini nümunə gtöstərərək bildirdi ki, bu ölkə "zənginləşmənin son mərhələsinə qədəm qoyub sonra ABŞ və Avropa ilə danışıqlara oturdu. Ölkə nüvə silahı yaratmaqla bağlı Avropa və Amerika narahatlığını azaltmaq müqabilində güzəştlər onlardan aldı. Məhz buna görə də dünyanın ən məşhur brendlərinin çoxu Braziliyaya məxsusdur".

Abbas Məleki izahatlarında vurğulayır ki, o, İran və Braziliyanın şərtləri arasındakı fərqi başa düşür, lakin bu, “niyə başımızı ona vurmaq əvəzinə, maneədən yan keçməyə çalışmırıq?"” sualını doğurur.

O, ölkədə təyyarə istehsalı nümunəsindən istifadə edərək izah etdi ki, hətta bizim təyyarə istehsal etmək imkanımız olsa belə, ilk növbədə idarəetmə miqyasında və siyasətçilərin mövqeyində təyyarə istehsalının “əhəmiyyəti və prioriteti”ni, eləcə də bu baxımdan “ictimai məmnuniyyəti” qiymətləndirməliyik.

Məleki izah edib ki, “İran Pakistan və ya Şimali Koreya kimi ola bilməz və rəhbərlər İran xalqının razılığını nəzərə almalıdırlar”.

 "Radikalların səslərini susdurmaq olmaz. Məmurlar radikallaşmamalıdırlar"

Universitetin siyasət professoru İran-İsrail atəşkəsindən sonra bir qrup yerli radikalların reaksiyası və müharibənin davam etdirilməsi tələbi ilə bağlı deyib: "Bu səsləri susdurmaq olmaz. Məsul şəxs danışanda bu səs önəmli olur. O zaman məsul şəxs dediyi sözlər üzərində iki dəfə düşünməlidir. Çünki onun nəticələri insanların ölümünə səbəb ola bilər".

Abbas Mələki əlavə edib: "Ümumiyyətlə, mən ölkədəki qərarların qəbulu prosesindən narazı deyiləm. Çoxlarından fərqli olaraq, bu hökumətdə müzakirə və məsləhətləşmələrin olmasını yaxşı hesab edirəm".

 "İran-İsrail atəşkəsi çətin ki, tezliklə pozulsun"

Məleki atəşkəsin tezliklə pozulmaq təhlükəsi ilə üzləşəcəyinə inananlarla razılaşmır. O izah edir ki, “nüvə yayındırıcılığına (bu nəzəriyyə, bir tərəfin gücdən istifadə etmək təhdidlərinin digər tərəfi başqa bir hərəkət kursunu başlatmaqdan çəkinməyə necə inandıra biləcəyinə dair təcrübəyə istinad edir – tərc.) nail olmasaq da, bizim raketdən çəkindirmə qabiliyyətimiz, canlı qüvvəmiz və s.işləyir”. Digər tərəfdən məlum oldu ki, İsrailin də “nüvə yayındırıcılığı” yoxdur”. Onun fikrincə, “İranın əsas çəkindiricisi düşmənin (İsrailin) “Evin” həbsxanasına hücum edərək İranda nəyinsə baş verəcəyini düşünməsi idi, lakin bu baş vermədi”.

O, İran və İsrail arasında yenidən müharibənin başlayacağını çətin hesab etdiyini və baş versə belə, İranın yenə də müqavimət göstərəcəyini vurğulayır. Maleki izah edir ki, İsraillə yanaşı neçə ölkənin, o cümlədən ABŞ, İngiltərə, Fransa və sairənin bu müharibədə iştirak etdiyini, habelə bu hökumətlərin öz ölkələrindəki qəbul səviyyəsini nəzərə alaraq, son nəticədə müharibənin yenidən başlaması ehtimalının faizi azalır.

O deyir: “Amma universitetlərin bağlanması, fabriklər və sairənin yarı güclə işləməsi, bu qorxu və ümid vəziyyəti düşmənin istədiyi kimidir və biz buna son qoymalıyıq”.

 "Rusiyanın İrana qoşulmaması bu müharibənin gizli xeyir-duası idi"

Digər bir sual isə “Şərqə baxış” siyasəti və bununla bağlı səslənən tənqidlər və bu müharibə zamanı Rusiya və Çinin davranışları ilə bağlı idi. Məleki deyir ki, “İranın belə bir vəziyyətdə nə Çindən, nə də Rusiyadan heç vaxt kömək ümidi olmayıb və “Şərqə baxış” hay-küyü də İran İnternasionalının uydurmasıdır!”. O, kitabının təqdimat mərasimində eyni sözləri deyən İranın Rusiyadakı səfiri Cəlalidən sitat gətirir: “Tehran heç vaxt Kremldən bir hərəkətin düzgün olub-olmaması barədə mövqeyini xahiş etməyib!”

Məleki deyir ki, “Şərqə baxış iqtisadi və siyasi əlaqələrimizi gücləndirmək deməkdir və çox yaxşı ki, onların NATO-su yerinə Şanxayımız və Avropa Birliyi yerinə EKO-muz (İƏT) vardır”.

Keçmiş diplomat bir daha təkrar edir: “Müharibə olacağı təqdirdə İranın Rusiyadan kömək istəməməsi bu müharibə üçün bir növ gizli lütf idi.”

 "1921-ci il müqaviləsinə edilən dəyişikliklərdən sonra biz heç vaxt Rusiyadan müharibədə kömək istəməmişik, onlar da bizdən!"

Məleki İran və Sovet İttifaqı arasında 1921-ci ildə bağlanmış müqaviləyə də toxunub və onun bəndlərindən birində deyilir ki, Rusiya əks-inqilabi qüvvələri nə vaxt İran vasitəsilə Rusiyaya hücum etmək istəsə, Rusiya qüvvələri İran ərazisinə daxil olmaq hüququna malikdir. Abbas Mələki 1979-cu ildə İnqilab Şurası tərəfindən ləğv edilmiş bu bəndi İranın başı üzərindən asılmış Demokl qılıncına bənzədir. O bildirib: “Bu dəyişiklikdən sonra heç vaxt belə bir söhbət olmayıb ki, müharibə olacağı təqdirdə Rusiya İrana kömək edəcək və ya əksinə! Və nə yaxşı ki, Rusiya ilə müdafiə müqaviləmiz yoxdur”.

 "İranın tək olmasının üstünlüyü"

O, Çin haqqında da deyir ki, İranla bu ölkə arasında 25 illik saziş mövcuddur, müqavilə deyil. Maleki davamında deyib: "Bizim heç kimlə bu söhbətlərimiz yoxdur. Ərəb ölkələri bir-birinə yaxınlaşa bilər, məsələn, Misir və Suriya bir vaxtlar yaxınlaşıb Birləşmiş Ərəb Respublikasını yaratdılar. İranın tək olmasının öz üstünlükləri var. Tək olmağın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, qonşularınızın sizə kömək etməyəcəyini bildiyiniz zaman qollarınızı çırmalayıb özünüz nəsə etməli olacaqsınız”.

 "Biz qonşularımızı seçə bilmrik. Biz onlarla birlikdə qurmalıyıq"

Ümumiyyətlə, siz hər nə desəniz də İranın pərdə arxasında məsələn, ruslarla bir iş görməsi barəsində düşünmək səhvdir. Əslən, elə deyil, amma unutmaq olmaz ki, qonşuları dəyişmək mümkün deyil. Məsələn, siz deyə bilməzsiniz ki, mən Rusiyanı çox sevmirəm və mən Rusiya əvəzinə Kanada ilə qonşu olmaq istəyirəm. Bu, məntiqli deyil. Ona görə də biz bu qonşularla qurub-yaratmalıyıq. Biz müdafiə müqavilələri və sazişləri imzalamamalıyıq. İndi də belədir. Bizim hərbi, texnoloji, neft-qaz, siyasi və sair sahələrdə əməkdaşlığımız var.

Rusiya-Ukrayna müharibəsində İran istehsalı olan pilotsuz təyyarələrin olmasının İran üçün problem yaratması, bunula belə, İran-İsrail müharibəsində Rusiyanın qınağındandan başqa heç bir səsin çıxmaması və Hətta İran rəsmilərinin də bu məsələ ilə bağlı təkbətək şikayət etmələri məsələsinə cavab olaraq Məleki deyib: “Dövlət məmurları da İran xalqının bir hissəsidir. İranda rusofob mühit hökm sürür. Məndə də var. Hesab edirəm ki, İran üçün Rusiya münasibətdə ən yaxşı siyasət Rusiya ilə əməkdaşlıq etməkdir. Rusiyada hansı rejimin iş başında olmasının bizim üçün əhəmiyyəti yoxdur. Rusiya bizim mühüm qonşumuzdur”.

 "Hörmüz boğazının bağlanması İrana Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-dən daha zərərlidir. İranın boğazdan o tərəfdə neft kəməri yoxdur, amma onlarınkı var"

Abbas Maleki ilə söhbətin bu hissəsində son sual Hörmüz boğazının bağlanması və bu daimi təhlükənin radikalların İranın qarşı tərəflərinə real təsiri ilə bağlı idi. Cənab Məleki dəlillərə əsaslanaraq deyib ki, "İran yəqin ki, bundan daha çox zərər çəkəcək və belə bir hadisənin baş verməsi ehtimalı yoxdur, amma hər halda İranın əlində güclü alət var".

Maleki izah edib: "Dünyada xam neft hasilatının təxminən beşdə biri hər gün Hörmüz boğazından keçir, bu da təxminən 20 milyon bareldir! Normalda Səudiyyə Ərəbistanı və ya BƏƏ-nin Hörmüz boğazına ehtiyacı varsa, bizim ona onlardan daha çox ehtiyacımız var! Səudiyyə Ərəbistanının Qırmızı dənizə boru kəməri var. O, bu xətt və eyni zamanda İraq xətti ilə təxminən 2,5 milyon barel neft ixrac edə bilər. BƏƏ-nin Füceyrə adlı boğazdan keçən boru kəməri var. Onların hamısının boru kəmərləri vardır!

Amma İranın bütün bu 46 il ərzində Hörmüz boğazından neft kəməri keçməyib, ona görə də Hörmüz boğazını bağlasam, birinci mən zərər çəkəcəyəm.

Amma İranın bütün bu 46 il ərzində Hörmüz boğazından keçən neft kəməri olmayıb. Deməli, Hörmüz boğazını bağlasaq, hamıdan çox əziyyəti biz çəkəcəyik. Hazırda hesab edirəm ki, Hörmüz boğazı açıq qalacaq və bu, bütün ölkələrin, ən çox da İranın maraqlarına uyğundur".

 Mənbə: دیپلمات سابق و استاد دانشگاه شریف: نبایدهای پیش از جنگ | از عملکرد نیروهای مسلح تا تصور غلط درمورد انرژی هسته‌ای - Gooya News