AZƏRBAYCAN DEMOKRAT FIRQƏSININ MƏRAMNAMƏSİ

Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılmasının (12 şəhrivər 1324/3 sentyabr 1945) 80-ci ildönümü münasibətilə təqdim edilir

AZƏRBAYCAN DEMOKRAT FIRQƏSININ MƏRAMNAMƏSİ

Müqəddimə

Əsrimizdə baş verən cahanşümul böyük siyasi və ictimai hadisələr göstərdi ki, xalqları əsarət altına alıb onların zəhmətindən sui-istifadə etmədən keçinə bilməyən köhnəlmiş və çürümüş ictimai vəziyyətin məhv olması dövrü gəlib çatmışdır. Bu dünyanın xalqları açıqdan-açığa zülm və sıxıntı zəncirlərini əbədi olaraq qırıb bəşəriyyətin böyük qurbanlar bahasına qazandığı azadlığı hər qiymətə olursa-olsun saxlamaq istəyirlər. Ona görə də hər yerdə demokratiya tərəfdarları ilə irtica arasında öz hakimiyyətini saxlamağa can atan bir ovuc zalımlar ilə azadlıq istəyən xalq arasında qızğın mübarizə günü-gündən şiddətlənir.

Bu gün ictimai, iqtisadi və mədəni cəhətdən ibtidai halda yaşayan tayfalar və qəbilələr belə hər cür sıxıntı və təzyiqin əleyhinə çıxıb öz həyatlarını müstəqil və azad tərzdə qurmaq istəyirlər.

Müttəfiqlərin və demokratik qüvvələrin beynəlxalq irtica mərkəzi olan faşist Almaniyasının cahangirliyi üzərində qələbə çalması nəinki Avropanın irəlidə gedən xalqlarını dəhşət və iztirabdan xilas etdi, eyni zamanda bütün dünyanı və o cümlədən, Şərqin sənaye cəhətdən dalda qalmış zəif ölkələrində yaşayan xalqlarıın azad olmaq və demokratik dövlət yaratmaq ümidini gücləndirdi.

Azərbaycan öz gələcəyinə böyük ümidlə baxan azad və demokratik həyat yaratmaq üçün hər cür fədakarlığa hazır olan ölkələrdən birisidir.

Yüz illərlə xalqımızı əsarət altında saxlamaq siyasətini təqib edən daxili və xarici cinayətkarlar milyonlarla azərbaycanlıların qan-tər ilə yaratdıqları sərvətini çəkib aparmaqla kifayətlənməyib onun böyük tarixini,  qədim mədəniyyətini, ahəngdar dilini, bir sözlə, milli varlığını inkar edir və onu əsarət altında saxlamağa çalışırlar. Lakin xalqımız heç bir zaman  düşmənlərinə baş əyməmişdir. O, ağır mübarizələrdə öz torpağının şərafətini saxlamağa müvəffəq olub, öz tarixini, dilini və mədəniyyətini hifz etmişdir.

Səttərxan və Şeyx Məhəmməd Xiyabanı kimi böyük simalar Azərbaycan xalqının azadlığı uğrunda apardıqları mübarizələrdə böyük fədakarlıqlar göstərmiş və dünyanı  heyrətə salmışdır. İstibdad və irtica əleyhinə mübarizədə Azərbaycan xalqı bütün öz həmvətənlərinə köməklər etmişdir. İndi də İranda həqiqi azadlıq-istiqlal və demokratik üsul-idarə yaratmaq Azərbaycan xalqının ali hədəfidir. O, İranda azlıq təşkil edən bütün xalqların, o cümlədən kürdlər və ermənilər və qeyrilərinin apardıqları azadlıq hərəkatının öndərlərindən sayılır. İranlıların hamısını birləşdirən və dost edən də bu arzu və amaldır. Çünki Rza xan istibdadının zülmü bu xalqların hamısını ayaqdan salmışdır. Bu macəra yenə də təkrar olursa, yenə  bütün İran xalqı istisnasız bir surətdə fəlakətə sövq ediləcəkdir.

Rza xan istibdadı Hitlerin faşist ideyalarını və amalını vətənimizə gətirərək zülm və əsarəti gücləndirdi, İran daxilində yaşayan azərbaycanlı, kürd, assuri və ermənilərə doğma ana dilində yazıb oxumaq, kitab və qəzetlər nəşr etmək, sənət və teatr əsərləri yaratmaq, yerli idarə və məhkəmələrdə ana dilindən istifadə etmək imkanlarını qadağan etdi.  Nəticədə, xalqlar arasında böyük nifaq yarandı. Bu istibdad heykəlinin yıxılmasından dörd il keçməsinə baxmayaraq, yenə o mənhus siyasət davam etməkdədir. Bəlkə, onu meydana çıxaran mürtəce ünsürlər get-gedə həyasızlaşaraq  xalqa hücuma keçib onun demokratik hərəkatını boğmaqdadırlar.

İrtica məmləkətimizin sənaye cəhətdən tərəqqi edib güclü və qüvvətli olmasını istəmir. Onu Nuh əyyamından qalma vəziyyətdə saxlamağa cəhd edir. Xüsusilə xalqımızın tərəqqi çarxını geri döndərmək istəyən bu mürtəce siyasət əleyhinə ciddi qiyam edilməlidir.

Bütün İran xalqlarının ümumi arzularından başqa, Azərbaycanın bir çox yerli xüsusiyyətləri də vardır ki, xalqımızın fikri bu böyük siyasi, iqtisadi və mədəni xüsusiyyətlərlə məşğuldur. Biz var qüvvəmizlə öz milli varlığımızı isbat edib vətənimizin tale və müqəddəratını öz güc və iradəmizlə təyin etməliyik. Dünya vəziyyətinin yaratdığı fürsətdən istifadə edib həyatımızı istədiyimiz kimi, yəni həqiqi demokratik üsul daxilində azad yaşatmaq əsası üzərində qurmalıyıq. Bu fürsətdən istifadə etmək üçün təbəqə və sinif nəzərdə tutmayıb hər bir azadlıqsevər azərbaycanlının çalışması lazımdır. Bütün Azərbaycanda yaşayan camaat milliyyət və dil ayrılığını nəzərə almayıb bu yolda əl-ələ verib səy və təlaş göstərməlidir. Demokratiya və azadlıq idealı yolunda bütün vətəndaşlar vahid bir bədən kimi birləşməli və hər cür mübarizəyə hazır olmalıdır. Azərbaycan İranın ayrı yerləri kimi müasir və mədəni məmləkətlərdən yüz illərlə dalı qalmışdır. Əsrimiz maşın, elektrik, elm əsri və böyük sənaye və maşınlar ilə təchiz olunmuş sənət və kənd təsərrüfatı əsridir. Biz iftixarla tariximizə layiq olmaq, əcdadımızın əzəmət və şöhrətini yenidən canlandırmaq fikindəyik və vətənimizi mütərəqqi  və həqiqi demokratik bir ölkəyə çevirməliyik. Yoxsa güclülərin əsarəti altından qurtara bilməyib çox pis bir zamanda məhv ola bilərik.

Siyasi, iqtisadi və uzun bir mədəni həyatını zamanın tələbinə görə qura bilməyən və çürümüş köhnə ictimai vəziyyətin məngənəsində əsir qalan bir millət uzun müddət öz istiqlal və azadlığını saxlamağa müvəffəq olub imperialist dövlətlərin əsarətindən xilas ola bilməz. Bu cəmiyyət və təbiətin pozulmaz qanunlarındandır.

Ona görə Azərbaycan Demokrat Firqəsi Azərbaycanın sənaye, ticarət, elm və kənd təsərrüfatı cəhətdən tərəqqisi həqiqi xalq hakimiyyəti və milli demokratiya üsulunun qələbəsi üçün zəruri şərtlərdən sayılıır.

Firqə elə bir zamanda işə başlayır ki, bütün dünyada demokratiya cəbhəsinin qələbə çaldığı kimi, dünyanın zəif və gücsüz millətləri Atlantik Xartiyasının əsasları üzərində öz həyatlarını istədikləri kimi qurmaq hüququnu əldə etməyə müvəffəq olmuşlar. Milli demokratik bir təşkilat olan Azərbaycan Demokrat Firqəsi İranın və xüsusilə, Azərbaycanın xüsusiyyətlərinə görə özünün ən yaxın vəzifələrini aşağıdakı şəkildə təyin edir.

Ümumi siyasi məsələlər.

1)  Azərbaycan Demokrat Firqəsi İranın ərazi bütövlüyü və istiqlaliyyətini müdafiə etməklə bərabər, Azərbaycanın milli və yerli xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq onun iqtisadi-siyasi və milli-mədəni tərəqqisini surətləndirmək məqsədilə təcili olaraq əyalət və şəhər əncümənlərinin seçkilərinə başlamasını tələb edir.

2)  Azərbaycana İran daxilində mədəni, iqtisadi, ticarət, dil və mədəniyyət cəhətdən yerli muxtariyyat və öz həyatını istədiyi kimi qurmaq üçün geniş hüquqlar əldə etmək firqəmizin ən əsasi vəzifələrindəndir.

3)  Firqəmiz fərd azadlığının təmin edilməsini insanlıq və həmvətənlik hüququnun müqəddəs əsaslarından sayır və onun yolunda mübarizə edir.

4)  Məmləkəti fəlakətə sövq etmiş onun iqtisadi, ictimai və siyasi tənəzzülünə səbəb olub xalqı zülmət və cəhalətdə saxlayan müstəbidlər hakimiyyəti ciddi surətdə məhv edilməlidir və bir daha diktatorluğa yol verilməməlidir.

5)  Xalqa söz azadlığı, vicdan azadlığı, mətbuat azadlığı, toplanma və təşkilat azadlığı verilməlidir. Müstəbidlər və faşizm ideyalarını təblığ edən mürtəcelər bu böyük nemətlərdən məhrum edilməlidir.

6)  Xalqın ümumi rəy verməsi yolu ilə məmləkətin dərdlərini qanan və onun yaralarını sağaltmaq istəyən və buna qadir olan həqiqi xalq demokratik dövləti  yaradılmalıdır.

7)  Istisnasız olaraq iyirmi yaşına çatmış bütün kişi və arvadlar seçməyə, 27-dən 80 yaşına çatanlara seçilmək hüququ verilməlidir. Seçkilərdə təhdid və rüşvət kimi xain hərəkətlərin qəti surətdə qabağı alınmalıdır . Xalq müstəqim, mütənasib, məxfi bir surətdə öz qanuni rəyini bildirmək imkanına malik olmalıdır. Ancaq bu yol ilə həqiqi xalq nümayəndəsi olan vətən və millət xadimlərini seçmək mümkün ola bilər.

Qeyd: Seçkilər bütün ölkədə təxirsiz olaraq müəyyən və qısa bir müddətdə icra olunmalıdır.

  Bütün müttəfiq və demokratik millətlər və xüsusən yaxın qonşumuz olan Sovet Respublikaları İttifaqı ilə olan  səmimi dostluğumuzu saxlamaq xarici siyasətimizin əsasını təşkil etməlidir.

9)  Dövlət təşkilatı istibdad və diktatura tərəfdarlarından və faşist fikirli adamlardan təmizlənməlidir. Dövlət qulluqçuları, məsələn jandarm və polis məmurlarının qanunsuz və təcavüzkar hərəkətlərinə  heç vəchlə yol verilməməlidir. Yeyinti və rüşvətxorluq tamamilə aradan qaldırılmalıdır.

İqtisadi və ticarət məsələləri haqqında

Azərbaycan Demokrat Firqəsi ölkəni tərəqqi yoluna çıxarmaq və xalqın azadlığını xarici və daxili irticanın təcavüzündən qorumaq üçün vətənimizin iqtisadiyyatının əsaslı surətdə dəyişilməsini və aşağıdakı iqtisadi tədbirlərin həyata keçirilməsini lazım və vacib bilir:

10)  Dövrünü keçirib çürümüş iqtisadi prinsiplər  müasir iqtisadi-ictimai şəraitlə əvəz olunmalidır. Xalqımız öz milli və ağır sənayesini yaradıb onu müasir bir hala salmalıdır və elə tədbirlər görməlidir ki, çox tez bir zamanda ölkəmizin sənaye məhsuluna olan ehtiyacını öz zavodları vasitəsilə təmin etmək mümkün olsun və məmləkət düçar olduğu yoxsulluq və fəlakətdən nicat tapıb mütərəqqi və zəngin məmləkətlər sırasına keçə bilsin.

11)  İstibdad dövründə aparılan xain siyasət nəticəsində Azərbaycanın sərvətləri çəkilib aparılmış və orada nə bir görkəmli zavod, nə bir fabrik, nə də ayrı bir mühüm sənət ocağı yaradılmamışdır. Bunu nəzərə alaraq, Azərbaycan Demokrat Firqəsi Azərbaycanda milli sənaye yaradılmasını, fabrik, məktəb və xətəxana tikib və yollar çəkilməsi üçün vəsaitlər əldə edilməsini ciddi surətdə tələb edir, əyalət və vilayət əncümənləri vasitəsilə buna nail olacağına inanır. Azərbaycanın gəlirinin böyük hissəsi yuxarıdakı tədbirlər yolu ilə Azərbaycanın abadlığına sərf edilməlidir.

12) Ticarəti hər cür vasitələrlə genişləndirmək və xalqın maddi həyatını yaxşılaşdırmaq üçün işsizlik əleyhinə qəti tədbirlər görülməlidir.

Iqtisadi həyatı və ticarət işlərini elə aparmaq lazımdır ki, ümumiyyətlə, tacirlər, xüsusən də, xırda və orta alverçi, habelə əsnaf iqtisadi çətinliyə rast gəlməsin. Bütün ölkədə iqtisadi dirilik (həyat) canlansın. Bütün xalqın maddi həyat şəraiti yaxşılaşsın.

13) Pulun qiymətdən düşməsinin qabağını almaq üçün tədbirlər görülməlidir.

14)  Zəhmətkeş və yoxsulların iştirakı ilə istehsalçı və kooperativ şirkətlər və xırda zavodlar yaratmaq və mövcud dəzgahlar və əl əməyinə əsaslanan zavodlara kömək edib onların iflasdan qurtarmalarına zəhmət sərf olunmalıdır.

15) Sənayenin tərəqqi və təkamülünü sürətləndirmək, fəhlələrin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə aşağıdakı maddələri qanun şəklinə salmaq lazımdır:

a)   Bütün ölkədə 8 saatlıq iş günü təyin edilməli və artıq işə mütənasib əlavə əmək haqqı verilməlidir.

b)  Fəhlə, qulluqçu və mütəxəssislər üçün ictimai sığorta qanunu yaradıb həyata keçirməlidir.

c)   Birliklər və bütün zəhmətkeş təşkilatları haqqında xüsusi qanun yaratmalıdır.

d)   On dörd yaşına qədər uşaqların işlədilməsi qadağan edilməlidir. 14 yaşından 18 yaşına qədər olan uşaqlar üçün iş müddəti 6 saatdan artıq olmamalıdır.

e)   Yetim və ehtiyacı olan uşaqların işdən çıxarılıb küçələrdə qalmaması üçün dövlətin hesabına xüsusi yetimxanalar açmaq və məktəblərdə yoxsul uşaqlarına təhsili davam etdirmək üçün pulsuz yemək və paltar verilməlidir.

f)    14 yaşından 18 yaşına qədər olan uşaqlar üçün xüsusi sənət məktəbləri  açılmalıdır, burada da uşaqlar gündə 4 saat işləməklə sənət öyrənməli və 4 saat da dərs oxumalıdır.

g)  Tezliklə xüsusi əmək qanunu müəyyən edilməlidir.

h)  Bütün fəhlə və mütəxəssislərin hüquqları qorunmaq şərtilə həftədə bir dəfə istirahət günü, azadlıq günləri, milli və dini bayramlarda istirahət və ildə bir ay məzuniyyətlər  verməlidir

i)    Hamilə qadınlara doğuşa 6 həftə qalmış, doğuşdan 6 həftə sonraya qədər məzuniyyət verilməlidir.  Bütün hüquqları qorunmaq şərti ilə .

16)  Xalqın mənafeyini nəzərə almaq şərtilə vergi üsuluna yenidən baxmalı, hər vətəndaşın iqtisadi vəziyyətinə, sənətinə və gəlirinə görə vergi təyin edilməli, qeyri-müstəqim vergilər bacardıqca azalmalıdır.

17) Göstərilən iqtisadi tədbirləri həyata keçirmək üçün kifayət qədər sərmayə ilə Azərbaycan milli bankı təşkil edilməlidir.

Kənd təsərrüfatı haqqında

Azərbaycan Demokrat Firqəsi Azərbaycan kəndlilərinin ac və yoxsul hala düşməsinin günahını indiyə qədər kəndlərdə olan feodal (dərəbəylik) üsulunda görür. Buna görə də firqə hesab edir ki:

18)  Tez bir zamanda kəndli ilə mülkədar münasibətlərini müəyyən etməkdən ötrü xüsusi qanun yaradılmalıdır. Dövlət yerlərini təcili olaraq kəndlilərə pulsuz olmaq şərtilə paylamaq lazımdır. Həmçinin istibdad dövrünün tərəfdarı olan və Azərbaycanı qoyub qaçmış ayrı mülkədarların da əmlakı müsadirə olunub kəndlilərin ixtiyarına verilməlidir.

19)   Kəndlilərə kənd təsərrüfatını canlandırmaq və əkinçiliyi artırmaq məqsədilə uzun müddətli və nəzərə çarpacaq endirim ilə çox borc vermək üçün “Bank-e kəşavərzi” nin [1] iş şəraitini dəyişdirib onu bu ehtiyacı təmin etməyə qadir bir hala salmaq lazımdır.

20)  Bəzi mülkədarlar tərəfindən zorla qəbul etdirilmiş əlavə və eləcə də rəhmsiz vergilər aradan qaldırılmalı və elə bir şərait yaradılmalıdır ki, kəndli öz məhsulları ilə ailəsini idarə edib insana layiq həyat qura bilsin.

21)  Kənd təsərrüfatı işini nizama salmaq, zəhmətkeş kəndlinin işini yaxşılaşdırmaq üçün kəndlərdə kəndli cəmiyyətləri yaradılmalıdır. Bu cəmiyyətləri kəndlilərin özləri idarə etməlidir.

22)  Kəndxudalar kəndlilərin arasından seçilməlidir.

23)  Kənd təsərrüfatını müasir elm və sənayenin böyük müvəffəqiyyətləri əsasında qurmaq üçün dövlət kəndlilərə traktor və sair kənd təsərrüfatı maşınları ilə kömək etməlidir.

24)  Jandarm və dövlət qulluqçularının öz məqamlarından sui-istifadə edib kəndlilərin var-yoxlarını əllərindən almalarına yol verilməməlidir.

25)  Azərbaycan kəndlisini quraqlıq və susuzluq qorxusundan qurtarmaq üçün dövlət hesabına çeşmələr yaradıb, artezian quyuları qazdırmaq və onlara çaylar və göllərin suyundan lazımınca istifadə etmək imkanı verməli, bu yollar ilə kənd təsərrüfatı məhsulunu artırmalı  və kəndlinin vəziyyəti yaxşılaşdırılmalıdır.

Xalq maarifi haqqında

Azərbaycan Demokrat Firqəsi savadsızlıq və cəhalətlə mübarizə etmək üçün xalq maarifi haqqında aşağıdakı vəzifələri irəli sürür.

26) Milli Şura Məclisi tərəfindən təsdiq edilən pulsuz və icbari təhsilin təcili surətdə icrasını tələb edirik.

27)  Ana dili milli mədəniyyətin tərəqqisi üçün qüdrətli bir vasitədir. Ona görə balalarımız dərhal istər dövlət, istərsə xüsusi mədrəsələrdə öz ana dilimizdə tədris etməlidir. Bunun üçün dərhal dərs kitabları  və sairə tədris ləvazimatı hazırlamaq lazımdır. Azərbaycanda yaşayan başqa millətlər: kürdlər, ermənilər və assurilərin də öz ana dillərində mədrəsə açmaq haqqı və hüququ ilə firqəmiz tamamilə razıdır.

28)  Azərbaycan xalq maarifinin tərəqqisi və təkamülünü təmin etmək üçün Təbrizdə milli universitet yaradılmalıdır.

29)  Yaşlıları savadlandımaq və onlara müəyyən xüsusi bilik  vermək üçün bütün şəhər və kəndlərdə məktəblər və sənət evləri açılmalıdır. Bu məktəblərdə maddi rahatlıq və təhsil şəraiti yaratmaq və onları müəllim cəhətindən təmin etmək üçün xüsusi tədbirlər görmək lazımdır.

30)  İbtidai məktəbdən tutmuş  ali  məktəbə qədər bütün dərs kitabları və proqramlarına yenidən baxılmalı, istibdad və zülm təbliğ edən sözlər varsa, onlardan çıxarılıb atılmalı və təzə nəsli demokratiya və azadlıqsevər ruhda tərbiyə etmək üçün təzə dərs kitabları və proqramlar yaradılmalıdır.

31) Şəhərlərdə və kəndlərdə maarif və elm təşkilatlarının sayı artırılmalı, kitabxanalar, qiraətxanalər təşkil edilməli, əhali üçün münəzzəm surətdə və pulsuz konfranslar verməli, elm və mədəniyyət vasitəsi ilə xalqı ictimai nöqsanlarımızı aradan aparmaqdan ötrü mübarizəyə cəlb etməlidir. Yeni nəslimizi məhv eləyən tiryəkxanalar, əxlaqsızlıq evləri və qumarxanalar aradan götürülməlidir. Bütün bu işlərdən məqsəd xalqın gözünü açmaq, əxlaq və mənəviyyatını yüksəltmək, onu vətənin istiqlalı və azadlığını saxlamaq və qorumaq üçün ciddi mübarizələrə hazırlamaqdan ibarətdir.

Xalq səhiyyəsi

Xalqın sağlamlığı onun həyat mübarizəsi üçün mühüm şərtlərdəndir. Buna görə də səhiyyə sisteminin qeydinə qalmağı Azərbaycan Demokrat Firqəsi böyük məsələlərdən bilir. O xüsusda aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsini tələb edir.

32)  Mövcud naxoşları (xəstələri) sağaltmaq kafi deyil, xəstəliklərin qabağını almaq üçün ciddi tədbirlər görmək lazımdır.

33)  Küçələrdə, bazarlarda, evlərdə natəmizliyə, çirkliyə, pintiliyə yol verməmək üçün tədbirlər görülməlidir.

34)   Qızdırma, titrətmə (malyariya) əleyhinə ciddi mübarizə aparılmalıdır və bu kimi ölkədəki xəstəlikləri törədən səbəblər aradan qaldırılmalıdır. Batlaqlar qurudulmalı, bağlar və ağacların sayı artmalıdır.

35)  Keçəllik, traxoma və sair yoluxucu xəstəlikləri aradan qaldırmaq üçün dövlət ciddi tədbirlər görməli və bu işə maddi və mənəvi kömək yetirməlidir.

36)   Əhaliyə gündəlik həyatında lazım olan səhiyyə məlumatı vermək üçün konfranslar təşkil etməli və radio vasitəsilə xalqı başa salmalı və bu məqsədlə xüsusi kitabçalar nəşr olunmalıdır.

37)  Gələcək nəslin tərbiyəsi üçün şəhərlərdə və kəndlərdə körpələr və yaşlı uşaqlara məxsus cəmiyyələr və dövlət hesabına tərcümə evləri açılmalıdır.

Ədəbiyyat, incəsənət və mətbuat

38)  Xalqın mənəvi və ruhi qidası olan ədəbiyyat və incəsənətin tərəqqisi üçün hər bir şəraiti yaratmaq lazımdır. Bu məqsədlə Təbrizdə Azərbaycan yazıçıları və sənətkarları cəmiyyəti təşkil olunmalıdır. Bu cəmiyyətlərin Azərbaycanın başqa şəhərlərində və kəndlərində şöbələri olmalıdır.

39)  Yazıçı və sənət sahiblərinin zəhmət və haqqlarını nizama salan yaradıcılıq hüququnu təmin etmək üçün  dövlət büdcəsindən kafi miqdarda kömək təyin edilməli, sənətkarların yaratdıqları əsərlərə mükafat qismində əmək haqqı verilməlidir.

40)  Rəssamlıq, heykəltəraşlıq və musiqi sahəsində Azərbaycan xalq yaradıcılığının ədəbi sənətlərini saxlamaq məqsədilə dövlət tərəfindən müəssisələr və (atelye) emalatxanalar yaradılmalı və ustadların əlinin altında istedadlı cavanlara sənət öyrədilməlidir.

41)  Azərbaycan dilində kitab nəşrinə mane olan adamlar vətən xaini və xalq düşməni kimi məsuliyyətə alınmalıdır.

42) Müəllimlərin, dövlət idarələrində işləyən xırda məmurların maaşı təmin edilməlidir.

43) Teatrın böyük ictimai tərbiyə ocağı olduğunu nəzərə alaraq Təbriz və Azərbaycanın başqa şəhərlərində olan teatrların xərci dövlət tərəfindən təmin edilməlidir.

Milli məsələ

44)  İran dövlətinin daxilində yaşayan hər bir millətin daxili muxtariyyatı və müqəddəratını təyin etmək hüququ əyalət və vilayət  əncümənləri vasitəsilə təmin edilməlidir.

45)  Azərbaycanlılara xas xüsusiyyətə malik olan İran xalqları ictimai təşkilatlar və dövlət idarələrində öz ana dillərindən istifadə etməli və bu idarələrdə milli dillər maneəsiz olaraq islədilməlidir.

Məhkəmə işləri

46) Rza şah dövründə hoqqabazlıq və zor ilə keçirilmiş bütün irticaçı qanunlar ləğv edilib, onun əvəzində azadlıq və demokratiyaya uyğun qanunlar yaradılmalı, hakimlərin müstəqilliyi qəti surətdə təmin olunmalıdır. Polis və jandarm məmurlarının ictimai işlərə qarışmalarına ciddi surətdə son qoyulmalıdır.

47) Məhkəmələr hər cür təzyiqdən azad olmalı və ancaq ədalət və haqqa arxalanmalı, siyasi və mətbuat mühakiməsi münsiflər heyətinin iştirakı ilə icra edilməlidir. Məhkəmələrdə işlər çox tez bir surətdə icra edilib müttəhimləri mütərəddid vəziyyətdə saxlamaq günah hesab olunmalıdır. Məhkəmə və prokurorun rəsmi əmri olmadan heç bir kəsin evinə girib təftiş etmək olmaz. Polis və jandarm şübhələndiyi şəxsləri inzibati yolla 24 saatdan artıq nəzarət altında saxlaya bilməz. Günahsız həbs və saxlamalar günah hesab olunub, ona səbəb olanlar cəzalanmalıdır.

48) Keçən cinayətkarları məhkəməyə cəlb edib onların 24 illik hesablarına yetişib günahları sübut edilərsə, dərhal icra olunmalıdır.

Ordu haqqında

49) Ordunun islahı və onun demokrat ölkəyə layiq bir ordu kimi idarə olunan münasib bir vəziyyətə salınmalı, həmçinin hərbi qanunu xalqın xeyrinə dəyişmək lazımdır.

50) Azərbaycanın tarixi yadigarlarını qorumaq üçün milli bir muzey yaratmaq lazımdır.

 “Azərbaycan” qəzeti, ADF orqanı, Təbriz, say 24, 18 mehr 1324/10 oktyabr 1945

[1] Kənd təsərrüfatı bankı