Ethnoglobus

Fələstin Dövlətinin Səfirliyi Cəbəl Əl-Mükəbər Klubunun Gənclər Nümayəndə Heyətini Bakıda qarşılayıb

Gulnara.Inanch — Fri, 04 Sep 2026 14:14:20 +0300

Fələstin Dövlətinin Bakıdakı səfirliyinin yaydığı məlumatda deyilir ki, diplomatik korpus , 4-11 sentyabr 2026-cı il tarixlərində keçiriləcək təlim-məşq toplanışında iştirak etmək üçün paytaxt Bakıya gələn Fələstin Cəbəl Əl-Mükəbər futboı klubunun gənclər nümayəndə heyətini qarşılamışdır. Düşərgəyə Azərbaycan komandaları ilə yoldaşlıq oyunları da daxil olacaq.

Bu səfər gənc oyunçulara bacarıqlarını inkişaf etdirmək və yeni idman təcrübələri qazanmaq, eləcə də Azərbaycanlı həmkarları ilə ünsiyyət və əlaqələri gücləndirmək üçün fürsət yaradır və bununla da Fələstin və Azərbaycan xalqları arasında dostluğun möhkəmlənməsinə töhfə verir.

Səfirlik komandaya uğurlu düşərgə və məhsuldar idman təcrübəsi arzulayır, oyunçularımıza isə Fələstini təmsil etməkdə və idman istedadlarını nümayiş etdirməkdə davamlı irəliləyiş və uğurlar arzulayır.

TSİKAN – LƏZGİ EVİNİN DADI

Gulnara.Inanch — Fri, 04 Sep 2026 10:39:13 +0300

Azərbaycanın az qala hər rayonunun özünəməxsus zəngin mətbəxi var. Qusar da istisna deyil. Buranın milli yeməkləri arasında tsikan xüsusi yer tutur. Rayona gələn qonaqlar bu qədim ləzgi yeməyinin dadına baxmadan getmirlər. Təzəcə sobadan çıxmış tsikanı bir dəfə dadan onun ətrini və ləzzətini çətin ki, unutsun.
Tsikan əsrlər boyu ləzgi mətbəxinin ən sevilən və doyumlu yeməklərindən biri olub. Onu adi günlərdə də, bayramlarda da, ailə məclislərində də bişirirlər. Qonaq gələndə isə iri, üzü yaxşı qızarmış tsikan süfrənin yaraşığı sayılıb. Onun hazırlanmasında hər ailənin öz qaydası var.
Tsikanın resepti əsrlər boyu aşpazlıq kitablarında deyil, ailələrin yaddaşında yaşayıb. Hər ev öz bildiyini qoruyub, bu bacarıq nəsildən-nəslə ötürülüb. Tsikan üçün mayalı və ya mayasız xəmir yoğrulur. İçlik əsasən yağlı qoyun ətindən, xırda doğranmış kartofdan, soğandan və qozdan hazırlanır. Duz, istiot, zövqə görə isə bir qədər kəklikotu əlavə edilir.
Dadlı tsikanın sirri ərzağın çoxluğunda deyil, onların düzgün ölçüsünü bilməkdədir. Soğan az olsa, içlik quru alınar, kartof çox olsa, ətin dadını basar. Ət yağsız olsa, tsikanın şirəsi azalar, kəklikotu artıq vurulsa, digər ətirlər itər. Təcrübəli ev sahibəsi isə bunların hamısını gözəyarı müəyyən edir.
Xəmir yağlanmış qaba elə yayılır ki, həm dibi, həm də kənarları örtsün. İçlik üzərinə bərabər döşənir, sonra ikinci xəmir qatı ilə örtülür. Kənarları diqqətlə bərkidilir ki, bişərkən ətin şirəsindən bir damcı belə çölə çıxmasın. Üzünə yumurta sarısı çəkilib sobaya verilir. Bəzi ailələr tsikanı iki, bəziləri üç xəmir qatından hazırlayırlar.
Qədim ləzgi sobası olan xharda bişən tsikanın isə tamam başqa ətri və dadı var. Xharı qalamaq, közünü hazırlamaq, hərarətini düzgün tutmaq ustalıq tələb edir. Od yaxşı yanmalı, köz vaxtında yığılmalı, sobanın hərarəti nə çox, nə də az olmalıdır.
Keçmişdə təcrübəli qadına nə termometr lazım idi, nə də saat. O, ocağın hərarətini üzünə vuran istidən duyar, xəmirin vəziyyətini gözəyarı müəyyən edər, tsikanın hazır olduğunu isə ətrindən və rəngindən anlayardı.
Hazır tsikanın üzü əvvəl saralır, sonra qızılı rəng alır, axırda kəhrəba çalarına düşür. Onu sobadan çıxan kimi dərhal kəsmirlərlər. Üstünü təmiz dəsmalla örtüb bir qədər saxlayırlar ki, qabığı yumşalsın, içindəki ərzaqın dadı bir-birinə qarışsın.
Tsikan gündəlik yemək olsa da, qonaq gələndə xüsusi həvəslə hazırlanır. Bir çox xalqlarda olduğu kimi, ləzgilərdə də qonağın qarşısına evdə olan ən yaxşı nemətləri çıxarmaq qədim adətdir. Üzü yaxşı qızarmış, içliyi bol olan tsikan da belə süfrələrin yaraşığı sayılır.
Bu gün ləzgi kəndlərinin məişəti dəyişib. Xharın yerini qaz və elektrik sobaları tutub. Əvvəllər qadının əli ilə müəyyən etdiyi hərarəti indi termometr göstərir, bişmə vaxtını saat hesablayır. Amma dəyişməyən bir şey var. Tsikan sobaya qoyulan kimi onun tanış ətri yenə ətrafa yayılır. Çünki tsikan təkcə qədim ləzgi yeməyi deyil. O, bir süfrənin ətrafında toplaşan ailənin, nəsildən-nəslə ötürülən ənənənin və ilk tikədən tanınan doğma evin dadıdır.

Sədaqət KƏRİMOVA

Sardiniyada İranla bağlı gizli danışıqlar

Gulnara.Inanch — Fri, 04 Sep 2026 10:33:13 +0300

Фото: Google

Təqdim etdi: Səməd Bayramzadə

Ağ Ev nümayəndəsi Stiv Vitkaf ötən həftəsonu Sardiniya adasında BƏƏ-nin Milli Təhlükəsizlik üzrə müşaviri Şeyx Təhnun bin Zayed Əl Nəhyanla İran danışıqlarında növbəti addımları müzakirə etmək üçün görüşüb.

"Axios" iki məlumatlı mənbəyə istinadən bildirib ki, İranla bağlı yeni danışıqlar raundu tezliklə keçiriləcək; danışıqlar Tramp administrasiyasının Hörmüz boğazını açmaq və İslam Respublikasına iqtisadi təzyiqi artırmaq səyləri fonunda baş tutacaq.

BƏƏ, ABŞ-ın boğazı yenidən açmaq və neft tankerlərinin keçməsinə icazə vermək əməliyyatında əsas tərəfdaşdır. BƏƏ prezidenti Məhəmməd bin Zayedin qardaşı Şeyx Təhnun da ölkənin ən nüfuzlu şəxslərindən biridir və ölkənin investisiya və texnologiya maraqlarının əhəmiyyətli bir hissəsinə cavabdehdir.

Sardiniya səfəri ABŞ Maliyyə Naziri Skott Bessantın İrana qarşı "iqtisadi boykot" elan etməsindən, İslam Respublikası ilə ticarət etməyə davam edən ölkələrə və qurumlara sanksiyalar tətbiq etmək planından bir neçə gün sonra baş verdi.

Eyni kontekstdə, ABŞ Maliyyə Nazirliyi Misir Bankının BƏƏ filiallarını İranla ticarət üçün ABŞ maliyyə sistemindən çıxardı və onların dollar əməliyyatlarını blokladı. BƏƏ Mərkəzi Bankı həmçinin filialların İranla əməliyyatlarına "təcili baxış"ın başladığını elan etdi.

"Axios" mənbəyinə görə, Əmirlik rəsmiləri Sardiniya səfəri zamanı Tramp administrasiyasına İrana qarşı hər hansı bir iqtisadi təzyiqin təsirli olması üçün İslam Respublikası ilə ticarət edən bütün əsas ölkələri əhatə etməli olduğunu vurğuladılar.

İran nümayəndə heyətinin Əbu-Dabiyə gizli səfəri və BƏƏ-nin Tehranla ticarətinin dayandırılması

ABŞ-ın yeni sanksiyalarının elan edilməsindən bir neçə gün əvvəl BƏƏ İranla maliyyə və ticarət mübadiləsini dayandırmaq qərarına gəldi; bu, ölkənin İran ticarətinin və təkrar ixracının əsas mərkəzlərindən biri olduğunu və iki ölkə arasında ticarət həcminin 2024-cü ildə 28 milyard dollara çatdığını nəzərə alsaq, əhəmiyyətli bir addım idi.

"Axios" mənbələrinə görə, İran nümayəndə heyəti 11 avqustda səssizcə Əbu-Dabiyə səfər etmiş və BƏƏ rəsmiləri ilə danışıqlarda Tehranın gərginliyi azaltmaq və münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəyindən danışmışdır. İran nümayəndə heyəti həmçinin BƏƏ-dən ərzaq və dərman təchizatında kömək və ölkənin ABŞ sanksiyaları ilə əməkdaşlıq etməməsi üçün xahiş etmişdir; BƏƏ rəsmiləri bu tələbi rədd etmişdilər.

Bir neçə gün sonra SEPAH Hörmüz boğazından keçməyə çalışan BƏƏ Milli Neft Şirkətinin tankerlərinə hücumları gücləndirmişdir. Mənbələrə görə, bu addım BƏƏ rəsmilərini qəzəbləndirmiş və onlar İranla ticarəti dayandırmaq qərarına gəlmişlər.

Rubio İranla ticarət barədə ölkələri xəbərdar edir

ABŞ Dövlət Katibi Marko Rubio həmçinin heç bir ölkənin İrana gəlir mənbələri yaratmağa kömək etməməsi barədə xəbərdarlıq edib. O, ABŞ-ın dünya üzrə səfirliklərinə "İqtisadi Təcrid Əməliyyatı"nın rəsmi mesajını qəbul edən hökumətlərin ən yüksək səviyyələrinə çatdırmağı və onlardan İranla ticarəti "dərhal və sistemli şəkildə" dayandırmağı xahiş etməyi tapşırıb.

Vaşinqton İranla ticarət etməyə davam edən ölkələr, şirkətlər və fərdlərin sanksiyalarla üzləşmək və dollar sisteminə çıxışı itirmək riski ilə üzləşəcəyi barədə xəbərdarlıq edib.

"Axios"un məlumatına görə, qəbul edən hökumətlərdən ABŞ-ın SEPAH ilə əlaqəli hesab etdiyi İran milli və ixrac banklarının filiallarını bağlamağı xahiş edən xüsusi əmrlər də göndərilib.

Tramp administrasiyası həmçinin İrana qarşı bu iqtisadi təzyiq kampaniyasını əlaqələndirmək və həyata keçirmək üçün qurumlararası işçi qrupu yaratmağı planlaşdırır. 

Facebook

Faceboo

От нубохунде до национальной школы: история образования горских евреев (II часть)

Gulnara.Inanch — Tue, 25 Aug 2026 17:41:34 +0300

Фото:
Вторая Всесоюзная конференция по культурному строительству среди горских евреев, также известная как Второй Всесоюзный съезд. Баку, 25 апреля 1929 года.
 
 Фотография получена  автором от Михаила Яковлева.
 
Посвящается

Просвещённым людям, внесшим свой вклад в развитие образования в общинах горских евреев, — прежде всего раввинам-меламмедам, веками сохранявшим язык, религиозные знания и духовное наследие народа.

С особой благодарностью — Феликсу Шапиро и Надежде Крупской.

      Совсем не случайно в том же 1919 году произошло еще одно событие, значение которого трудно переоценить. В Баку начала работу горско-еврейская учительская семинария. На первый взгляд это может показаться еще одним учебным заведением. Однако в действительности ее открытие ознаменовало начало нового этапа в развитии национального образования.

  До этого времени учителями становились люди, пришедшие в школу разными путями. Одни получали образование в традиционных «нубохунде», другие оканчивали русские учебные заведения, третьи приобретали педагогический опыт самостоятельно. Теперь появилась возможность целенаправленно готовить преподавателей для национальных школ, создавая собственную систему педагогического образования. Это был важный шаг на пути к формированию профессионального сообщества учителей горских евреев.

       Но развитие образовательного движения на этом не остановилось. Буквально через несколько месяцев, с 29 декабря 1920 года по 6 января 1921 года, в Дербенте проходил Первый съезд горско-еврейской бедноты Дагестана и Терской области. Среди множества социально-экономических и политических вопросов заметное место занимали проблемы школы и просвещения. Для самих делегатов это было вполне закономерно: они понимали, что народ, который перестает учить своих детей, очень быстро начинает терять свою культуру.

     Поэтому разговор шел не только об открытии новых школ. Делегаты обсуждали необходимость сделать образование доступным для всех горских евреев независимо от их материального положения. Просвещение рассматривалось как важнейшее условие дальнейшего развития народа.

Но наиболее важная встреча была еще впереди.

       Летом 1921 года в Нальчике состоялось Первое Всекавказское совещание работников просвещения горских евреев. На него приехали делегаты из Нальчика, Грозного, Кубы, Пятигорска, Владикавказа, Моздока, Петровска, Невинномысска и других городов Кавказа. В одном месте собрались представители практически всех крупнейших горско-еврейских общин региона.

     
Фото: 
Музыкальная горско-еврейская группа, которая агитировала членов общины изучать русский язык.
 Нальчик, Кабардино-Балкария, 1930-е годы XX века.

 Фотография получена автором от Светланы Даниловой.

Это было уже не просто совещание педагогов. По существу, здесь впервые предпринималась попытка совместными усилиями определить стратегию развития национального образования.

      Участники совещания обсуждали самые разные вопросы: подготовку учителей, создание учебников, организацию педагогических курсов, открытие новых школ. Особое внимание вновь уделялось языку преподавания. Дискуссии продолжались с прежней остротой, поскольку от принятого решения зависело будущее всей национальной школы.

      Особый интерес представляют выступления З. Худайнатова, Д. Шаулова и К. Гилядова. Это были не просто учителя и общественные деятели. Они принадлежали к поколению людей, искренне веривших, что образование способно определить судьбу народа. Их выступления отличались глубокой аргументацией и стремлением найти решения, которые обеспечили бы развитие национальной школы на долгие годы.

       В принятой резолюции участники совещания обратили внимание еще на одну серьезную проблему. Горские евреи жили в разных республиках Кавказа и были разделены административными границами, что существенно осложняло издание учебников, подготовку учителей и создание единой образовательной системы. Эта мысль звучит удивительно современно и сегодня, напоминая о том, насколько непросто было объединить усилия общин, находившихся порой за сотни километров друг от друга.

        И все же главным итогом совещания стали не отдельные решения и даже не принятые резолюции. Впервые за многие десятилетия горские евреи разных регионов почувствовали себя участниками общего дела. Школа перестала быть заботой одной общины, одного города или одного учителя. Она стала общим достоянием народа, а ее развитие — важнейшим условием сохранения культуры, языка и исторической памяти.

      Казалось, что после стольких лет напряженной работы будущее национальной школы уже не вызывало сомнений. Были открыты десятки учебных заведений, появились первые профессионально подготовленные педагоги, обсуждались учебные программы, создавались новые учебники. Впервые образование горских евреев перестало быть делом отдельных энтузиастов и превратилось в целостную систему, охватывавшую практически все крупные общины Кавказа.

     Первые годы советской власти действительно открывали перед национальной школой новые возможности. Государственная политика того времени поощряла развитие образования на языках народов страны, и горские евреи сумели воспользоваться этим историческим шансом. В разных городах открывались новые школы, увеличивалось число учащихся, расширялась подготовка педагогических кадров.

      Особенно заметные изменения происходили в Азербайджане. В Еврейской Слободе уже действовали мужская и женская школы, в которых обучалось около восьмисот детей. Для небольшой общины это была впечатляющая цифра. Она свидетельствовала о том, что образование стало восприниматься не как привилегия немногих, а как естественная потребность каждой семьи. Родители все чаще связывали будущее своих детей не только с религиозными знаниями, но и с современным образованием.

       Не менее активно развивалась национальная школа и в Дагестане. Здесь национальные учебные заведения работали в Дербенте, Махачкале, Кизляре и других городах. Наряду со школами открывались детские сады, а в педагогических учебных заведениях создавались специальные отделения по подготовке учителей. С 1930 года преподавание велось на языке джуури (еврейско-татском), который в то время имел статус одного из официальных языков республики. Казалось, что идеи, впервые высказанные на конференциях и совещаниях предыдущих лет, постепенно воплощались в жизнь.

        Если сравнить эту картину с тем, что увидел Илья Черный во второй половине XIX века, перемены кажутся почти невероятными. Тогда дети учились в тесных помещениях при синагогах, книги были большой редкостью, а обучение держалось исключительно на самоотверженности отдельных раввинов и учителей. Теперь существовали полноценные школы, учебные программы, система подготовки педагогов и собственная национальная система образования.

Но история редко движется по прямой линии.

       Во второй половине 1930-х годов государственная политика в отношении национальных культур начала стремительно меняться. То, что еще недавно поддерживалось и поощрялось, постепенно стало восприниматься как проявление национальной обособленности. Это неизбежно сказалось и на судьбе горско-еврейских школ.

      Особенно тяжелыми оказались события 1938–1939 годов. В Азербайджане были закрыты национальные школы, создававшиеся на протяжении многих лет усилиями общин, педагогов и общественных деятелей. Для многих это стало настоящей трагедией. Прекратили работу учебные заведения, в которых выросло уже целое поколение детей. Так была прервана работа, начатая просветителями еще во второй половине XIX века и продолженная их последователями в первые десятилетия XX столетия.

    Казалось, что вместе с закрытием школ завершилась целая эпоха. Но впереди горско-еврейские общины ожидало еще более тяжелое испытание.

Летом 1941 года началась Великая Отечественная война. Тысячи горских евреев ушли на фронт, многие населенные пункты оказались в зоне боевых действий, а затем — под немецкой оккупацией. В эти годы само существование многих общин оказалось под угрозой.

       Можно было предположить, что в подобных условиях говорить об образовании уже не придется. Однако произошло обратное. Даже тогда, когда вокруг шли ожесточенные бои, люди продолжали думать о школе. Они понимали, что после войны детям предстоит вернуться за парты, а значит, школы необходимо будет возродить как можно скорее.

       Эта вера особенно ярко проявилась сразу после освобождения Северного Кавказа. Еще не успели исчезнуть следы недавних боев, а учителя уже возвращались в школьные здания. Они ремонтировали разрушенные классы, собирали уцелевшие книги, искали учеников, разъехавшихся по эвакуации, и готовились возобновить занятия.

           Одной из первых возродилась горско-еврейская школа № 10 в Нальчике. Город был освобожден в начале января 1943 года. Уже 16 января состоялось первое собрание педагогического коллектива и учащихся, а 18 января школа вновь открыла свои двери. В тот день за парты сели 186 детей. Одни совсем недавно вернулись домой, другие еще находились вдали от родных мест, а некоторые уже никогда не смогли переступить школьный порог.

                Особую роль в восстановлении учебного процесса сыграл опытный педагог К. И. Гилядов. Вместе с коллегами он сумел в кратчайшие сроки подготовить школу к занятиям, понимая, что для детей возвращение к учебе означало возвращение к мирной жизни.

        Вслед за Нальчиком начали работать школы в Дербенте, Махачкале и Грозном. Несмотря на тяжелые последствия войны, нехватку учителей и учебников, обучение продолжалось. Даже в эти трудные годы в ряде школ сохранялось преподавание языка джуури (еврейско-татского), остававшегося важной частью культурного наследия горских евреев.

                Так история национальной школы вновь доказала свою удивительную жизнеспособность. Она уже не раз переживала тяжелые испытания, но каждый раз находились люди, считавшие своим долгом сохранить ее для будущих поколений. Именно благодаря их труду история горско-еврейского образования не оборвалась ни в конце 1930-х годов, ни в годы войны. Впереди ее ожидал новый этап — возрождение, которое начнется спустя несколько десятилетий.

             Прошли десятилетия. За это время сменилось несколько поколений, выросли дети, для которых национальная школа осталась лишь в воспоминаниях родителей и учителей. Казалось, что эта страница истории перевернута окончательно. Но память народа оказалась сильнее времени.

             Конец 1980-х годов принес перемены, которых многие ждали долгие годы. Вместе с возрождением национальной и религиозной жизни у горских евреев вновь возник интерес к собственному языку, истории и культуре. И совершенно закономерно одним из первых встал вопрос об образовании. Ведь именно школа всегда была тем местом, где каждое новое поколение приобщалось к наследию своих предков.

           В Азербайджане, Дагестане и других регионах, где традиционно проживали горские евреи, начали возрождаться образовательные инициативы. В учебные программы вновь вошли иврит, история еврейского народа, традиции и праздники, а также язык джуури (еврейско-татский). Это были уже другие школы и другое время, но их объединяла прежняя цель — вернуть детям знания о своих корнях.

            
Фото: 
Директор грозненской еврейской школы № 11 З. Худайнатов с выпускниками школы.
 Грозный, Чечня, 1929 год.
 
 Фото из архива автора

 Однако история образования горских евреев давно перестала ограничиваться Кавказом. Во второй половине XX века тысячи семей переселились в разные страны мира — прежде всего в Израиль, а также в США, Канаду, Германию и другие государства. Перед ними встала новая задача — сохранить свою самобытность уже в иной культурной среде. Казалось бы, жизнь в государстве Израиль, с его многовековой еврейской традицией, должна была облегчить эту задачу. Однако вскоре стало ясно, что у каждой еврейской общины есть собственная история, традиции и культурная память, сохранить которые можно только благодаря целенаправленной работе.

           Поэтому интерес к истории горских евреев постепенно выходит за рамки школьного образования. Все большую роль начинают играть научные исследования, музеи, культурные центры, общественные организации, публикация книг и архивных документов. По сути, они становятся продолжением той работы, которую когда-то выполняла национальная школа: передают новым поколениям знания о своей истории, языке, культуре и традициях, сохраняя связь между прошлым и настоящим.

        Сегодня образование уже невозможно понимать только как обучение в школьном классе. Для горских евреев оно продолжает существовать и за пределами школы — в изучении истории семьи, родного языка, традиционной культуры, фольклора, религиозного наследия, в работе с архивными материалами и устными воспоминаниями старшего поколения. Каждая новая книга, научная статья, опубликованная фотография или найденный архивный документ становятся частью этого образовательного процесса, помогая сохранять и передавать историческую память народа новым поколениям.

        Оглядываясь на всю историю горско-еврейского образования, можно увидеть одну закономерность: менялись эпохи, государства и формы обучения, но неизменным оставалось стремление передать новым поколениям знания о своем народе, его языке, культуре и духовном наследии.

             История образования горских евреев — это гораздо больше, чем история школ, учебников и педагогических программ. Это история людей, которые понимали простую истину: народ жив до тех пор, пока каждое новое поколение знает, кто были его предки, на каком языке они говорили, какие книги читали, какие традиции берегли и какие духовные и нравственные ценности передавали своим детям. Маленькое «нубохунде» при синагоге, первые светские школы, горячие споры педагогов на конференциях, учительские семинарии, национальные школы, пережившие годы расцвета и тяжелых испытаний, — все это звенья одной исторической цепи. Они соединяют прошлое с настоящим и напоминают, что образование никогда не было только передачей знаний. Для горских евреев оно всегда оставалось способом сохранить историческую память, язык, культуру, духовные традиции и самобытность народа.

          И, наверное, именно поэтому, отвечая сегодня на вопрос, что помогло горским евреям сохранить себя на протяжении многих столетий, мы говорим не только о вере, семье и уважении к традициям. Мы говорим и о школе — о месте, где каждое новое поколение училось помнить, кем оно было и кем должно оставаться.

  Лия Микдашиева

Доктор философии (PhD) по истории и этнографии, музейный куратор

Иерусалим

От нубохунде до национальной школы: история образования горских евреев (I часть)

Gulnara.Inanch — Thu, 20 Aug 2026 15:36:09 +0300

Фото: Совет раввинов, разрабатывающий программу изучения иврита для школ.
Дербент, Дагестан, 1906 год.
Фотография из архива автора. 
Посвящается
Просвещённым людям, внесшим свой вклад в развитие образования в общинах горских евреев, — прежде всего раввинам-меламмедам, веками сохранявшим язык, религиозные знания и духовное наследие народа.

С особой благодарностью — Феликсу Шапиро и Надежде Крупской.

       Что помогло горским евреям сохранить свою самобытность на протяжении многих столетий? Обычно, отвечая на этот вопрос, вспоминают религию, крепкие семейные традиции, уважение к старшим. Все это действительно сыграло огромную роль. Но была еще одна сила, о которой говорят значительно реже, — школа.
         Конечно, школа тех времен совсем не походила на современную. Еще полтора столетия назад первые шаги в мир знаний дети делали не в просторных классах, а в небольших помещениях при синагогах, где располагались религиозные школы — «нубохунде». Здесь на протяжении многих поколений сохранялись древнееврейский язык, религиозные знания и духовные традиции общины. Отсюда начинался путь, который спустя несколько десятилетий привел к появлению национальных школ, педагогических конференций и борьбе за право учить детей на родном языке.
     Для большинства мальчиков знакомство с грамотой начиналось в пять–семь лет. Они впервые переступали порог «нубохунде», где учились читать и писать на древнееврейском языке, заучивали молитвы и знакомились с Торой. Позже приходило время изучения Пятикнижия и других книг Священного Писания с переводом на джуури (еврейско-татский язык), а наиболее способные ученики продолжали обучение Талмуду и становились канторами, резниками или помощниками раввинов. Так на протяжении многих поколений воспитывались люди, которым предстояло сохранять духовную жизнь горско-еврейских общин.
     Сегодня это описание может показаться слишком суровым. Несмотря на огромную роль, которую «нубохунде» играли в жизни общины, их существование было далеко не безоблачным. Школы содержались исключительно на средства самих прихожан. Денег постоянно не хватало, учебников почти не было, а занятия нередко проходили в тесных, плохо приспособленных помещениях.
    Особенно яркое представление о жизни таких школ оставил известный исследователь Илья Черный, побывавший во многих горско-еврейских поселениях Кавказа во второй половине XIX века. Приезжая в каждую общину, он неизменно посещал местную школу, стремясь собственными глазами увидеть, как учатся дети. Его описание и сегодня остается одним из самых ценных свидетельств о горско-еврейском образовании того времени: 
   «По приезде моем в какую-нибудь деревню, я считал нужным посещать училища, чтобы видеть, где и как учат детей… Помещения для училищ оказывались обыкновенно тесными, грязными… Раввин сидит на земле или на ковре, а вокруг него — мальчики; вместе со своим учителем они кивают головами, читая молитвы или Библию… Печатные еврейские азбуки у них редко бывают; большей же частью раввины рисуют на таблицах буквы алфавита, и дети учатся читать и писать с этих прописей…»
   Сегодня это описание может показаться слишком суровым. Однако за внешней бедностью скрывалось главное: именно «нубохунде» на протяжении многих поколений оставались хранителями религиозной традиции, языка и духовной памяти горских евреев. Без этих небольших школ невозможно представить не только историю образования, но и историю самой общины.
   Мир вокруг стремительно менялся. Вторая половина XIX века стала временем глубоких политических и общественных преобразований на Кавказе. После окончания Кавказской войны усилилось влияние российской администрации, открывались русские школы, постепенно менялось и отношение самих горских евреев к образованию. Впервые перед ними открылась возможность получать не только религиозные, но и светские знания.
      Сначала эти перемены были едва заметны. Лишь немногие семьи решались отдавать детей в русские учебные заведения. Но с каждым годом становилось все очевиднее: новое время требует новых знаний. Именно в этот период появляется поколение первых горско-еврейских просветителей, сумевших соединить традиционное еврейское образование с европейской системой обучения. Одним из самых известных представителей этого поколения стал И. Ш. Анисимов, получивший образование в Ставропольской гимназии — одном из лучших учебных заведений Российской империи. Его судьба стала убедительным доказательством того, что светское образование не только не противоречило национальной традиции, но и открывало новые возможности для ее сохранения и развития.
      В середине 1860-х годов происходят и другие важные события. Общество по распространению просвещения между евреями начинает переписку с руководством Терской и Дагестанской областей, добиваясь открытия светских школ в местах компактного проживания горских евреев. Тогда еще трудно было предположить, что именно эта инициатива положит начало широкому образовательному движению, которое уже через несколько десятилетий охватит практически весь Кавказ.
     В разных уголках Кавказа появлялись отдельные школы, родители все чаще задумывались о том, что детям необходимы не только религиозные знания, но и образование, которое позволит уверенно чувствовать себя в быстро меняющемся мире. Однако вскоре стало ясно: открытие нескольких школ само по себе не решает проблему. Перед горско-еврейскими общинами возникли вопросы, на которые прежде никто не пытался ответить.
     Какой должна быть новая школа? Достаточно ли ограничиться преподаванием общеобразовательных предметов или необходимо сохранить традиционное изучение Торы? На каком языке должны учиться дети? Кто будет готовить учителей? Эти вопросы постепенно выходили за пределы отдельных общин и превращались в предмет обсуждения всего горско-еврейского общества. От ответов на них зависело будущее национального образования.
      Пока велись эти споры, образовательное движение продолжало набирать силу. То, что еще недавно казалось смелой мечтой нескольких просветителей, постепенно становилось реальностью. Тем временем национальные школы появляются в Темир-Хан-Шуре, Петровске, Дербенте, Грозном, Кубе и Нальчике. Каждая из них возникала по-своему, но все они были объединены одной идеей — дать детям образование, не утратив при этом национальной и религиозной самобытности.
        За открытием каждой школы стояли годы напряженного труда. Приходилось искать средства, добиваться разрешений властей, строить или приспосабливать помещения, приглашать преподавателей. Значительную часть расходов брали на себя сами общины, прекрасно понимая, что речь идет не просто о создании очередного учебного заведения. Речь шла о будущем народа.
       Особенно непростой оказалась судьба Дербентского горско-еврейского училища, открытого в 1904 году. Его появление сопровождалось оживленными спорами. Многие опасались, что новая школа постепенно вытеснит традиционное религиозное образование и ослабит связь молодежи с духовными ценностями предков. Эти опасения были вполне объяснимы: на протяжении многих столетий именно «нубохунде» оставались главным хранителем еврейской традиции.
      Время показало, что эти опасения были напрасны. Уже спустя несколько лет Дербентское училище приобрело репутацию одного из лучших национальных учебных заведений Кавказа. Посетивший его в 1913 году А. Вайсбанд особо отмечал высокий уровень преподавания еврейских предметов и национального воспитания. По его мнению, именно такая школа могла служить примером удачного сочетания современного образования с сохранением еврейской традиции.
      Не менее показательна история Грозного. В 1906 году благодаря усилиям руководителя местной сионистской организации А. Исаковича здесь была открыта русско-еврейская школа. Это событие стало важной вехой в жизни местной общины, однако его значение в полной мере проявилось лишь спустя два года.
    Когда в 1908 году начала работу горско-еврейская школа, оказалось, что число желающих учиться значительно превышает ее возможности. Более ста детей так и остались за порогом школы лишь потому, что свободных мест не хватило. Это стало убедительным свидетельством того, насколько изменилось отношение горских евреев к образованию. Еще недавно родителям приходилось объяснять необходимость светской школы. Теперь проблема была уже другой — школы не могли принять всех желающих.


Фото: 
Горско-еврейская учительская семинария.
 Баку, Азербайджан, 1919 год.
 Фотография получена мною от Михаила Яковлева.

      Подобная картина наблюдалась и в других городах Кавказа. Образование постепенно превращалось в одну из важнейших ценностей горско-еврейского общества. Но чем больше открывалось школ, тем отчетливее становилось: для их успешного развития уже недостаточно усилий отдельных общин. Требовалось выработать общие принципы преподавания, подготовить учителей, создать учебники и, наконец, ответить на главный вопрос: какой должна быть национальная школа горских евреев?
     Ответ на этот вопрос предстояло искать уже не в стенах отдельных учебных заведений, а на встречах людей, которым было суждено определить дальнейшую судьбу национального образования. Летом 1917 года такой разговор впервые состоялся в Грозном.
     Впервые за одним столом собрались преподаватели традиционных «нубохунде» и учителя светских школ. Сам этот факт был знаменателен. Еще совсем недавно они представляли два разных мира, каждый из которых по-своему видел будущее образования. Теперь им предстояло вместе искать ответы на вопросы, от которых зависело будущее целого поколения.
       Конференция проходила в непростое время. Российская империя переживала тяжелые потрясения, страна стояла на пороге коренных перемен. Но участники встречи думали не о политике. Их заботило будущее детей, а значит — и будущее народа.
       С первых же заседаний стало ясно, что обсуждение будет непростым. Одним из самых острых оказался вопрос о языке преподавания. Следует ли вести обучение на языке джуури (еврейско-татском), который был родным для большинства детей? Или же языком национальной школы должен стать иврит — язык многовековой еврейской культуры и духовной традиции?
       Дискуссия продолжалась долго. Сторонники языка джуури (еврейско-татского) справедливо указывали, что именно на нем дети говорили с раннего детства и именно он был наиболее понятен ученикам. Их оппоненты, в свою очередь, обращали внимание на другую проблему. В разных районах Кавказа существовали дербентский, кубинский и северокавказский диалекты, что значительно осложняло создание единых учебников и образовательных программ. Кроме того, многие участники конференции видели в иврите язык, способный объединить горских евреев с мировым еврейством.
     После продолжительных обсуждений участники конференции пришли к выводу, что языком национальной школы должен стать иврит. Но значение Грозненской конференции далеко не исчерпывалось этим решением
       Впервые речь шла не об открытии отдельной школы, а о создании целостной системы образования. Делегаты обсуждали необходимость открытия детских садов для горско-еврейских детей, организацию специальных курсов по подготовке учителей, увеличение продолжительности обучения до шести лет, введение русского языка как государственного со второго года обучения, создание профессиональных училищ и вечерних школ для взрослых. По существу, именно в Грозном была предпринята первая попытка выстроить непрерывную систему национального образования — от дошкольного возраста до профессиональной подготовки.
       В Грозном впервые заговорили не просто о школе, а о национальной образовательной политике. И хотя далеко не все решения удалось реализовать сразу, сама постановка этих вопросов свидетельствовала о том, насколько изменилось отношение горских евреев к образованию. За несколько десятилетий школа прошла путь от небольшого помещения при синагоге до одного из важнейших общественных институтов.
     Казалось, именно теперь начинается новый этап. Однако история распорядилась иначе. Не успели участники конференции приступить к осуществлению своих планов, как страну охватили революция и Гражданская война. Многие начинания пришлось отложить, а некоторые из них казались уже невыполнимыми.
     Однако произошло неожиданное. Даже в условиях политического хаоса вопросы образования не исчезли из повестки дня. Напротив, они приобрели еще большее значение. Люди понимали: власть может меняться, границы — перекраиваться, но, если исчезнет школа, народ рискует потерять гораздо больше, чем систему образования, — свою историческую память и культурную преемственность.

    












Фото: 
Вечерние занятия для учащихся в еврейской школе -нубохунде,
 которую основал Шауль Бен Авраам.
 Дербент, Дагестан, 1925 год.
 Фото из архива автора.



Поэтому уже осенью 1919 года в Баку, на заседании отдела образования Национального еврейского совета, разговор о будущем горско-еврейской школы вспыхнул с новой силой. На этот раз обсуждение вышло далеко за рамки собственно педагогических вопросов. Делегатам предстояло ответить на вопрос, волновавший еврейские общины Кавказа: возможно ли создать единую систему образования для горских, грузинских и ашкеназских евреев или каждая община должна идти собственным путем?
      Вопрос оказался далеко не простым. За ним скрывалось нечто большее, чем выбор школьной программы. Речь шла о будущем еврейского образования на Кавказе и о том, удастся ли сохранить культурное разнообразие отдельных общин, не утратив при этом чувства принадлежности к единому народу.
         Во время обсуждения звучали разные мнения. Одни участники заседания считали, что дети горских, грузинских и ашкеназских евреев должны учиться вместе, а преподавание следует вести на иврите, который мог стать объединяющим языком для всех еврейских общин. Другие, напротив, убеждали, что каждая община имеет свою историю, традиции и особенности, поэтому нуждается в собственной школе.
       После долгих дискуссий было найдено решение, которое можно назвать разумным компромиссом. Было признано целесообразным, чтобы на первых этапах обучения дети разных еврейских общин получали образование раздельно, сохраняя свои культурные особенности, а затем могли обучаться совместно. Участники стремились не противопоставить общины друг другу, а найти путь, который позволил бы сохранить культурное своеобразие каждой из них и одновременно укрепить чувство общееврейского единства.
       Пожалуй, именно тогда окончательно стало ясно, что образование перестало быть заботой отдельных учителей и местных общин. Оно превратилось в один из важнейших вопросов общественной жизни горских евреев.
  Лия Микдашиева
Доктор философии (PhD) по истории и этнографии, музейный куратор
Иерусалим
(Продолжение следует)

İRAN REJİMİNİN ÖZ PREZİDENTİNƏ İKİNCİ ZƏRBƏSİ.

Gulnara.Inanch — Mon, 17 Aug 2026 14:27:14 +0300

Foto: google
VİDADİ MUSTAFAYEV

Sepahın keçmiş (16il) baş komandanı, sonralar  ondan yüksək vəzifəyə yüksələ bilməyən, 3 dəfə prezident olmaq niyyəti baş tutmayn,ənənəvi hərbdən başqa heç nə bilməyən iqtisad doktoru Möhsün Rezainin Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasına  katib təyin edilməsi prezidentə " öz əli" ilə edilən ilk zərbə  idi. Çünki M.Rezai heç bir yüksək vəzifə tutmadan ABŞ-İran sülh Anlaşmasına qarşı kəskin, barışmaz mövqe sərgiləyəndən sonra həmin vəxifəyə təyin edildi.Adətən Rəhbər şifahi təsdiq edir, bəyənir, sonra prezident müvafiq sərəncam imzalayır.Prezident M.Pezeşkiyanın imkanı olsa idi onun danışıq siyasətinə qarşı kəskin mövqe tutan şəxsi ən mühem qurumlardan birinə katib təyin etmızdi.

Məsələnin digər tərəfi ondan ibarətdir ki,Şuranın sədri prezident olsa da qərarları Rəhbər imzaladıqdan sonra qüvvəyə minir.Katib, eyni zamanda Şurada Rəhbərin nümayəndəsi olduğundan çəkisi prezidentinkindən ağırdır.Rəhbər və ya onu əvəz edən şəxslər prezidentin əl- qoluni bağlamaq üçün ona öz nümayəndəsini katib göndərmişlər.

M.Rezai hamilərinin etimadını doğrultmaq üçün öz əsas media resursu olan " Tabnak" saytında,redaksiya adından prezidenti başarısızlıqda və ən dəhşətlisi  " hərbi sirri düşmən stolunun üstünə qoymaqda"ittiham edən yazı yerləşdirmişdir.İttihamın süni xarakter daşıdığı ondan görünür ki, prezident bütün dünyaya məlum olan İran saytlarinda hər gün təkrar olunan məlumatları: valyuta məzənnəsi(?), inflyasiya, resurslar, gəlirlər,xalqın iqtisadi problemləri əhatə edən məlumatları"faş" etməkdə ittiham olunur.

M.Rezai Rəhbərin( və ya onun adından danışanın) nümayəndəsi və adamı olduğundsn bütün səylər Prezidenti xarici siyasətdən  və yaxın gələcəkdə hakimiyyətdın uzaqlaşdırmağa yönəlib.Prezident ya qətiyyən müstəqillik nümayiş etdirməməli ya da hakimiyyətdən" könüllü şəkildə getməlidir.Üçüncü yol, deyəsən, görünmür.Amma Fələyin nə saydığını nə bilmək olar./ 16 avqust 2026
P.S.

İndi prezidenti ikinci dərəcəli rəsmilər və medianın hədəfindədir.

HAMI İRAN \FARS DÖVLƏTİ YARADIRDI, BİRCƏ FARSLARDAN SAVAYI

Gulnara.Inanch — Sat, 08 Aug 2026 07:22:58 +0300

Foto: google

VİDADİ MUSTAFAYEV

17 iyul 2026-cı il tarixində İranın mərkəzi 10-15 saytından ancaq birində Şah İsmayıl Xətainin doğum günü( 17 iyul 1487) mübasibəti ilə bir doktorantın yazısı verilmişdi.

“Yazı Səfəvilərin ən böyük mirası İran ideyası idi.Şah İsmayıl həmişə sərdarlarından tələb edirdi ki, döyüşə girərkən “yaşasın İran” deyə fəryad etsinlər” başlığı altında verilib.

İran ideyası gözləsin.

Bəri başadan deyək ki, müəllif Şah İsmayılın doğurdan da belə tapşırığı olduğu haqqında heç bir birbaşa və ya dolayı sitat\nümunə gətirmir.Yox gətirir.Guya Çaldıran döyüşünün sərkərdələrindən olan Məhəmməd Ustaclı “Şahnamə”dən Rüstəmin dilindən FARSCA iki beyt oxuyub əsgərlərin döyüş ruhunu yüksəldirmiş.

Sərkərdə bəlkə də, “Şahnamə” dən beytləri əzbər bilirdi, amma türklərdən ibarət olan əsgər və komandirlər onun dediyini çətin başa düşərdi. Sərkərdə döyüşçüləri “Şahnamə” ilə deyil Əliyə aid deyimlərlə coşdura bilərdi.

Müəllif Səfəvilər haqqında millətçi elmi dairələrdə geniş yayılmış irançılıq bucağından məlumat verir.

Səfəvilər guya İran ydeyasını bərpa etmiş,İranda ilk milli\fars dövlət yaratmış,İranlıların\farsların adət -ənənlərini dirçəltmiş, inkişaf etdirmişlərr.

Burada ,doğrudursa, iki məqam diqqəti çəkir.1.Səfəvilər Novruz bayramına top atışı və yumurta boyamağı əlavə ediblər.2.Kökü qədim Yaxın Şərqə gedib çıxan, astronomik mənası olan, lakin dövlət simvolları və atributları kimi ilk dəfə türklər\Anadolu səlcuqları tərəfindən və sonralar digər türk hökmdarları və dölətləri tərəfindən istifadə olunan Şir və Günəş simvolu Şah Abbas zamanı Səfəvi dövlətinin bayrağına köçdü.

Qacarların hakimyyəti zamanı bir qədər də təkmilləşdi.

Səfəvilərin İrana\ farslara xidmət etdiyindən yazan müəlliflər də qətiyyən demirlər ki, bu sözdə İran dövlətini, hansı xalqın nümayəndələri təşkil etmiş,idarə edir və qoruyur,İran ideyasına, İran \fars mədəniyyətinə xidmət edən Şah İsmayıl hansı dildə şer yazır və hansı mədəniyyətə, dilə xidmət edirdi.Onu da demir ki, fars poeziyasında Hind üslubunun yaranmasında sarayda fars şairlərinə əhəmiyyət verilməməsinin və onların Hindistana mühacirət etməsinin\”İran/fars mədəniyyətinə xidmətin” əsas rolu vardı.

Farslar Xilafət zəifləməyə başalyandan bəri( IXəsrin ikinci yarısı) indiki İran və ona bitişik ərazilərdə irandilli xalqlar tərəfindən təsis edilən bütün iri və xırda, lakin az ömürlü, yerli, formal asılı, faktiki müstəqil dövlət qurumlarını İran \fars dövlətləri adlandırırlar. Maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, həmin dövlətlərin yaranmasında farslar heç bir rol oynamayıblar. Bundan sonra da İran ərazisi və ona bitişik böyük ərazidə hakimiyyət quran sülalələr (Səcuq imperiyası (1037-1194),Xarəzmşahlar(1097-1231),hətta Hülakilər(1256-1335)) bu və digər şərtlərlə İran dövləti hesab edilirdi.

Sarayda xidmət edən fars tarixçiləri Hülakiləri İran şahı elan edir, onların digər monqol sülaləsinə-Cuci ulusu və ya Qızıl Orda dövlətinə(1224-1459), eləcə də Məmlük sultanlığına (1250-1517)qarşı mübarizəsini İranın(monqolların) Turana(monqollar, türklər, çərkəzlər, türklər) qarşı mübarizə kimi qələmə verirdilər.

Bundan sonra gələn sülalər olan,Teymurilər(1370-1507) Qaraqoyunlu(1375-1468) və Ağqoyunlu(1378-1508) dövlətlərini İran\fars dğvləti hesab etmirdilər.

Amma Qaraqaoyunlu , Ağqoyunlu dövlətlərinin ana sütununu təşkil edən və Səfəvi dövlətini yaradan türk tayfalarını nədənsə İran\fars milləti hesab edirlər.Halbuki bütün farslar Sasanilərdən(224-651) sonra İran\fars\milli dövlət yaratmaq hərəkatında iştirak etməyiblər.

Türklər\azərbaycanlılar İranda öz sonuncu dövlətlərini-Qacar dövlətini əvvəlcə Məşrutə inqilabı ilə (1905-1911) zəiflədib sonra(2021-ci ildən başlayaraq) farslara təhbvil verdikdən sonra(1925) bütün hakimiyyəti ələ keçirən farsların bütün xalqlara, xüsusən də türklər və ərəblərə qarşı barışmaz düşmənçiliyi başladı .

Nəticədə həmin dövlət əsasən farsların əli ilə devrildi.

Və qeyd edilən tarixdən sonra 1979- cu ildə farslar tərəfindən ilk dəfə İran\fars, amma molla cildində , dinin və ruhanilərin hakimiyyəti altında dövləti yaradıldı.

Həmin dövlət təqribən Sasani dövləti modelindədir.Bir formal fərq var ki,Sasanilər zamanı din-Zördüştlük, əsasən dini məs

ələlərlə məşğul olsa da, zamanzaman Baş kahin şahlardan daha güclü olmuş, onları dini\ilahi legitimlikdən,titullardan məhrum etmişlər.Dövlət içində böyük malikanələri, torpaq sahələri, kəndli qüvvəsindən havayı istifadə edən bir dövlətə çevrilmiş dini təşkilat dövlətin süqutunda və əhalinin dövlətə, ruhani təbəqəsinə olan nifrətində mühüm rol oynamış.İran müəllifləri qeyd edirlər ki,iranlıların İslam dinini nisbətən tez qəbul etməsində öz dinlərinə qulluq edən ruhanilərin istismarçı və təhqiramiz davaranışının mühüm rolu olmuşdur.

İslam Respublikası da dinin və ruhanilərin hakimiyyətini bərqərar etdiyindən əhalinin nifrəti, Sasanilərdə olduğu kimi, iki mərkəzə-mülki və dini, deyil bir mərkəzə -teokratik rejimə yönəlib.Xalq hakimiyyətə münasibətini dəfələrlə geniş etiraz aksiyalarında, silahlı müqavimət cəhdlərində göstərmişdir

İslam Respublikası mövcud olduğu müddətdə əvvəlki dövlət kimi etnik birliklərin , üstəgəl dini azlıqların düşməni kimi əhalinin əksəriyyətinin nifrətini qazanmışdır.

Bu da əsl fars dövlətinin simasıdır.

Halbu ki,İranda mövcud olmuş türk\Azərbaycan dövlətlərindən heç birinə qarşı geniş xalq etirazları özünü göstərməmişdir.Hakimiyyətə qarşı çıxışlarda türklər\azərbaycanlılar həmişə öndə olmuş, digər xalqları da arxasınca aparmışlar.Lakin İslam Respublikası hakimiyyətinə qarşı çıxışlarda nisbətən fəallıq göstərən fars daxil və xarici qüvvələr həmin mübarizədə digər xalqların iştirakını stimullaşdıra bilən hər cür demokratik vədlərdən imtina edirlər.

Bu cəhət mərkəzi hakimiyyətə qarş mübarizə aparan əsas, dövlətyaradan etnosun davarnışnda istisna təşkil edir.Tarix boyu, xüsusən milli hərəkatlar meydana gəlib inkişaf etdiyi dövrlərdə hakim millətin müxalif siyasi qüvvələri digər xalqların nümayəndələrini öz arxasınca aparmaq üçün onların köklü etnik-mədəni hüquqlqrını tanıyır və hakimiyyətə gələcəyi təqdirdə həmin hüquqlqrı təmin edəcəyini öhdəsinə götürürdü.Buna ən bariz nümunə Rusiyada Oktybr inqilabı idi.İnqilabdan əvvəl xalqların hüquqlarının tanınacağını bəyan etmiş və inqilabın qələbəsindən sonr verilən vəd yerinə yetirilmişdir.

Lakin qeyd edildiyi kimi, fars xalqı yeganə xalqdır ki, onun hakimiyyətdə olanları da, hakimiyyətə müxalif olanları da qeyri-farsların köklü kollektiv\etnik\milli hüquqlarını tanımırlar.

Təkcə bu cəhətdən farsların Səfəvi dövlətini İran dövləti. Milli dövlət adlandırmağa, özlərini Səfəvilərin varisi hesab etməyə heç bir əsasları yoxdur.

Farsların əslində Səfəvi dövlətini İran\fars dövləti saymadıqlarının mühüm və hər iki fars dövlətində təzahür edən bir göstəricisi- həmin dövlətə, onun banisinə və bütövlükdə sülalənin xatirəsinə dövlət, rəsmi səviyyədəŞ heç bir ehtiramın göstərilməməsi, var.

1.Pəhləvi dövrü(1925-1979)

2.İslam Respublikası (1979—)

17 iyul 2026

ABŞ ilə İran müharibəsində İngiltərənin rolu

Gulnara.Inanch — Fri, 07 Aug 2026 20:38:56 +0300

Foto: Hörmüz şəhəri və qalası XVİİ əsrdə

1622-ci ildə İngiltərə donanması Şah Abbas Səfəvinin Qızılbaş ordusunun komandanı İmamqulu xana portuqaliyalıları Qeşm adasından və Qombrun limanından qovmağa, həmin limanın adını "Bəndər Abbas" (Abbas limanı/portu) qoymağa kömək etdikdən sonra İngiltərənin Fars körfəzinə ayağı açıldı. Bununla da ingilislər Fars körfəzi və ətraf şeyxliklər üzərində nəzarəti ələ keçirdilər. Şeyxliklər 1971-ci ilə qədər Britaniya müstəmləkəsi idi. Britaniya Süveyş kanalının şərqindən çəkilib şeyxliklərə müstəqillik verdikdən sonra, Britaniya şeyxliklər üzərində protektorat yaratdı. Həmçinin, Birinci və İkinci Dünya Müharibələrində İngiltərə Fars körfəzinə hakim olmaq və İran hökumətinə təsir göstərməklə yanaşı, İsfahana qədər bütün cənubi İranı işğal etdi, Britaniya Hərbi Dəniz Qüvvələri Abadan neft emalı zavodu üzərində nəzarətə sahib idi və İran neftindən müharibə üçün istifadə edirdi. 1953-cü ilə, İran neft sənayesi milliləşdirilənə qədər İngiltərə Fars körfəzinin və onu əhatə edən ölkələrin mütləq hökmdarı idi və hazırda Fars körfəzinin cənubundakı şeyxliklərlə Birlikdir.

1979-cu ildə İranda İslam Respublikasının qurulması və 1981-ci ildə İran-İraq müharibəsinin başlaması ilə Fars körfəzinin cənubundakı beş şeyxlik, yəni bu yaxınlarda müstəqil ölkələrə çevrilmiş Oman, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Küveyt və Bəhreyn (Bəhreyn 1971-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nəzarəti altında keçirilən referendumda İrandan ayrıldı) Səudiyyə Ərəbistanı ilə birlikdə İran inqilabının bu ölkələrə yayılmasının qarşısını almaq üçün "Körfəz Əməkdaşlıq Şurası" yaratdılar. Onların kifayət qədər hərbi gücü və İngiltərənin bölgəyə qayıtmağa hazır olmadığı üçün bu ölkələr ABŞ-a yaxınlaşdılar və ABŞ onları qorumaq üçün bu ölkələrdə böyük hərbi bazalar qurdu və onları qorumağa söz verdi. Lakin 28 fevral 2026-cı ildə İranla ABŞ və İsrail arasında başlayan müharibədə bütün bu bazalar İranın hərbi hədəflərinə çevrildi. Hazırda ABŞ-da müdafiə strategiyasının dəyişdirilməsi ilə bağlı danışıqlar gedir və ABŞ hökuməti bu ölkələrin özləri tərəfindən ABŞ-ın köməyi ilə Ərəb NATO-su kimi tanınan birgə müdafiə sistemi yaratmaq istəyir.

İndi bu ölkələrdə Amerikaya qarşı narazılıq artır, çünki deyirlər ki, Amerika bizi qorumalı idi, amma əslində evlərimizə müharibə gətirib. Son zamanlarda İranın hücumlarından uzaq durmaq üçün ABŞ öz qüvvələrinin bir hissəsini cənubi Fars körfəzindən İordaniyaya köçürdü və nəticədə İordaniya İran raketlərinin hədəflərindən birinə çevrildi. Bundan sonra yüzlərlə iordaniyalı ziyalı və tələbə Amerika bazalarının bu ölkədən çıxarılmasını tələb edən petisiya imzaladı.

Böyük Britaniya 2025-ci ildən bəri ABŞ-İsrail müharibəsində birbaşa iştirak edir. Böyük Britaniya ordusu İraq və İordaniyada İrandan İsrailə atılan raketləri və dronları ələ keçirir və məhv edir. Lakin ABŞ özünün uzaqmənzilli qırıcı təyyarələrini İngiltərədə yerləşdirənə və bu təyyarələr İranı bombalamaq üçün Britaniya bazalarından istifadə edənə qədər İngiltərənin müharibədəki rolu o qədər də aydın deyildi. Həmçinin Britaniyanın yeni Baş naziri Hörmüz boğazında gəmiçilik təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Oman hökuməti ilə əməkdaşlıq çərçivəsində Britaniya və Fransa şirkətləri ilə hərbi ittifaqın yaradılmasının vacibliyini açıqlayıb. İran Hörmüz boğazına nəzarəti özünün müstəsna hüququ hesab edir və Fars körfəzi xaricindəki ölkələrin Hörmüz boğazının təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə müdaxiləsinə qəti şəkildə qarşı çıxır. 2026-cı ilin 30 iyul tarixində İran İslam Respublikasının Xarici İşlər naziri Abbas Əraqçi gərginliyi azaltmaq üçün Böyük Britaniya xarici işlər naziri ilə telefon danışığı aparıb.

İran İslam Respublikasındakı ekstremist və apokaliptik siyasi qruplar müharibəni genişləndirmək və hətta yeni Dünya Müharibəsi yaratmaq istəyirlər. Onlar İranın şiə hökumətinin qeyri-şiə dünyası ilə müharibəsini cihad hesab edirlər. Lakin İran hökumətinin strateqləri İranın hərbi imkanlarının məhdudiyyətlərindən xəbərdardırlar və mövcud müharibəni müdafiə və vətənpərvərlik müharibəsi kimi təqdim etməyə çalışırlar və onu genişləndirmək istəmirlər. Hazırkı məhdud müharibə şəraitində onlar nə müharibə, nə də sülh şərtlərinin İranın xeyrinə olduğunu görürlər və növbəti iki il üçün,  yəni Donald Trampın prezidentliyinin sonuna qədər hazırlıq görmüşlər.

İran siyasi rəsmiləri müntəzəm olaraq danışıqların xərcinin müharibənin xərcindən daha çox olduğunu təkrarlayırlar, çünki onlar inanırlar ki, istənilən danışıqlarda Donald Trampın Amerikası İranın tam təslim olmasından başqa heç nəyi qəbul etməyəcək. Lakin əgər onlar mübarizə aparsalar, ABŞ Respublikaçılar Partiyasının qarşıdan gələn seçkilərdə uduzması və İranın ABŞ Demokrat Partiyası ilə hər iki tərəf üçün faydalı bir razılaşma imkanı əldə etməsi mümkündür. Bu səbəbdən İran müharibəni zəiflətməyə, ABŞ ordusunu və siyasətçilərini yormağa, dünya ictimaiyyətini ABŞ-a qarşı səfərbər etməyə meyllidir. Bununla belə İranın şimal sərhədlərində yeni cəbhələr açmaqdan çəkinir və müharibə şəraitində ictimai ərzaq təchizatını təmin etmək üçün şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyini zəruri hesab edir. İsrail Donald Trampa İranın quru blokadasını təklif edib, lakin ölkənin böyüklüyünü və qonşu ölkələrin çoxluğunu nəzərə alsaq, quru blokadası praktiki görünmür.

Daxili siyasətdə İslam Respublikasının rəhbərləri məhdud müharibənin davam etməsini rejimin yaşaması üçün vacib hesab edirlər, çünki bu, hökumətə rəhbərlik dəyişikliyi böhranını aradan qaldırmağa, müxalifəti zəiflətməyə və müharibənin mövcudluğu ilə bağlı çatışmazlıqlardan ictimaiyyətin narazılığını əsaslandırmağa imkan verir.

İsrail mətbuatı və İranın əleyhdarları müntəzəm olaraq İrana qarşı regional və qlobal müharibə koalisiyalarının yaradılması barədə xəbərlər yayımlayır və İrana qarşı çıxmaq üçün Ərəb NATO-sunun yaradılmasından danışırlar. Lakin praktikada görürük ki, Fars körfəzinin cənubunda İrana qarşı ən ciddi ölkə olan, İslam Respublikasına qarşı ABŞ və İsraillə hərbi əməkdaşlıq edən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri İranla münasibətlərini sakitcə normallaşdırır və müharibənin əvvəlində qovduğu 20.000 iranlının Dubaya qayıtmasına,  iş və ticarətlə məşğul olmasına icazə verib. 

Cənubi Fars körfəzi ölkələri problemli qonşuları olan İranla yanaşı yaşamağa məcbur olduqlarını bilirlər. Onların uzunmüddətli maraqları müharibə bitənə və vəziyyət sakitləşənə qədər mövcud vəziyyətə dözməli olduqlarını tələb edir. Regionun ən güclü ölkələri olan Türkiyə, Pakistan və Misir də İranla ABŞ arasında sülhə vasitəçilik etməyə, İsrailin regionda misilsiz gücə çevrilməsinin və onların təhlükəsizliyini təhdid etməsinin qarşısını almağa çalışırlar. 

İllərdir qlobal təbliğat İranı regional ölkələr üçün əsas təhlükə kimi təqdim edir. Lakin İsrailin son üç ildə Qəzza, Livan, Suriya və İranda yürütdüyü, ABŞ tərəfindən də dəstəklənən siyasəti region liderlərini regiondakı qeyri-sabitliyin əsas səbəbinin qonşu ölkələrlə sərhədlərini müəyyən etmək istəməyən və heç bir beynəlxalq hüquqa riayət etməyən ifrat sağçı İsrail hökuməti olduğu qənaətinə gəlməyə vadar etdi. Omanın Xarici İşlər naziri Bu Səidi ötən həftə Fransanın "Le Monde" qəzetinə verdiyi müsahibədə bildirib ki, "keçmişdə İranı cilovlamaq siyasəti səhv idi, çünki regiondakı qeyri-sabitliyin səbəbi İran deyil, İsrail hökumətidir".

NATO üzvü olan dövlətlər, xüsusən də Şərqi Avropa ölkələri İrana qarşı müharibədə ABŞ-ın yanında idilər və Amerika döyüş təyyarələrinin İranı bombalaması üçün hərbi və hətta sərnişin hava limanlarını istifadə etmək üçün ayırdılar, lakin İslam Respublikası yeni bir cəbhə yaratmaq gücünə malik olmadığı üçün onlara müharibə elan etmədi. İrana qarşı açıq şəkildə müharibədə iştirak edən İngiltərə və Almaniyaya gəldikdə isə, İranın maraqları onun həmin dövlətlərlə müharibəyə girməsini tələb etmir, sadəcə boş etirazlar və təhdidlərlə kifayətlənir. İran təcrid olunmuş bir ölkədir və yeni bir cəbhə açmaq imkanına malik deyil. 

İran hərbi rəsmilərinin sözlərinə görə, İran üçüncü atəşkəsi pozduqdan sonra ABŞ ilə müharibə vəziyyətindədir. Hökumətə bağlı media orqanları İranın müdafiə mərhələsindən sonra hücum mərhələsinə keçdiyini və ABŞ-ın hücum etməsini və sonra İranın cavab verməsini gözləməyəcəyini, əksinə, İranın lazım bildiyi zaman Amerika hədəflərinə hücum edəcəyini yazır. Misal üçün, 29 iyul 2026-cı ildə, ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı İranın müttəfiq Xalq Səfərbərlik Qüvvələrinə (Həşdi Şəəbi) İraqda hücum etməzdən əvvəl, İran İordaniyadakı ABŞ bazasına raket atdı. Eyni zamanda, İranın İngiltərə ilə də daxil olmaqla, yeni cəbhələr açmaqdan imtina etdiyi aydındır. Məsələn, Ukraynanın Xəzər dənizində İran gəmisinə hücumu İslam Respublikasının mətbuatı tərəfindən əhəmiyyətsiz hesab edildi, İran qisas almaq və Ukrayna ilə müharibəyə girmək istəmir.

“İslam Respublikası” qəzeti bu barədə yazıb: "Əgər İran Ukraynanın İran gəmisinə hücumu ilə bağlı ayıq-sayıq hərəkət etməsə, Amerika məqsədinə çatacaq. Ukraynanın İran gəmisinə hücum planlayıcılarını məhv etmək üçün İran rəsmiləri Ukrayna ilə gərginliyi aradan qaldırmaq üçün ayıq-sayıq və uzaqgörənliklə hərəkət etməlidirlər. Düzgün yol İranın Ukrayna ilə münasibətlərdə Rusiyadan ayrılması, münaqişəyə girmək əvəzinə, Kiyevlə gərginliyi həll etməyə çalışmasıdır. Sirli əllər İranı Ukraynada tələyə salmaq istəyir. Rəsmilər bu tələyə düşməmək üçün diqqətli olmalıdırlar." 

Ukraynanın Xarici İşlər naziri Andriy Sibiha İranın Xarici İşlər naziri Abbas Əraqçi ilə telefon danışığında Xəzər dənizində İran gəmisinə edilən hücumu qəsdən edilməmiş adlandırıb və iranlı dənizçinin ölümündən təəssüfləndiyini bildirib.

İran və ABŞ arasında artan gərginlik fonunda, İranın yüksək vəzifəli hərbi rəsmilərinin verdiyi hər bir açıqlama sadəcə media açıqlaması deyil, Vaşinqton və Londondan tutmuş region ölkələrinə qədər müxtəlif auditoriyalara göndərilən strateji mesajların bir hissəsidir. Bu kontekstdə, İslam Respublikası Rəhbərinin hərbi müşaviri Möhsün Rzaeiyə yaxın olan “Tabnak” veb saytı 22 iyul 2026-cı ildə yazırdı: "İnqilab Keşikçilərinin (SEPAH) sözçüsü briqada generalı Hüseyn Mohebbi son açıqlamalarında bildirib ki, əgər Britaniya və ya Körfəz ölkələri də daxil olmaqla hər hansı digər ölkə ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatlarında iştirak edərsə və ya onları dəstəkləsə, onlar İranın nəzərində qanuni hərbi hədəf hesab olunacaqlar. O, həmçinin ABŞ-ın B-1 bombardmançı təyyarələrinin Britaniya hava limanlarından istifadə etməsilə bağlı məlumatlara da toxunub, İslam Respublikasının mümkün ssenari üçün bir planı və müvafiq cavabı olduğunu vurğulayıb."

Belə bir ssenarinin nə dərəcədə reallaşmasından asılı olmayaraq, bu ifadələr analitiklər üçün vacib bir sual yaradır: Niyə Britaniyanın adı onlarla Amerika müttəfiqi arasında xüsusi olaraq çəkilir? Bu sualın cavabını Britaniyanın Qərb hərbi arxitekturasındakı xüsusi yerində və ABŞ-la strateji münasibətlərində axtarmaq lazımdır.

Britaniya on illərdir ki, Amerikanın ən yaxın hərbi tərəfdaşlarından biridir. İki ölkə arasında əməkdaşlıq yalnız siyasi münasibətlərlə məhdudlaşmır, həm də informasiya mübadiləsi və birgə təlim səviyyəsindən hava, dəniz və logistika dəstək əməliyyatlarının həyata keçirilməsinə qədər genişlənib. Fars Körfəzi müharibəsindən və Əfqanıstandan İraqa və İŞİD-ə qarşı əməliyyatlara qədər bir çox böyük böhranlarda iki ölkənin qüvvələri birgə strukturlar daxilində fəaliyyət göstərib. Keçmişdəki bu əməkdaşlıqlar Londonu İran ordusunun nöqteyi-nəzərindən ABŞ-ın ölkə xaricindəki əməliyyat zəncirinin ən vacib halqalarından birinə çevirib.

Sərdar Mohebbinin B-1 bombardmançı təyyarəsinə istinad etməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu təyyarə ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin ən vacib ənənəvi bombardmançı təyyarələrindən biri hesab olunur; uzun əməliyyat mənzilinə malik, çoxlu sayda dəqiq idarə olunan sursat və uzaq mənzilli raketlər daşıya bilən səsdən sürətli təyyarə. Bu bombardmançı təyyarənin artıq nüvə missiyası olmasa da, Amerikanın uzun mənzilli ənənəvi zərbələr endirmək üçün əsas vasitələrindən biri olaraq qalır.

Digər tərəfdən, Böyük Britaniyanın əhəmiyyəti yalnız hava bazaları ilə məhdudlaşmır. Bu ölkə ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiyanı strateji kəşfiyyat paylaşımı sahəsində birləşdirən “Five Eyes” kəşfiyyat alyansının əsas üzvüdür. Bugünkü müharibələrdə informasiya atəş gücü qədər vacibdir. Peyk görüntüləri, radar məlumatları, rabitə məlumatlarını ələ keçirmək və kəşfiyyat təhlili hərbi qərarların qəbul edilməsinin keyfiyyətinə təsir göstərə bilər. Buna görə də, bir çox analitik hesab edir ki, kəşfiyyat və dəstəyin rolu, o cümlədən Britaniyanın ABŞ ordusuna dəstəyi bəzi hallarda döyüş meydanında birbaşa iştirak qədər vacib hala gəlir. Britaniya Parlamenti də bu yaxınlarda İnqilab Keşikçiləri Korpusunu (SEPAH) terrorçu qrup kimi tanıdı və bu da İranla münasibətləri daha da gərginləşdirdi. 

Əməliyyat baxımından Qərb hərbi strukturu elə qurulmuşdur ki, onun tək bir bazadan və ya ölkədən asılılığı mütləq deyil. ABŞ və müttəfiqləri Avropa, Aralıq dənizi və Yaxın Şərqdə geniş bazalar, komandanlıq mərkəzləri və dəstək marşrutları şəbəkəsindən faydalanırlar. Bu səbəbdən, hər bir bazanın rolu bu şəbəkənin digər komponentləri ilə yanaşı mənalı olur. Əksinə, bu şəbəkənin hər hansı bir hissəsində baş verən hər hansı bir pozuntu əməliyyatların sürətinə, qiymətinə və mürəkkəbliyinə də təsir göstərə bilər; bu mövzu həmişə müasir müharibə sahəsində strateji tədqiqatların əsas diqqət mərkəzlərindən biri olub.

Gələcəkdə hansı inkişafların baş verməsindən asılı olmayaraq, Sərdar Hüseyn Mohebbinin açıqlamaları regional və trans-regional aktyorlar arasında çəkindirici mesajlar rəqabəti çərçivəsində təhlil edilə bilər. Bu ifadələr qəti bir hadisəni proqnozlaşdırmaq əvəzinə, mövcud gərgin atmosferdə üçüncü ölkələrin hərbi, kəşfiyyat və ya logistika imkanlarından hər hansı bir istifadənin tərəflərin strateji hesablamalarının bir hissəsinə çevrilə biləcəyi faktını əks etdirir. Bu səbəbdən, Böyük Britaniyanın adı onun Qərb təhlükəsizlik strukturundakı rolu, ABŞ ilə uzunmüddətli əməkdaşlığı və böhran dövründə bütün iştirakçıların bir-birinin qərarlarına təsir göstərmək səyləri kontekstində təhlil edilməlidir.

Maşallah Rəzmi,

Paris, 30 iyul 2026

Təqdim etdi:Səməd Bayramzadə

Как горские евреи сохраняют память о Девятом ава

Gulnara.Inanch — Fri, 24 Jul 2026 14:35:11 +0300

9 Ава -Сурни
Красная Слобода, Губа, Азербайджан.
22 июля, 1999г.
Фото автора. 

Мы делегировали тебя охранять Бэйт Мигдош (Микдаш)

      Мне было пять или шесть лет.

      Две мои бабушки — Лиё, в честь которой я названа, и Мирвори — сидели рядом. Обе были одеты во всё чёрное. Чёрные келагаи были низко опущены на глаза, и я почти не видела их лиц.

     Сначала они тихо разговаривали, а потом словно запели один и тот же плач. Постепенно я стала различать отдельные слова: «Бэйт Мигдош», «Хунэй Худо» — Дом Бога, «джамаат Исроиль» — народ Израиля.

     Они били ладонями по коленям, словно стараясь выплеснуть накопившуюся боль. Но больше всего меня поражало другое. Каждая из них начинала перечислять близких родственников другой — мужа, сыновей, братьев, родителей, — напоминая, как и при каких обстоятельствах они ушли из жизни. Затем они менялись ролями. Казалось, будто каждая заново рассказывала другой её собственную семейную историю, словно та сама уже не помнила, кого и каким образом потеряла.

     Я никак не могла понять, почему, вспоминая своих родных, бабушки вновь и вновь повторяли слова: «Бэйт Мигдош», «Хунэй Худо», «джамаат Исроиль».

     Мне казалось, что они говорят о нашей фамилии — Мигдош.

Наконец я не выдержала и спросила:

— Почему вы всё время плачете о Мигдоше?

    Бабушки прервали своё причитание. Одна из них погладила меня по голове, потом другая ласково прижала к себе и тихо сказала:

— Это не наша фамилия, доченька. Это Бэйт Мигдош — Дом Бога в Иерусалиме. Очень давно его разрушили враги. Мы плачем о Храме и молимся, чтобы Всевышний вновь его восстановил.

    Тогда я почти ничего не поняла. Но этот разговор остался со мной на всю жизнь.

   Прошли десятилетия.

   Став историком и этнографом, я всё чаще возвращалась мысленно к тому детскому воспоминанию. Теперь я понимаю, что мои бабушки оплакивали не только своих умерших. Они словно заново соединяли судьбу своей семьи с судьбой всего еврейского народа. Для них между разрушением Бэйт Мигдаша и смертью собственных близких не существовало границы. Всё это было одной общей памятью, одной общей болью. Поэтому, вспоминая своих мужей, сыновей, братьев и родителей, они вновь и вновь возвращались к трагедии разрушенного Храма, словно напоминая друг другу, что личная скорбь каждой еврейской семьи является частью общей истории народа Израиля.

      Тогда я была ребёнком и думала, что слушаю разговор двух пожилых женщин. Сегодня понимаю, что стала свидетелем древнего женского траурного обряда, в котором семейная память переплеталась с памятью народа.

    Во время своих полевых исследований я не раз убеждалась, что Девятое ава занимало особое место в духовной культуре горских евреев.

     Интересно, что в разных локальных общинах этот день называли по-разному. У евреев Кубы (Красной Слободы) и ряда других общин бытовало название Суруни, тогда как среди огузских (варташенских) евреев было распространено другое название — Гатил (от восточно-семитского, ивритского и арабского корня qtl в значении «убивать, гибнуть».

    Эти народные названия передавались устно из поколения в поколение и были частью семейной памяти.

   Название «Суруни», по-видимому, связано с еврейским глаголом לסור (ласур) — «отходить», «удаляться», а также со словом הסרה (hасара) — «удаление». В народном понимании это день, когда еврейский народ оказался удалённым от своей земли и своего Храма. Существует и другое объяснение, связывающее это название со словом אסור (асур) — «запрещено», поскольку Девятое ава является днём строгого траура и многочисленных ограничений.

    По моим полевым наблюдениям, именно в этот день многие горские евреи стремились посетить могилы своих родных. Где бы они ни жили — в Израиле, Азербайджане, России, Европе или Америке, — многие старались приехать на кладбище, чтобы помолиться у могил родителей, дедов и прадедов.

    На первый взгляд этот обычай может показаться не связанным с Девятым ава. Однако для самих горских евреев память о разрушенном Храме была неотделима от памяти о поколениях, проживших жизнь в изгнании. Посещение кладбища становилось ещё одним выражением скорби — не только по утраченному Иерусалиму, но и по тем, кто так и не дожил до возвращения в Святой город.Горсть иерусалимской земли, купленная у его посланников порой за огромные деньги, становилась символом  несбывшейся мечты, когда ее рассыпали на могиле усопшего. Необходимо отметить, что нередко человек еще при жизни, порой на свои последние деньги, покупал горсть иерусалимской земли и бережно хранил ее, завещая рассыпать на своей могиле.

    В этот день вспоминали и Майром-овой — еврейскую мать, на глазах которой были казнены семь сыновей за отказ изменить своей вере. После гибели младшего сына она бросилась со скалы. Её трагическая судьба стала символом материнской любви, стойкости и верности Всевышнему. Для многих горских евреев её имя стало ещё одним воплощением скорби Девятого ава.

Сегодня я живу в Иерусалиме.

    Каждый раз, когда наступает Девятое ава, передо мной вновь возникают две пожилые женщины в чёрных келагаях. Я слышу их голоса, вижу, как они бьют себя ладонями по коленям, вспоминают своих близких и вновь повторяют: «Бэйт Мигдош… Хунэй Худо…»

    Когда родные узнали о моих планах репатриироваться в Израиль, они стали встречать и провожать меня словами:

— Лия, с такой фамилией, как Мигдашиева, тебе самое место в Иерусалиме. Мы делегируем тебя охранять Бэйт Мигдош (Микдаш).

    Тогда мне казалось, что это просто семейная шутка.

Сегодня я понимаю, что в этих словах было гораздо больше смысла, чем мне представлялось.

   Конечно, никто не может охранять Храм. Но каждый может хранить память о нём.

   Возможно, именно эту миссию мои родные когда-то доверили мне.

    Оглядываясь назад, я всё чаще думаю, что именно семейная память привела меня к профессии историка и этнографа, а затем и в Иерусалим — город, о котором всю жизнь плакали мои бабушки.

    Память народа живёт не только в книгах, архивах и музейных экспозициях. Она живёт в семейных рассказах, в детских воспоминаниях, в народных названиях, сохранившихся вопреки времени, в тихом плаче женщин, которые каждый год заново переживали трагедию разрушенного Храма, соединяя её с памятью о своих мужьях, сыновьях, братьях и родителях.

   Именно так история становилась частью семейной памяти, а семейная память — частью истории народа.

   И пока эта память передаётся из поколения в поколение, продолжают жить и слова, которые когда-то сказали мне мои родные:

«Мы делегировали тебя охранять Бэйт Мигдош».

P.S. Я не могла не написать это эссе. Это одна из глав моей семейной саги.

Лия Микдашиева

доктор философии (PhD) по истории и этнографии, музейный куратор

Иерусалим

Etnoglobus.az HEJARE ŞAMİLİN şerlərini oxucularına təqdim edir

Gulnara.Inanch — Mon, 20 Jul 2026 18:12:17 +0300

Hejare Şamillə qiyabi tanışam. Yazıları Ethnoglobus.az saytımızda dərc olunub. Onun şerlərini isə ilk dəfə idi oxudum və kvant şüuru ilə gördüklərimi, hiss etdiklərimi qısaca sözlə ifadə edim. Hejarın şerlərində sözdən əvvəl ruh gəlir, ruh danışır. Belə halda ruh halını sözlə ifadə etmək asan deyil. Söz ruh axınının qabağında vaxta sığmır. Ruh Kayrosda ( yəni İlahi zamanda) söz isə Xronosdadır (3D boyutunda istifadə etdiyimiz ilə, aya, günə, dəqiqə və saniyəyə ilə ölçülən vaxtdır). Hejar şerləri Kayros zamanında -sonsuzluqda, heçlikdə, İlahi tezliklərdə yazılıb.  

Gülnara İnanc, ethnoglobus.az onlayn mərkəzinin qurucusu, kvnat psixoloqu , etnopsixoloq, mentor, jurnalist

Hejarê Şamil 

MƏNI BAĞIŞLAMA, QURBAN OLDUĞUM...

Məni bağışlama, qurban olduğum

And verdim andlara, heç bağışlama...
Bu dünya belədi, tezin geci var
Amma heç tez olmaz gec, bağışlama. 

Yazdığım hər şeir, söz günahımdı
Səni sevməyim də öz günahımdı.
Sən, mən olmadıqsa biz, günahımdı
Alın yazımdı bu suç, bağışlama.

Eşqin yox, suçundum, xatandım sənin
Mən boyda günaha batırdım səni.
Yaxşı ki özümdən qurtardım səni
Sən də öc almağı seç, bağışlama.

Sayma varlığımı heçə də, görsən,
Durma, ayaq döymə, necə də görsən...
Cismimi ruhuna secdədə görsən
Ruh kimi yanımdan keç, bağışlama. 

Qoy mənə dərd olsun könül yıxmağım
Tanrı cəza kəsdi bu darıxmağı...
Sən olan dünyaya dəysə ayağım
Mən olan dünyadan köç, bağışlama!
("Poeziya aləmi" səhifəsində dərc olunub)

AYRILAQ

Heç bilmədik necə sevdik sevəndə,

Heç bilmirik indi necə ayrilaq.

Görən necə ayrılırlar sevənlər?

Bilirsənsə de, eləcə ayrılaq.

Gəlməli ki, deyildik biz, gəlmisən.

Mən tabsızam, sən niyə bəs gəlmisən?

Son görüşə qaranəfəs gəlmisən...

Derdin alım, otur dincəl, ayrılaq.

Çox ağlama, gözlərini yaş tutar,

Öz ahından özünü qarğış tutar.

Çətin gündüz bu ayrılıq baş tutar,

Vaxtın varsa gözlə, gecə ayrılaq.

Gecə keçdi, biz ayrıla bilmədik,

Ayrılıqdan tez ayrıla bilmədik.

Get bir az da döz, ayrıla bilmədik,

Bu dəfə də get, beləcə ayrılaq!

1992 -ci il