İranın Türkmənsəhra əyalətində türkmənlər arasındakı sosial fenomen haqqında

 Türkmənlərin sosial həmrəyliyini zəiflədən tayfa təəssübkeşliyi (tayfaçılıq) və seçki meyarlarını yenidən nəzərdən keçirmək zərurəti

Xülasə: 

Türkmənsəhradakı bir milyona yaxın türkmən xalqı İranın əsil və köklü etnik qruplarından biridir. Zəngin mədəni və tarixi keçmişinə baxmayaraq, bu xalq siyasi və ictimai arenada ciddi problemlərlə üzləşir. Əsas problemlərdən biri seçki proseslərində tayfaçılıq və klançılıqla qarşıdurmadır. Bu da ictimai birliyi zəiflədir, tarixi kinləri təkrarlayır və ləyaqətsiz şəxslər üçün imkanlar yaradır. Bu məqalədə analitik-təsviri yanaşmadan istifadə edilməklə, tayfaçılığın tarixi və sosial kökləri araşdırılır, siyasi və sosial müstəvilərdə onun nəticələri təhlil edilir. Məqalədə həmçinin siyasi iştirak modellərini yenidən nəzərdən keçirmək və türkmənlərin kollektiv kimliyini gücləndirmək üçün həllər təklif edilir.

Giriş: 

Demokratik sistemlərdə seçkilər təkcə siyasi hakimiyyətin dövriyyəsi mexanizmi deyil, həm də sosial kapitalın və etnik həmrəyliyin nümayişi üçün meydandır. İran türkmənləri kimi kiçik etnik icmalarda seçkilər birliyi gücləndirmək və siyasi mövqelərini möhkəmləndirmək üçün fürsət ola bilər. Amma reallıq göstərir ki, bir çox hallarda bu proses tayfa əlaqələrinin təsiri altında olub və yaxınlaşma əvəzinə sosial və siyasi parçalanmaları daha da gücləndirib.

Bu məsələni daha dərindən başa düşmək üçün iki səviyyəni nəzərdən keçirmək lazımdır:

- Tayfaçığın (tribalizm) yaranmasının tarixi və kökləri səviyyəsi;

- Bugünkü ictimai-siyasi səviyyə isə seçki meydanında öz əksini tapır.

 Tayfaçılığın tarixi və sosial köklərinin təhlili

 1- Mərkəzi Güclərin tarixi siyasəti:

İran tarixində mərkəzi hökumətlər müxtəlif etnik qruplara nəzarət etmək üçün tez-tez parçalama və təxribat siyasətinə əl atıblar. Türkmənlərdə qəbilə və tayfaların yaradılması və möhkəmlənməsi etnik birliyin yaranmasının qarşısını alan vasitə olmuşdur. Bu siyasətlər əslində yuxarıdan bir sosial mühəndislik forması idi ki, daxili boşluqlardan istifadə edərək türkmənləri idarə etməyi və onlara nəzarət etməyi asanlaşdırırdı.

 2- Türkmən cəmiyyətinin ənənəvi quruluşu:

Türkmən cəmiyyəti ənənəvi olaraq qan və tayfa bağlarına əsaslanır. Keçmişdə bu strukturun müsbət funksiyası vardı; Çünki o, təhlükəsizliyə, iqtisadi əməkdaşlığa və qrupdaxili birləşməyə zəmanət verirdi. Amma cəmiyyətin daha əhatəli və milli birlik tələb etdiyi müasir şəraitdə bu struktur həmrəylikdən çox qrupdaxili rəqabət vasitəsinə çevrilib.

 3- Keçmişdə siyasi və sosial şüurun zəif olması:

Əvvəlki onilliklərdə ictimai savadın və siyasi şüurun aşağı səviyyədə olması məzhəb təəssübkeşliyinin davam etməsinə yol açdı. Əslində, müasir biliklərə və siyasi təhlil alətlərinə çıxışın olmaması bir çox türkmənləri ləyaqət və səmərəliliyə görə deyil, qan qohumluğuna əsaslanaraq seçim etmələrinə səbəb oldu.

Tayfaçılığın (tribalizmin) nəticələri:

(Sosioloji təhlil)

 1-    Sosial kapitalın zəifləməsi:

Sosial kapital kollektiv əməkdaşlığı asanlaşdıran inam, şəbəkələr və normaları ifadə edir. Klançılıq (tayfaçılıq) türkmənlərin üfüqi inam (tayfalar arası) əvəzinə, yalnız tayfadaxili etibara arxalanmasına səbəb olur. Bu, bütün türkmən cəmiyyətinin sosial kapitalını azaldır və kollektiv hakimiyyətin formalaşmasına mane olur.

2-    Səslərin səpələnməsi (dispersiyası) və siyasi məğlubiyyət:

Şura, parlament, hətta prezident seçkilərində səslərin müxtəlif klanlar arasında səpələnməsi layiqli namizədlərin konsensusa gəlməsinə mane olur. Nəticə etibarilə, tayfaçılığa daha az bağlı olan, amma daha aşağı səlahiyyətə malik şəxslər, kənar dəstəkdən istifadə edərək meydanda qalib gəlirlər.

 3-    Tarixi kinlərin və bölgülərin təkrar istehsalı:

Klan (tayfaçılıq) əsaslı seçki yarışmaları nəinki birliyi pozur, həm də çoxdankı kin və fərqlilikləri təkrarlayır. Müasir cəmiyyətlər qəbilə keçmişinə qalib gəlməyə çalışsa da, Türkmənsəhrada bu ənənə bəzən ortaq gələcəyin həyata keçirilməsinə maneə rolunu oynayır.

 4-    Kənar qrupların mövcud fürsətdən faydalanmaları:

Türkmənlərin daxili rəqabəti digər qrup və etnik qruplara öz mövqelərini gücləndirmək üçün bu parçalanmadan istifadə etmək imkanı yaradır. Bu vəziyyət əslində türkmənlərin daxili zəifliyini kənardakıların nəzarət alətinə çevirib.

Türkmənlərin kimliyini və siyasi iştirakını yenidən nəzərdən keçirmək zərurəti

 1-    Tayfa kimliyindən etnik kimliyə keçid:

Türkmənlər dərk etməlidirlər ki, yalnız ortaq türkmən kimlikləri vasitəsilə milli arenada sövdələşmə gücü əldə edə bilərlər. Tayfaçılığın (klançılığın) kökü ənənələrə söykənsə də, bugünkü dünyada bu, sadəcə olaraq, tərəqqiyə maneədir.

 2-    Elita və ağsaqqalların imkanlarından istifadə:

Tayfa ağsaqqalları hər bir tarixi məqamda cəmiyyətin istiqamətləndirilməsində əsas rol oynamışlar. Bu gün onların müdrikliyinə, təcrübəsinə arxalanaraq, ictimai xaosdan qaça, birliyə yol aça bilərik.

3-    Elmi və mədəni kapitaldan istifadə:

Türkmənlər həmişə elmi və ictimai testlərdə yüksək IQ (intellekt əmsalı) və qabiliyyətə malik olduqlarını göstəriblər. Bu elmi və mədəni tutum məzhəb təəssübkeşliyinə deyil, rasional və məntiqli qərarların qəbuluna xidmət etməlidir.

 Nəticə:

Türkmənlər arasında klançılıq (tayfaçılıq) nəinki siyasi və sosial tərəqqiyə mane olur, həm də onların sosial kapitalını tükədir (azaldır). Bu fenomenin sosioloji təhlili göstərir ki, onun kökləri keçmiş hökumətlərin tarixi siyasətində, cəmiyyətin ənənəvi strukturunda, siyasi şüurun zəifliyindədir. Onun nəticələrinə səslərin parçalanması (dispersiyası), siyasi məğlubiyyət, narazılıqların təkrar istehsalı və kənar qrupların opportunizmi daxildir. Bu sikldən çıxış yolu ortaq türkmən kimliyini vurğulamaq, siyasi şüuru təşviq etmək, ictimai həmrəyliyi gücləndirmək və elitanın imkanlarından istifadə etməkdir. Yalnız bu yolla türkmənlər milli strukturda öz mədəni və elmi imkanlarına uyğun mövqe qazana bilərlər.

 Mənbələr:

1.    Abrahamiyan Yervand. İran beyn-e do enqelab (İran iki inqilab arasında), tərcümə: Kazım Firuzmənd, “Ney” nəşriyyatı, 1389/2010;

2.    Bourdieu Pierre. Sərmaye-ye ectemai və baztoulid-e nabərabəri (Sosial kapital və bərabərsizliklərin təkrar istehsalı), Tehran, “Elmi” nəşriyyatı, 1392/2013;

3.    Qəffari Qulamrza. “Qoumiyyət və hoviyyət-e melli dər İran” (İranda Etnik və Milli Kimlik), Tehran universitetinin “Olum-e ectemai” (İctimai elmlər) jurnalı, № 30, 1384/2005;

4.    Nur Məhəmmədi Əbdülrəhman. Torkmənha dər İran-e moaser: tarix, siyasət və hoviyyət (Müasir İranda türkmənlər: tarix, siyasət və milli kimlik), Qorqan, Gülüstan universiteti nəşriyyatı, 1395/2016;

5.    Veber Maks. Eqtesad və camee (İqtisadiyyat və cəmiyyət), tərcümə: Mənuçehr Sanei Dərəbidi, “Ney” nəşriyyatı, 1397/2018;

6.    Klein, F. Hoviyyət-e qoumi və siyasət dər camee-ye çən fərhəngi (Multikultural cəmiyyətlərdə etnik kimlik və siyasət),  “Neqah-e moser” (Müasir baxış)   nəşriyyatı, 1390/2011.

 Müəllif: Əbdülhəlim Kor,

26 mordad 1404/17 avqust 2025

 P.S.Məqalənin əslini bu linkdən izləyə bilərsiniz: