TOLIŞƏ ZIVONİ LEKSİKƏ PROFESSOR RƏCƏBİ ƏBULFƏZ FRAZEOLOQİYƏ

Tırkə zıvono tərcumə kardışe:

İradə Məlikova

FRAZEOLOQİYƏ

Frazeoloqiyə   termin de yunanə çı sıxani ibemoniku bə əməl omə: phrasis “ifodə” iyən loqos “sos”, “təlim”. Hərfiyə tərcumə “ifodə həxədə təlim” voteye. Kali vaxt frazeoloqiyə çı leksikoloqiyə i hissə hisob kardeydən, Əmmo oxonə zəmono zıvonşunasiətiədə jıqo qılə fik ğoymkardeədəy ki, zıvonədə ço əsos səviyyə (ğat, təbəəə, yarus) heste. Əsosə səviyon ımonin: fonoloqiyə, leksikoloqiyə, morfoloqiyə iyən sintaksis. Bə araəti səviyon morfonoloqiyə, frazeoloqiyə iyən sıxani ofayəmon daxile. Frazeoloqiyə zıvon leksikoloqiyə iyən sintaksisə səviyon aradə araəti movqe qətə “araəti” ğatey, səviyəye. Frazeoloqiyə zıvonədə oko doəbıə sabitə sıxani ibemonon otır kardə. Frazeoloqizmon sıxani ibemonon iyən cumlə şikiıədə beydə, əmmo mənoş bə sıxani – qılə leksikə vahidi bərobər beydə. Bə qılə sıxani – qılə leksikə vahidi bərobər bey çı frazeoloqizmon leksikoloqiyaədə  umutey, sıxani ibemon, bənə cumlə təşəkkul pəydo karde, təzahur kardey isə çəvon sintaksisədə otır kardey tələb Zıvonşunasiətiədə oxonə zəmonon bə məydon beşə, şe-şe həniyən veyə tərəfdo pəydo kardə iyən ğoymbıə fikən frazeoloqizmon de ın dıtərəfinə təbiəti əlağədorey. Esə çı dınyo navəşə zıvonşunasəti məktəbon bə frazeoloqiyə, leksikoloqiyə iyən sintaksisi aradə, araəti movqe qətə bənə “araəti” səviyyə diyə kardə (jəqoən morfonoloqiyə, fonoloqiyə iyən monoloqiyə, sıxani ofəyəmoni isə morfoloqiyə iyən leksikoloqiyə aradə “araəti səviyəy”e). Azərboyconi zıvonşunasiətiədə isə frazeoloqiyə çı  leksikoloqiyə qılə hissə hisobkardə beydə.

Zıvonədə oko doəbıə sıxani ibemonon bə dı qrup co beydə: sərbəst sıxan ibemonon iyən sabitə sıxani ibemonon. Sərbəstə sıxanə ibemonon bə jıqo sıxani ibemonon votə beydə ki, əvoni təşkil kardə sıxanon ıştə leksikə mənoədə oko doə beydə, qrammatikə cəhəto sərbəst beydə (bə holon dəşdə, təsrifin beydə, sıxanon de riyı dəqiş be bəzıne), çı sıxani ibemonon komponenton (tərəfon) aradə pie ğədər sıxan daxil be bəzıne (handə zoə – zinə radioədə çı “Sona bılbılon” mahne oxuyan ağdamijə cıvonə zoə), ən navədə isə, ibemoədə bıə sıxanon məcaziə mənoədə oko də beydəni iyən həmmə i vırədə qılə leksikə məno ifodə kardəni. Jıqo sıxan ibemonon sintaksisədə tədğiğ kardə beydə, ismi iyən feili sıxani ibemonon ıştə ibemonon jıqo ibemononin.

Sabitə sıxani ibemonon leksikayn bıə sıxani ibemononin. İbemoni daxilədə çı sıxanon ıştə leksik-semantik mənoı ğismən qin kardə məcoziyə məoa kəsb karde iyən ın əsosədə ibey qılə leksikə məno kəsb kardey, bə qılə sıxani ifodə kardə mənoa bərobər məno ifodə karde, bə qılə leksikə vahidi peqarde leksikalayn votə beydə. Sabitə sıxani ibemonon idiomon əsosədə soxtə beydə.

Sabitə sıxanə ibemonon bə qılə ıştəni məxsus xısusiyyəton hestin.

1. Sabitə sıxanə ibemonon məno tərəfo bə qılə sıxani, qılə leksikə vahid bərabərey, bə qılə sıxani ekvivalentey.

2. Sabitə sıxanə ibemononədə sıxanonku qılə iyən ya həmmə sıxanon ya tam, yaən ğismən məcazəyn beydə.

3.  Sabitə sıxanə ibemonon  bənə sxıanon qılə məfhum ifodə kardə.

4. Sabitə sıxanə ibemonon sırf bə milliyə səciyyə kırındə iyən bə co zıvon tərcumə kardə beydəni; tərcumədə həmonə zıvonədə ekvivalent (hamuj, bərobər) sabitə de sıxani ibemonon əvəz kardə beydə.

5. Sıxanonku fərğin, sabitə sıxani ibemonon nominativ (nomdorə) vəzifə kırındəni, təsviri vəzifə kırındə.

6. Sabitə sıxani ibemonon har holədə sıxani ibemonon iyən cumlon bıboən, sintaktik tərəfo təhlil brydəni, qılə sintaktik bıtov təki peqətə beydə, yəni sabitə sıxani ibemononi daxil bıə çı sıxanon de həmmə i vırədə çı cumlə qılə uzv təki peqətə beydə.

7. Sabitə sıxani ibemonon təşkil kardə sıxanonku qılə iyən ya həmmə vey mənoyn beydə.

8.  Sabitə sıxani ibemonon daxil bıə sıxanon ıştə leksikə mənon ya tam, yaən ğismən qin kardə.

9. Sabitə sıxani ibemonon dəqişnıbıə, dəbiyə, bənə sıği zıvoni vahidonin, ozıyə şikilədə bə zıvon daxil beydə, çəvonədə sıxanon qrammatikə cəhətiku dəqişkardə beyədə, yaən qılə sıxani de co sıxani əvəz kardeədə sıftədə bıə sıxani ibemon qin beydə, nuyə qılə bə soxtə beydə.

10.  Sabitə sıxani ibemononədə çı sıxanon (restə) riyə mole əbıni.

11. Əsosən nominativ səciyyə kırniyə sıxan iyən sərbəstə sıxan ibemononku fərğin, sabitə sıxani ibemonon emosional, bə obrazinə ifodə səciyyə molike.

Bə zıvoni co səviyon nisbətən frazeoloqiyə həmmə dınyo zıvononədə kam tədğiğ kardəbıə. Bə səbəbən, çı frazeoloqiyə əsos tədğiğatə obyekti bıəbo sabitə sıxani ibemonon hələən vahidə termin ofəyəbıəni. Hələ esətnə ıştəniədə jıqoə sabitə sıxani ibemonon frazeoloji vahidon, frazeoloji ibemonon, bə tərkibə hisson poənıbıə sıxani ibemonon, dəqişnıbıə sıxani ibemonon, idiomatikə ifodon, leksikə sıxani ibemonon, idiomon, frazemon iyən s. terminon oko doə beydə.

Çı frazeoloqiyə sabitə sıxani ibemonon ın novun nişo doy bəbe: idiomon, ibaron, hikmətinə sıxanon, yolon sıxano, zərbə-məsəlon iyən pəydoşton.

İdiomon

Məcoziyə sıxanon ibemononku bə əməl omə, cumlə təşkil nıkardə iyən mənaş bə qılə sıxani bərobər bıə, ekvivalent bıə bə sabitə sıxani ibemonon idiom votə beydə (kali zıvonşunasəti ədəbiyotədəçı idiomə termin əvəzədə frazeoloqizm termin oko doə beydə; idiomə termin həniyən roste). İdiomon həm şikil, həmən mənoəş kafteə sıxanon neze; kafteə sıxani bə əməl vardə, ıştə leksik (həğiğiyə) mənonoş qin kardə məcoziyə kəsb kardə  ibıə iyən ivırədə vahidə qılə məno ifodə karde təki, çı idiomon komponentonən ıştə leksikə (həğiğiyə) mənono. Qin kardeydə, məcoziyə məno ğəzənc kardə iyən həmmə bə ivırə umuyə qılə məno ifodə kardə. Mıosirə zıvonşunasəti movqeyonku, jıqo de kafteə sıxanon idiomon aradə dı yolə fərğ nişo doy bəbe: 1) leksikə tərəfo – kafteə sıxanon votə beydə, nominativə vəzifə kırniyedə, idiomon təsvir kardə, məfhumu de izoh kardə roy votə beydə; 2) orfoqrafiyə iyən qrammatikə tərəfiku – kafteə sıxanon qılə sıxane iyən ivırədə dəçık nıvıştə beydə, idiomon qılə sıxan nin, sabitə sıxani ibemonon bıboən, har holədə, sıxani ibemononin iyən bıçimi roən çəy komponenton co nıvıştə beydə. Bı səbəbən idiomon, xısusən feili tərkibinə idiomon  de kafteə sıxanon (ən vey de kafteə feilon) dəqijiyə beydən.

İdiomon diqər sabitə sıxani ibemonon oxşə bıboən, bo i çandə xısusiyyəton çəvonku fərin beydən. İdiomon bə co sabitə sıxani ibemonon nisbətən həni konkret məfhum ifodə kardə. Çı idiomon sinonim idiomon beydə iyən idiomon ıştən sinonim beydə.

H.Ə.Həsənov çı idiomon sıxanonku sinonimlik iyən funksional-qrammatik cəhətonku fərğin bey həxdə nıvıştə: 

“1.  Frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) iyən sıxanon mıxtəlifə şikilədə forma dəşdən. Jıqo ki, sıxanon morfemon, frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) sıxanon əsosədə beydə. Frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) çı sıxanon ibemone, çı sərbəstə ibemonon modelon əsosədə soxtə beydə, sıxanon isə morfemonku soxtə beydən.

2. Frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) iyən sıxanon aradə bıtovə şikilədə  ğaydə dənoə cəhətiku fərğ heste. Jıqo ki, sıxan cumləku iborət bey əzıni. Çı sıxani struktur bıtovəti bəçəvon tərkib morfem, sıxan daxil bey ro doydəni, frazeoloqizmonədə (idiomonədə – Ə.R.) isə çımi əkse.

3. Frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) iyən sıxanon morfoloji bıtovəti molike. Əmmo sıxani komponenton (morfemon) har konqılə paradiqmatik riyədə aid zındəni, sıxan bıtovətiədə jıqo çı riyə uzv beydə. Çı frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) çı tərkibə hisson har qılə müxtəlifə paradiqmatik bənə çı riyə uzvi çıxış kardə.

4. Sıxanon əsosədə nuyə leksikə vahid soxte beydə. Frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) isə cumlə coxte xıdmət kardə. 

5. Sıxanon semantik iyən morfoloji mıstəqiləti molike, frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) çı komponenton co-co sıxanon hisob kardce əbıni, çumçıko çəvonko məno mıstəqiləti nin.

6. Sıxanon həm həğiği, həmən məcozi, frazeoloqizmon (sıxani ibemonon – Ə.R.) isə ancaq məcazi mənada işlənir.

7. Sözlər dilin sözyaratma modelləri, frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) isə q modelləri əsasında yaranır.

8. Sözlər ifodə kardə, adlandırır, frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) isə obrazin votəbıənine, təsvir kardə”[1].

Kali zıvonşunasəti ədəbiyotədə idiomon bə çiyemoniro bə dı qrupədə i kardeydən; sadə idiomon iyən kafteə idiomon. Dı sıxaniku iborət bıə idiomon sadə, se iyən həniyəın vey sıxaniku iborət idiomon kafteə idiom hisob beydə. Çı idiomon jıqo qrup dənoy ğəbul kardey əbıni. Çı zıvonşunasəti ədəbiyoti i ğismədə idiomon ijənən bə dı qrup co beydən: a) qrammatik cəhətiku dəqişnıbıə idiomon iyən b) struktur cəhəto dəqiş bıə idiomon. Jıqo təsnif elmi tərəfiku tam səhve, çumçıko təsnif de iyəndı hiç qılə əloğəş nıbıə prinsip – qrammatik iyən struktur (soxtemon) prinsipon əsisədə bardə beydə.Kali zıvonşunason idiomon 1) dı sıxaniku, 2) se sıxaniku, 3) seyku ziyodə sıxaniku iborət bıə idiomon votə piləyn şikilədə təsnif kardeydən, şıneydəm ki, ım, hırdəətiye. Kali zıvonşunasə ədəbiyotədə idiomon, çəvonədə bıə bardə sıxani bə kon nitq hissə aid beyro təsnif kardeydən: ismi idiomon iyən feili idiomon. İdiomon tərkibədəbıə sıxanon mənşəyiroən təsnif kardeydən: 1) xalis idiomon iyən 2) səbıə idyomon. Komponenon əncəx de milliyə sıxanon ifodə kardə bıə idiomon xolis, komponentonku qıləy, ya har dıyninən de səbıə sıxanon ifodə kardəbıə idiomon səbıə idiomon hisobkardeydən. Çı idiomon təsnifi məsələsələdə ən əhəmiyətin çəvon mənoynə təsnifiey. In məsələdə zıvonşunason aradə yekə rəy ni. Zıvonşunason i ğism idiomon a) semantik idiomon iyən b) qrammatik idiomon votə bə dı qrup poə kardən. Im zıvonşunason fiko çı semantikə idiomon “tərkibə uzvon de iyəndı əlağəyin  iyən jıqo bəyəndı qılən ibıən ki, əvoni co-coədə təsəvvur kardey iyən ya bə təsəvvur vardey bedəni. Semantikə frazeoloqizmonədə (idiomonədə – Ə.R.) sıxanonıştə mıstəqilliyəti qin kardə, qırd məcozi məno ifodə kardə, məno cəhəto poə bedəni, sabitə səciyəyn bıtove. Çəvon bə məno motivin bey sıftəynə sıxanon bə xotır vardə. Çımon umuyə mənon çı tərkibə uzvon  de məno hiç qılə əlağəş ni. Çmçıko ım frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) nə motivin beydə, nəən ixtiyarış be-be ofəyedə. Bə Məno poənıbıə bo semantikə frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) əsos şərtey. Daxili forməku məhrumer. Əvon semantikə elementon toplu bıbiən, torəmə nin. Çımon tərkibə uzvon ibey çı kimyəviyə maddon ibey təkiye. Tərkibə uzvon morfemə tipinə leksem vahidonku iborətey. Semantikə cəhətiku coəbini. Komponenton aradə sərbəstə ibemononədə be təki, coninə sintaktikə əloğə beydəni. Məhz bımiroən əvon bənə sintaktikə vahidi ıştəni nişo doydə.

Semantikə bo frazeoloqizmon (idiomon – Ə.R.) jintono bıə cəhəton səciyyəviye:

1. Məcoziəti, obrazinə məno çəvon ibemoni, poəbeədə təminot doydə. Vey vaxt çımon obrazinə məcozi mənoş bə həmmə oşko bedəni.

2.  Ekspressivəti həniyən zumande. Sərəkəson həniyən təsirin iyən obrazin kardə.

3. Tərkibə hissonku i qılə de co sıxanon – de sinonimi əvəz kardey iyən sənibəton soxte beydəni.

4. Həmməvoədə de sinonimi əvəz kardə bəbe, bə məno dəqiş karde mımkune”.

“Qrammatikə idiomonən məno tərəfo bıtovə iyən poə beydəni, qılə məfhumu ifodə kardə. Əmmo tərkibə uzvon aradə qrammatikə əloğə bə nəzə çiydə, hiss kardə beydə, coninə sintaktikə əloğə bə vir dənoydə. Çı sıxanon potensialə unsuronin; çəvon iminə məno rizon hələən mandeədəy. Məciziyə mənoədə oko bıdoən, tərəfonku qıləyni mıstəqilə məno hiss beydə”. Jıqoə idiomon “ bə əməl ome sərbəstə ibemonon strukturi oqəteydə”, sıxanonku qılə ıştə mənoədə mandə, ə qılə çəyku bə şıkrə beydə. Frazeoloqizmonədə (idiomonədə – Ə.R.) ıştə həğiği mənoədə okodoə sıxan əsos, məcoziyə mənoədə oko doə sıxan isə bə şıkrəye. Çumçıko şı ibemoni umiyə məno de iminə sıxani anqıle”.

Zıvonşunasiətiədə çı idiomon ən qeş pevılo bıə təsnifədə çəvon se nov nişo doəbeydə: umjənbıə idiomon, ibıə idiomon iyən pemujə idiomon.

Bə umjənbıə idiomon tərkibi daxil bıə sıxanon çı ıştə həğiği (leksik) məno qin kardeydə, təmomən məcozi mənoədə oko doə beydə, çəvonku iminnəyon qrammatikə dəqişənəti eqıniyedəni. Çı umjənbıə idiomon komponentin aradə hiç qılə sıxan dəşe zıneydəni. Umjənbıə idiomon pidə bənə şikili, pidəbo mənoş  kafteə sıxanon vey neze. Kafteə sıxanon kəynəsə umujbıə idiom bıə sabitə sıxanə ibemoniku bə əməl omə. Umjənbıə idiomon isim, sifət, feil, zərf iyən de nidon ekvivalent  be zıneydə; məsələn, vıni siyo be, çəş noy, dast qətey, dil sutey, ranq pərey, xun qıley, dıl şey, qus doy iyən s.

Umjənbıə idiomon de ibıə idiomon oxşa bıboən, çəvonku de fərqinə xısusiyyəton molike, perısiyə idiomonədə iminə sıxani qrammatikə cəhətiku dəqişnıbıə holədə, ibıə idiomonədə iminə sıxani mənsubiyyət şəkildonon ğəbul kardə; çı ibıə idiomon əksəriyətiədə iminə tərəf isim iyən ya dıminə nov de təyini sıxani ibemoni ifodə beydə iyən mıxtəlif qrammatikə şikildon ğəbul kardə de feili  bə mınosibət dəşeydə, perısiyə idiomon bə mıxtəlifə nitq hisson ekvivalent bıə holədə, çı ibıə idiomon əksəri bə feili ekvivalent beydə, nadirə holonədə bə sifəti iyən bə zərfon ekvivalentəti bə əməl vardeydə; məsələn, iminə tərəfi mənsubiyyət şikildon ğəbul kardə.