Böyük Muğan-Suqovuşan Qurultayının 290 illiyi münasibətilə

(Dialoq yolu ilə dəyişiklik və inkişafa, islahatlara xidmət etmiş 

Böyük Muğan Qurultayına bir baxış)

Bu il 290 illik yubileyi (1736-2026) qeyd edilən Böyük Muğan Qurultayı, 18-ci əsrin gərgin şəraitində, 1114-cü il bəhmən ayının 1-də (21 yanvar 1736) başladı və hicri şəmsi təqvimi ilə 1115-ci il fərvərdin ayının ortalarına qədər (1736-cı ilin aprel ayının 5-ə kimi), təxminən 3 ay davam etdi. Qurultay iştirakçıların ümumi sayının 100.000 nəfərdən çox olduğu təxmin edilir. Onların dörddə biri (25%-i) təşkilatçılar tərəfindən dəvət olunmuşdu.

Təxminən 1 ay davam edən danışıq və müzakirələrdən sonra bu tarixi toplantının fəal iştirakçıları dini və etnik qruplar arasında dostluq və əməkdaşlığa maneələri aradan qaldırmaqla İran ordusunu və ölkəsini gücləndirmək üçün Ali Baş Komandanın şərtlərini qəbul etdilər. Müxtəlif bölgələrdən olan iştirakçı nümayəndə heyətlərinin üzvləri “Muğan Qurultayı Andı” (sənəd, qətnamə) kimi tanınan müqaviləni imzalamağa başladılar.

Qurultay, İranın ənənəvi dünyəvi qüvvələrinin innovativ səyləri ilə, bu gün də vətəndaş cəmiyyətinin əsas alətləri olan bir-biri ilə dialoq və söhbət vasitələrindən ağıllı şəkildə istifadə etməklə, zamanın ehtiyaclarına cavab vermək üçün aşağıdakı məqsədlərlə keçirildi:

1. İranda və regionda müxtəlif sosial qruplar arasında zorakılıq və düşmənçiliyin köklərini aradan qaldırmaq üçün,

2. Müxtəlif sosial təbəqələr arasında dostluğu, qardaşlığı və birliyi gücləndirmək, müstəmləkəçilərin təcavüzlərinə və məkrli planlarına qarşı effektiv mübarizə aparmaq üçün.

20 cildlik "İranın ümumi tarixi"nin 11-ci cildinin "Əfşarlar əsri" bölməsinin müəllifi M. Keyvanın demokratik inqilab hesab etdiyi Qurultayın uğurlu keçirilməsi İran və region xalqları üçün dəyərli mədəni və tarixi irs hesab olunur. Buna görə də, bugünkü təşkilatçı və fəal iştirakçı nəsillər həmin tarixi hadisəni şərəfləndirərək və miras alaraq ona ehtiram göstərməyə borcludurlar.

Hicri şəmsi 1357-ci il Bəhmən (1979-cu il fevral) inqilabından bir neçə ay əvvəl Lokhartın "Nadir Şah" kitabının ikinci nəşrinin "Müşfiq Həmədaninin tərcüməsi və iqtibasları" bölməsinin 145-ci səhifəsində Böyük Muğan Qurultayı müqaviləsinin necə tərtib edildiyi və necə tapıldığı haqqında çox qısa və əhəmiyyətli məlumatlar var. Lakin Pəhləvi rejimi qəsdən Böyük Muğan Qurultayını təmtəraqlı və möhtəşəm tacqoyma mərasimi kimi təqdim etdiyi üçün bu tədbir "Nadir Şahın Tacqoyma Sənədi" adlı məqalədə təqdim olunur: 

Muğan Düzənliyi Müqaviləsinin orijinal mətni olan "Vəsiqənamə" gözlənilmədən Dərəgizin zadəganlarından biri olan və əcdadları Nadir sülaləsinə mənsub olan Əli Xanın evində aşkar edilmişdir. Bu sənədin dəyərinin 20 min dollardan çox olmasına baxmayaraq, cənab Bozorg Daneşnia tərəfindən qırx min riala alınaraq Qədim İran Muzeyinə bağışlanmışdır. Bu sənəd Muğan Danışıqlar Şurasının orijinal protokolu olmaqla, Nadir Bereştenin katibi Mirzə Mehdi Xan Astarabadinin əlilə yazılmış və iştirakçılar tərəfindən imzalanmışdır. 

Türkmən tarixi kitabında Nadir Şahın din xadimləri arasında dialoq yolu ilə sünnilər (empiriklər) və şiələr (ardıcılları) arasında qardaşlıq münasibətləri qurmaq səyləri haqqında bir türkmən ruhanisinin yazıları da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Böyük Muğan Qurultayının məqsədlərinə çatmaq üçün İran ordusu 1739-cu ilin payızında Hindistandan qələbə ilə qayıdarkən Ceyhun çayını keçərək Şimali Əfqanıstandan Orta Asiyaya daxil olur. Orada Nadir Şah əvvəlcə Hindistanda olduğu kimi, Buxaranın sünni hökmdarlarına Böyük Muğan Qurultayının qətnaməsinə uyğun olaraq dostluğa və birliyə inanan şiə mövqeyindən yanaşır. Daha sonra o, Xivə xanından İran xalqının razılaşdırdığı dini islahatlara uyğun olaraq İran şahının dostluq və qardaşlıq siyasətini qəbul etməsini və müharibədən çəkinməsini xahiş edir. Lakin fanatik İlbars Xan şiələrə (ardıcıllara) qarşı müharibəni dini və qaçılmaz bir vəzifə elan edir. Nadir 1740-cı ilin yanvar ayında Xivəyə gəlir və orada olarkən bir tərəfdən Böyük Muğan Qurultayının qərarlarına əsaslanan dostluq və qardaşlıq siyasətini müzakirə edib izah edir. Digər tərəfdən, böyük bir ziyafət təşkil etdikdən sonra şiə və sünni alimlərini dəvət edir və onlardan üç gün-üç gecə ərzində dialoq yolu ilə dini fikir ayrılıqlarına son qoymaq üçün bir həll yolu tapmalarını istəyir. Əbdül Qafur Axund Ahəngərinin bu söhbət haqqında yazdığı "Nadir Şah Xivədə olarkən şiə və sünnilər arasındakı söhbətin rəvayəti" adlı məqaləsi "Türkmənlərin Tarixi" kitabının 133-cü səhifəsində yer alıb. Bu məqalə Nadir Şahın fanatik zorakılığa və qan tökülməsinə səbəb olan düşmənin qətllərinə və məhvinə son qoymaq üçün sünni müsəlmanlar (empirikistlər) və şiələr (ardıcılları) arasında sivil münasibətlər və dostluq münasibətləri qurmaq kimi səmimi inamını və inancını ifadə edir. 

"Türkmənlərin tarixi" kitabı 2002-ci ildə Qonbədi-Kavus (1936-cı ilə qədər Qorqan və ya Corcan) şəhərindəki "Arman eli" Mədəniyyət və Nəşriyyat Müəssisəsi tərəfindən nəşr olunmuşdur. Vaxtilə SAVAK tərəfindən nəşrinin qarşısı alınan həmin kitabın müəllifi yazır: “Nadir Şah bir qrup sünni və şiə alimini Xivəyə dəvət edərək böyük bir ziyafət təşkil etdi. Sonra onları bir yerə toplayıb onlara dedi: Müsəlmanların bir Allahı, bir müqəddəs ilahi kitabı və bir peyğəmbəri var. Amma sizin ucbatınızdan ruhanilər bir-birini düşmən hesab edir və bir-birinin canına və malına qəsd etməkdən çəkinmirlər. Bəs onda dininizi elə birləşdirin ki, əvvəlcə Allah, sonra Onun Peyğəmbəri və sair sizdən razı olsun, hökumət də sizdən razı qalsın və sizə çoxlu mükafatlar versin”. O, müzakirə və dialoq üçün üç günlük müddət elan etdi. 

Xatırladaq ki, Xivədən başqa, Nadir Şah 1740-1743-cü illər arasında Nəcəfdə (İraq) həm İran, həm də Osmanlı İmperiyasından olan sünni və şiə ruhanilərinin birgə görüşünü təşkil etmişdir. Bu görüş dialoq yolu ilə anlaşma yaratmaq və müstəmləkəçilərin, onların əlaltılarının "parçala və hökmranlıq et" metodu ilə irəli sürdükləri pis planları neytrallaşdırmaq məqsədi daşıyırdı.

Son beş yüz il ərzində, 1500-cü ildən bu günə qədər İran xalqı Səfəvilərin 220 illik hakimiyyəti dövründə "mürid (şagird) və mürşid (rəhbər)" (bu gün üçün isə İmam və Ümmət) hökumət sisteminin pis nəticələrini yaşamış və onun pis nəticələrindən qaçmaq üçün iki dəfə inqilaba üz tutmuşdur: İlk dəfə 1736-cı ildə Böyük Muğan Qurultayının keçirilməsi ilə baş verdi. Qurultayın dini islahatı 60 il sonra (1796) Ağa Məhəmməd Xan Qacar tərəfindən ləğv edildi və Səfəvi hökumətinin dini yenidən dövlət dini oldu. "Məşrutə (Konstitusiya) İnqilabı" kimi tanınan ikinci "Hüquqi İnqilab" 1906-cı ildə baş verdi. Bu zaman İran konstitusiya, parlament və müasir hökumət rejimi əldə etdi. Lakin 1922-ci ilin fevralında baş verən çevrilişdən sonra Pəhləvi diktaturasının qurulması ilə bu müasir hökumət rejimi məğlub oldu. 

Təəssüf ki, bu dəfə İran xalqı 1978-ci il Bəhmən anti-diktatura inqilabının uğursuzluğunun getdikcə daha dəhşətli nəticələrinin şahidi olur və onun davam etməsinin qarşısını almaq üçün lazımi tədbirlər görməkdən başqa çarəsi qalmır.

Qeydlər:

1. Bu məqalə, 2015-ci ildə nəşr olunmuş 20 cildlik "İranın Ümumi Tarixi" kitabının 11-ci cildinin 553-675-ci səhifələrindəki məlumatlardan, eləcə də Kərim Keşavərzin tərcümə və 1975-ci ildə nəşr etdiyi "İranın Qədim dövrdən 18-ci əsrin sonlarına qədər tarixi" kitabının (Sovet Elmlər Akademiyasının 1953-cü ildə nəşr olunmuş siyasi əsəri) və Z.Əşrəfyan, M.R.Aronovanın birgə əsəri olan və xalqın sadiq fədaisi mərhum Həmid Mömini tərəfindən tərcümə edilmiş "Nadir Şah Əfşar hökuməti" kitabının 593-609-cu səhifələrindəki məlumatlardan istifadə edərək Muğan Qurultayına diqqət yetirməyin vacibliyini vurğulamaq üçün yazılmışdır. Ümid edirik ki, gələcəkdə qurultayın keçirilməsinin səbəbləri və onun məzmunu barədə birgə müzakirə aparacağıq.
2. İran və region xalqları köhnə və yeni müstəmləkəçilərin çirkin sui-qəsdləri üzündən qurultaydan və onun əsl məzmunundan nisbətən xəbərsiz və laqeyd qaldılar. Buna görə də, mədəni və tarixi irsin kollektiv qiymətləndirilməsi və miras alınması üçün hərtərəfli və dərindən tanışlıq məqsədilə bu tarixi hadisəyə diqqət yetirmək müstəmləkəçilərin pis mədəni təsirlərindən birini aradan qaldırmaq üçün zəruri addım hesab edilməlidir.

Yusif Kor,

Berlin, 26.04.2026