Əbülfəz Rəcəblinin talış dilinin leksikası kitabından (FRAZEOLOGİYA)

Frazeologiya  termini iki yunan sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir: phrasis “ifadə” və logos “sös”, “təlim”. Hərfi tərcüməsi “ifadə haqqında təlim” deməkdir. Bəzən frazeologiyanın leksikologiyanın bir bölməsi hesab edirlər, lakin son zamanlar dilçilikdə belə bir fikir möhkəmlənməkdədir ki, dildə dörd əsas səviyyə (qat, təbəqə, yarus) vardır. Əsas səviyyələr bunlardır: fonologiya, leksikologiya, morfologiya və sintaksis. Aralıq səviyyələrə morfonologiya, frazeologiya və söz yaradıcılığı daxildir. Frazeologiya dilin leksikologiya və sintaksis səviyyələri arasında aralıq mövqe tutan “aralıq” qatdır, səviyyədir. Frazeologiya dildə işlənən sabit söz birləşmələrini araşdırır. Frazeologizmlər söz birləşmələri və cümlə şəklində olur, lakin mənaca bir sözə – bir leksik vahidə bərabər olur. Bir sözə – bir leksik vahidə bərabər olması frazeologizmlərin leksikologiyada öyrənilməsini, söz birləşməsi, cümlə kimi təşəkkül tapması, təzahür etməsi isə onların sintaksisdə araşdırılmasını tələb edir. Dilçilikdə son zamanlar meydana çıxan, getdikcə daha çox tərəfdar tapan və möhkəmlənən fikir də frazeologizmlərin bu ikili təbiəti ilə əlaqədardır. İndi dünyanın qabaqcıl dilçilik məktəbləri frazeologiyaya leksikologiya və sintaksis arasında, aralıq mövqe tutan “aralıq” səviyyə kimi baxır (eləcə də morfonologiya fonologiya və monologiya, söz yaradıcılığı isə morfologiya və leksikologiya arasında “aralıq səviyyə”dir). Azərbaycan dilçiliyində isə frazeologiya leksikologiyanın bir hissəsi hesab edilir.

Dildə işlənən söz birləşmələri iki qrupa ayrılır: sərbəst söz birləşmələri və sabit söz birləşmələri. Sərbəst söz birləşmələri elə söz birləşmələrinə deyilir ki, onları təşkil edən sözlər öz leksik mənasında işlənir, qrammatik cəhətdən sərbəst olur (hallanır, təsriflənir, sözlər sıraca dəyişə bilir), söz birləşmələrinin komponentləri (tərəfləri) arasına istənilən qədər söz daxil ola bilər (oxuyan oğlan – dünən radioda “Sona bülbüllər” mahnısını oxuyan ağdamlı cavan oğlan), ən başlıcası isə, birləşmədəki sözlər məcazi mənada işlənmir və hamısı bir yerdə bir leksik məna ifadə etmir. Belə söz birləşmələri sintaksisdə tədqiq edilir, ismi və feili söz birləşmələri belə birləşmələrdəndir.

Sabit söz birləşmələri leksikallaşmış söz birləşmələridir. Birləşmə daxilində sözlərin öz leksik-semantik mənasını qismən itirib məcazi məna kəsb etməsi və bu əsasda birikib bir leksik məna kəsb etməsi, bir sözün ifadə etdiyi mənaya bərabər məna ifadə etməsi, bir leksik vahidə çevrilməsi leksikallaşma adlanır. Sabit söz birləşmələri idiomlaşma əsasında yaranır.

Sabit söz birləşmələrinin bir sıra özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır.

1. Sabit söz birləşmələri mənaca bir sözə, bir leksik vahidə bərabərdir, bir sözə ekvivalentdir.

2. Sabit söz birləşmələrində sözlərdən biri və ya bütün sözlər ya tam, ya da qismən məcazlaşır.

3.   Sabit söz birləşmələri sözlər kimi bir məfhum ifadə edir.

4. Sabit söz birləşmələri sırf milli səciyyə daşıyır və başqa dilə tərcümə edilmir; tərcümədə həmin dildə ekvivalent (uyğun, bərabər) sabit söz birləşməsi ilə əvəz edilir.

5. Sözdən fərqli olaraq, sabit söz birləşmələri nominativ (adlandırma) vəzifəsi daşımır, təsviri vəzifə daşıyır.

6. Sabit söz birləşmələri hər halda söz birləşməsi və cümlələr olsa da, sintaktik baxımdan təhlil olunmur, bir sintaktik bütöv kimi götürülür, yəni sabit söz birləşməsinə daxil olan sözlərin hamısı birlikdə cümlənin bir üzvü kimi götürülür.

7. Sabit söz birləşmələrini təşkil edən sözlərdən biri və ya hamısı çoxmənalı olur.

8.   Sabit söz birləşməsinə daxil olan sözlər öz leksik mənalarını ya tam, ya da qismən itirir.

9. Sabit söz birləşmələri dəyişməz, donuq, daşlaşmış dil vahidləridir, onlar hazır şəkildə dilə daxil olur, onlarda sözləri qrammatik cəhətdən dəyişdirdikdə, yaxud bir sözü başqası ilə əvəz etdikdə əvvəlki söz birləşməsi itir, yenisi yaranır.

10.   Sabit söz birləşmələrində sözlərin (düzülüş) sırasını pozmaq olmaz.

11. Əsasən nominativ səciyyə daşıyan söz və sərbəst söz birləşmələrindən fərqli olaraq, sabit söz birləşmələri emosional, obrazlı ifadə səciyyəsinə malikdir.

Dilin başqa səviyyələrinə nisbətən frazeologiya bütün dünya dillərində az tədqiq olunmuşdur. Buna görə də, frazeologiyanın əsas tədqiqat obyekti olan sabit söz birləşmələri üçün hələ də vahid termin yaradılmamışdır. Hələ indinin özündə belə sabit söz birləşmələrini frazeoloji vahidlər, frazeoloji birləşmələr, tərkibi hissələrinə bölünməyən söz birləşmələri, dəyişməz söz birləşmələri, idiomatik ifadələr, leksik söz birləşmələri, idiomlar, frazemlər və s. terminləri işlədirlər.

Frazeologiyanın sabit söz birləşmələrinin bu növlərini göstərmək olar: idiomlar, ibarələr, hikmətli sözlər, atalar sözləri, zərb-məsəllər və tapmacalar.

İdiomlar

Məcazi sözlərin birləşməsindən əmələ gələn, cümlə təşkil etməyən və mənası bir sözə bərabər olan, ekvivalent olan sabit söz birləşmələrinə idiom deyilir (bəzi dilçilik ədəbiyyatında idiom termini əvəzində frazeologizm termini işlədilir; idiom termini daha düzdür). İdiomlar həm şəkil, həm də mənaca mürəkkəb sözlərə çox yaxındır; mürəkkəb sözü əmələ gətirən, öz leksik (həqiqi) mənalarını itirib məcazi kəsb edərək birləşdiyi və birlikdə vahid bir məna ifadə etdiyi kimi, idiomların komponentləri də öz leksik (həqiqi) mənalarını itirir, məcazi məna qazanır və hamısı birlikdə ümumi bir məna ifadə edir. Müasir dilçilik mövqeyindən, belə mürəkkəb sözlərlə idiomlar arasında iki böyük fərq göstərmək olar: 1) leksik baxımdan – mürəkkəb sözlər adlandırır, nominativ vəzifə daşıyır, idiomlar təsvir edir, məfhumu izah etmə yolu ilə adlandırır; 2) orfoqrafiya və qrammatika baxımından – mürəkkəb sözlər bir sözdür və birlikdə bitişik yazılır, idiomlar bir söz deyil, sabit söz birləşmələri olsa da, hər halda, söz birləşmələridir və buna görə də onun komponentləri ayrı yazılır. Buna görə də idiomlar, xüsusən feili tərkibli idiomları mürəkkəb sözlərlə (ən çox mürəkkəb feillərlə) qarışdırırlar.

İdiomlar digər sabit söz birləşmələrinə oxşasa da, bir sıra xüsusiyyətlərinə görə onlardan fərqlənir. İdiomlar başqa sabit söz birləşmələrinə nisbətən daha konkret məfhum ifadə edir. İdiomların sinonim idiomları olur və idiomlar özləri sinonim olur.

H.Ə.Həsənov idiomların sözlərdən sinonimlik və funksional-qrammatik cəhətdən fərqlənməsi haqqında yazır: 

“1.   Frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) və sözlər müxtəlif şəkildə formalaşır. Belə ki, sözlər morfemlər, frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) sözlər əsasında olur. Frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) sözlərin birləşməsidir, sərbəst birləşmələrin modelləri əsasında yaranır, sözlər isə morfemlərdən yaranır.

2. Frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) və sözlər arasında bütöv şəkildə  qaydaya salınma cəhətdən fərq var. Belə ki, söz cümlədən ibarət ola bilməz. Sözlərin struktur bütövlüyü onların tərkibinə morfem, söz daxil olmasına yol vermir, frazeologizmlərdə (idiomlarda – Ə.R.) isə bunun əksinə.

3. Frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) və sözlər morfoloji bütövlüyə malikdir. Lakin sözün komponentləri (morfemlər) hər hansı paradiqmatik cərgəyə aid ola bilmir, söz bütövlükdə belə cərgənin üzvü olur. Frazeologizmlərin (idiomların – Ə.R.) tərkib hissələrinin hər biri müxtəlif paradiqmatik cərgənin üzvü kimi çıxış edir.

4. Sözlər əsasında yeni leksik vahid yaratmaq olur. Frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) isə cümlə yaratmağa xidmət edir. 

5. Sözlər semantik və morfoloji müstəqilliyə malikdir, frazeologizmlərin (idiomların – Ə.R.) komponentlərini ayrı-ayrı söz hesab etmək olmaz, çünki onlarda məna müstəqilliyi yoxdur.

6. Sözlər həm həqiqi, həm də məcazi, frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) isə ancaq məcazi mənada işlənir.

7. Sözlər dilin sözyaratma modelləri, frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) isə q modelləri əsasında yaranır.

8. Sözlər ifadə edir, adlandırır, frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) isə obrazlı adlandırmadır, təsvir edir”[1].

Bəzi dilçilik ədəbiyyatında idiomları quruluşuna görə iki qrupda birləşdirirlər: sadə idiomlar və mürəkkəb idiomlar. İki sözdən ibarət idiomlar sadə, üç və daha artıq sözdən ibarət idiomlar mürəkkəb idiom hesab olunur. İdiomların belə qruplaşdırılmasını qəbul etmək olmaz. Dilçilik ədəbiyyatının bir qismində idiomlar yenə də iki qrupa ayrılırlar: a) qrammatik cəhətdən dəyişməyən idiomlar və b) strukturca dəyişən idiomlar. Belə təsnif elmi baxımdan tam səhvdir, çünki təsnif bir-biri ilə heç bir əlaqəsi olmayan iki prinsip – qrammatik və struktur (quruluş) prinsipləri əsasında aparılır. Bəzi dilçilər idiomları 1) iki sözdən, 2) üç sözdən, 3) üçdən artıq sözdən ibarət olan idiomlar deyə pilləli şəkildə təsnif edirlər. düşünürəm ki, bu, xırdaçılıqdır. Bəzi dilçilik ədəbiyyatında idiomları, onlarda olan aparıcı sözün hansı nitq hissəsinə aid olmasına görə təsnif edirlər: ismi idiomlar və feili idiomlar. İdiomları tərkibindəki sözlərin mənşəyinə görə də təsnif edirlər: 1) xalis idiomlar və 2) alınma idiomlar. Komponentləri yalnız milli sözlərlə ifadə olunan idiomları xalis, komponentlərindən biri, ya hər ikisi alınma sözlərlə ifadə olunan idiomları alınma idiomlar hesab edirlər. İdiomların təsnifi məsələsində ən əhəmiyyətlisi onların mənaca təsnifidir. Bu məsələdə dilçilər arasında yekdil rəy yoxdur. Dilçilərin bir qismi idiomları a) semantik idiomlar və b) qrammatik idiomlar deyə iki qrupa bölür. Bu dilçilərin fikrincə semantik idiomların “tərkib üzvləri bir-biri ilə əlaqələnmiş və elə qaynayıb-qarışmışdır ki, onları ayrı-ayrılıqda təsəvvür etmək və ya təsəvvürə gətirmək olmur. Semantik frazeologizmlərdə (idiomlarda – Ə.R.) sözlər öz müstəqilliyini itirir, tam məcazi məna ifadə edir, mənaca bölünməzdir, sabit səciyyəli bütövdür. Onların mənaca motivləşməsi ilkin sözləri xatırladır. Bunların ümumi mənasının tərkib üzvlərinin mənası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Çünki bu frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) nə motivləşir, nə də ixtiyari olaraq yaranır. Mənaca bölünməzlik semantik frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) üçün əsas şərtdir. Daxili formadan məhrumdur. Onlar semantik elementlərin toplusu olsa da, törəmə deyildir. Bunların tərkib üzvlərinin birləşməsi kimyəvi maddələrin birləşməsi kimidir. Tərkib üzvləri morfem tipli leksem vahidlərdən ibarətdir. Semantik cəhətdən ayrılmazdır. Komponentləri arasında sərbəst birləşmələrdə olduğu kimi, canlı sintaktik əlaqə olmur. Məhz buna görə də onlar sintaktik vahid kimi özünü göstərir.

Semantik frazeologizmlər (idiomlar – Ə.R.) üçün aşağıdakı cəhətlər səciyyəvidir:

1. Məcazilik, obrazlı məna onların birliyinə, parçalanmamasına təminat verir. Çox vaxt bunların obrazlı məcazi mənası hamıya aydın olmur.

2.   Ekspressivlik daha güclüdür. Anlayanları daha təsirli və obrazlı edir.

3. Tərkib hissələrindən birini başqa sözlərlə – sinonimi ilə əvəz etmək və ya yenidən qurmaq olmur.

4. Bütövlükdə sinonimi ilə əvəz oluna bilər, mənaca dəyişdirmək mümkündür”[2].

“Qrammatik idiomlar da mənaca bütöv və bölünməzdir, bir məfhumu ifadə edir. lakin tərkib üzvləri arasında qrammatik əlaqə nəzərə çarpır, hiss olunur, canlı sintaktik əlaqəni yada salır. Sözlərin potensial ünsürləridir; onların ilkin məna izləri hələ də qalmaqdadır. Məcazi mənada işlədilsə də, tərəflərindən birinin müstəqil mənası hiss olunur”. Belə idiomlar “əmələ gəldiyi sərbəst birləşmələrin strukturunu saxlayır”, sözlərdən biri öz mənasında qalır, o biri ondan asılı olur. Frazeologizmlərdə (idiomlarda – Ə.R.) öz həqiqi mənasında işlədilən söz əsas, məcazi mənada işlədilən söz isə asılıdır. Çünki birləşmənin ümumi mənası birinci sözün mənası ilə bağlıdır”[3].

Dilçilikdə idiomların ən geniş yayılmış təsnifində onların üç növü göstərilir: qovuşma idiomlar, birləşmə idiomlar və uyuşma idiomlar.

Qovuşma idiomların tərkibinə daxil olan sözlər öz həqiqi (leksik) mənasını itirir, tamamilə məcazi mənada işlənir, onlardan birinciləri qrammatik dəyişikliyə uğramır. Qovuşma idiomların komponentləri arasına heç bir söz girə bilmir. Qovuşma idiomlar istər şəkilcə, istərsə mənaca mürəkkəb sözlərə çox yaxındır. Mürəkkəb sözlər nə vaxtsa qovuşma idiom olmuş sabit söz birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Qovuşma idiomlar isim, sifət, feil, zərf və nidalara ekvivalent ola bilir; məsələn, vün sıyo be, çəş noe, das qəte, dil süte, rang pəre, xün qile, dil şe, qüs doe və s.

Birləşmə idiomlar qovuşma idiomlara oxşasa da, onlardan fərqli xüsusiyyətlərə malikdir, qovuşma idiomlarda birinci söz qrammatik cəhətdən dəyişmədiyi halda, birləşmə idiomlarda birinci söz mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir; birləşmə idiomların əksəriyyətində birinci tərəf isim və ya ikinci növ təyini söz birləşməsi ilə ifadə olunur və müxtəlif qrammatik şəkilçi qəbul edib feillə münasibətə girir, qovuşma idiomlar müxtəlif nitq hissələrinə ekvivalent olduğu halda, birləşmə idiomların əksəriyyəti feilə ekvivalent olur, nadir hallarda sifətə və zərflərə ekvivalentlik əmələ gətirir; məsələn, birinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir: