Azərbaycanda etnik talışlar türkdilli toplumda özünü necə hiss edir
Şəkildə: fonda talış milli geyimləri.
“Ethnoglobus.az Beynəlxalq onlayn araşdırma mərkəzi “Türk Dövlətlər Birliyi və bu coğrafiyada yaşayan xalqlar” movzusunda onlayn konfransa start verir. Konfrans çərçivəsində müxtəlif dillərdə müəllif yazıları və müsahibələr dərc olunacaq.
İlk müsahibimiz Bakı Slavyan Universitetinin “Regionşünaslıq” kafedrasının müəllimi , saytımızın davamlı müəllifi Nurəngiz Kərimlidir.
Qeyd edək ki, bu qəbil onlayn konfranslarımız uzun illərdir ki, keçirilir və tədbirdə Azərbaycan və dünya mütəxəssisləri iştirak edir.
Müsahibəni hazırladı: Gülnara İnanc
Kərimova Nurəngiz Əli qızı 10 may 1975- ci ildə Astara rayonunun Ərçivan qəsəbəsində dünyaya göz açıb. 1992 -ci il Ərçivan qəsəbə 2 saylı məktəbi medalla bitirib. Həmin il ölkəmizin tarixində ilk dəfə olaraq keçirilən test üsulu ilə qəbul imtahanı verib M.F.Axundov adına APRDƏİ daxil olub. Universiteti bitirdikdən sonra 1997 -ci ildən indiyə qədər Bakı Slavyan Universitetində ( 2000 -ci ildən APRDƏİ nin bazası əsasında yaradılmışdır) çalışır. Hazırda "Regionşünaslıq" kafedrasının müəllimidir. İxtisasca filoloq olsa da, multikulturalizm, tolerantlıq, Azərbaycanda yaşayan azsaylı xalqların mədəniyyəti ,etnoqrafiyası,o cümlədən talış mədəniyyəti , etnoqrafiyası, folkloru , dilinin tarixi haqqında tədqiqatlar aparmış, yerli və xarici elmi jurnallarda, beynəlxalq elmi konfranslarda Azərbaycan, rus və ingilis dillərində çap olunmuş 10- dan çox elmi məqalənin müəllifidir. Bu məqalələr silsilə şəklində ethnoglobus.az saytında dərc olunub. Hal-hazırda Rusiya Federasiyasında aspirantura təhsilimi davam etdirir, " Azərbaycan,talış və rus dillərində frazeoloji sinonimliyin müqayisəli xarakteristikası" mövzusunda dissertasiya işi üzərində çalışır.
-Milli kimlik, vətəndaşlıq anlayışlarını milli özünüdərk spektrində necə şərh edərsiz? Dünya nümunələrini göstərməklə.
“Milli kimlik” dedikdə mən ilk növbədə öz soy kökümü- yəni talış xalqının nümayəndəsi, talış qızı kimi dərk edirəm və talış olduğumu nə danır, nə də gizlədirəm, talış olmağımla fəxr edirəm, bununla yanaşı mən talış olduğum qədər azərbaycanlıyam və azərbaycanlı olduğum qədər talışam. “Milli kimlik” məfhumu çox geniş və çoxşahəli məfhumdur. Mən bir talış qızı, talış xalqının övladı olaraq, milli adət-ənənələrimizə riayət etməyi,dilimizin qorunması və inkişafı, mədəniyyətimizin tədqiq olunmasını özümə borc bilirəm.Dahi şəxsiyyət, azərbaycançılıq ideologiyasının əsasını qoymuş, ümummilli liderimiz Heydər Əliyev demişdir " Hər bir xalqın öz qaynaqlarına, öz köklərinə qayıtmaq, öz diyarının, öz torpağının, hətta öz kəndinin tarixini bərpa etmək səyi təbiidir". Talış xalqı çox qədim tarixə malikdir və onun mədəniyyəti həm fars, həm türk mədəniyətinin sintezi kimi formalaşaraq hər iki mədəniyyətin ən gözəl xüsusiyyətlərindən bəhrələnmişdir.Talış əsilli olmaqla yanaşı mən Azərbaycan Respublikasının vətəndaşıyam və məntiqi olaraq, Azərbaycan Konstitusiyasına, ölkə qanunvericiliyinə riayət edib, Azərbaycanda yaşayan bütün xalqların milli adət-ənənələrinə hörmətlə yanaşıram. Bu təbiidir, çünki hər bir şəxs yaşadığı mühitə, əhatəsində olan insanlara hörmətlə yanaşmalı və bununla öz xalqının mədəni səviyyəsini təsdiq etməlidir. Ümumiyyətlə, dünyanın demək olar ki, bütün ölkələrində etnik və milli azlıqlar (burda say nəzərdə tutulmur) yaşayır və onların hüquqları təmin olduqda, ölkədə sabit durum qorunub saxlanır. 
-Azərbaycançılıq , yaxud Azərbaycanlı olmaq sosial-ictimai müstəvidə necə ifadə olunur?
Azərbaycançılıq bizim dövlətçilik ideologiyamızdır, dəyərdir, xalqımızın qanına, geninə hopmuş həyat tərzidir. Azərbaycançılıq – Azərbaycan dövlətini qorumaqdır, vətəndaşlarımızın və dünyadakı 50 milyon soydaşlarımızın həmrəyliyidir, birliyidir. Əsası ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan azərbaycançılıq ideyası ölkə daxilində vətəndaşlarımızı, xaricdə isə soydaşlarımızı birləşdirir, təşkilatlandırır. Çünki ölkə daxilində güclü vətəndaş həmrəyliyinin olması ilə yanaşı, xaricdəki güclü diaspor fəaliyyəti də dövlətçiliyimizi möhkəmləndirən amillərdən biridir. Azərbaycançılıq Azərbaycanı qorumaq üçün ölkə daxilindəki dövlət və ictimai qurumların, siyasi partiyaların, yaşından, cinsindən, sosial mənşəyindən, milliyyətindən, dinindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlarımızın, xaricdəki diaspor təşkilatlarının, fəallarının birləşməyi, Vətənə dəstək olmaları, onun haqq səsini dünyaya çatdırmalarıdır.
Azərbaycan bütün dövrlərdə çoxmillətli ölkə olub və burada yaşayan xalqların və dini toplumların hüquqları pozulmayıb. Ölkənin Konstitusiyası hər bir vətəndaşa milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hüquqlarının qorunmasını, müdafiə olunmasını təmin edir. Azərbaycanda bütün xalqların nümayəndələri üçün öz milli adət-ənənələrini qoruyub saxlamaq və ayinləri keçirmək, milli mədəniyyətini inkişaf etdirmək üçün hər cür şərait yaranıb.Vətənimizdə azsaylı xalqların milli ləyaqəti heç bir şəkildə pozulmur və onların öz milli adət-ənənələrini qoruyub saxlamaq üçün hər cür şərait yaranıb. “Azərbaycanlı” məfhumuna gəldikdə isə, mən onu demək istəyirəm ki, Azərbaycan bizim hamımızın - azlığından və ya çoxluğundan asılı olmayaraq, burada yaşayan bütün xalqların ümumi evidir. Onu sevə-sevə qorumaq, qoruyaraq sevmək hər bir kəsin başlıca qayəsi olmalıdır. Bununla bağlı daha bir ciddi məqamı misal gətirmək yerinə düşər. Qarabağ müharibəsində Azərbaycanda yaşayan bütün xalqların nümayəndələri o cümlədən talışlar da ana Vətənini düşməndən müdafiə etmək və işğalçı erməniləri torpaqlarımızdan qovmaq üçün xüsusi fədakarlıq və qəhrəmanlıq göstərmişlər, vətənin hər qarış torpağı uğrunda şəhid olmağı, düşmənə qan uddurmağı özlərinə şərəf hesab ediblər. Hər bir müharibədə əsas ağırlıq kəşfiyyatçıların üzərinə düşür. Kəşfiyyatda isə düşmənin dilini bilmək və ratsiyada düşmənin başa düşmədiyi dildə danışmaq, düşmənin bilmədiyi parollardan istifadə etmək olduqca vacibdir. Ermənilər bütün dilləri bilirdi və ya başa düşürdü, təkcə talış dilindən başqa. Ona görə də vətənpərvər oğullarımız, hansı ki, talış dilini mükəmməl bilirdilər, onlar könüllü olaraq kəşfiyyatçı kimi ön sıralarda xüsusi fədakarlıq nümayiş etdirmiş və bu torpaq uğrunda şəhid olmuşlar.Yəni, Azərbaycanda yaşayan hər bir xalqın nümayəndəsi öz milli kökünə ehtiram göstərməklə, Azərbaycanı öz vətəni hesab edir. 
-Azərbaycanda etnik, dini və milli azərbaycançılıq kimliyi öz yerini necə müəyyənləşdirir?
Azərbaycanda vətəndaşların etnik və milli azərbaycançılıq kimliyi ilk növbədə onların öz ana dilində danışmaq hüququnun təmin olunmasında, hər bir xalqın öz mətbu orqanlarının olmasında, milli adət-ənənələrinə uyğun həyat tərzinin sürmək imkanında, milli dillərdə kitabların, dərsliklərin nəşr olmasında özünü nümayiş etdirir. Dini tolerantlığa gəldikdə isə, Bakının mərkəzində möhtəşəm məsçidlərlə yanaşı, yahudi sinaqoqası, rus pravoslav kilsəsi, katolik kilsəsi fəaliyyət göstərir və bununla bağlı yenədə bir ciddi və dərin mənalı məqam qeyd edilməlidir. Azərbaycanlılar, talışlar ənənəvi olaraq İslam dininə etiqad edib, lakin fərqli dinlərə məxsus dini məbədlərdə hər millətin nümayəndələrinə rast gəlmək mümkündür. Kilsəyə yaxud sinaqoqaya gedən müsəlmanlar bunu bir sözlə izah edirlər- “Allah təkdir və Həzrət Məhəmməd (ə.s.) nə Musa, nə İsa peyqəmbəri danmayıb, əksinə onlara ehtiramla yanaşıb”. Yəni, Azərbaycanda heç bir etnik qrupun, azsaylı xalqın yaxud fərqli dinin nümayəndəsi özünü “ikinci dərəcəli” insan kimi hiss etmir. Bütün xalqların və dinlərin dinc yanaşı yaşamasının təmin edilməsi azərbaycançılıq ideologiyasının əsasını təşkil edir. Öz təcrübəmdən sizə misal gətirmək istəyirəm.Mənim ən yaxın dostum və iş yoldaşım rus əsilli azərbaycanlı Polina Çernovadır.Polina Çernova artıq 40 ilə yaxındır bizim Universitetdə çalışır. Biz bütün dini və milli bayramları birgə qeyd edirik. Bu il xristianların Pasxa bayramını Palina xanımla birgə Qəbələnin Nic qəsəbəsində qeyd etdik.Müqəddəs Yelisey məbədində dünyada sülhün və əmin-amanlığın bərqərar olması diləyi ilə birlikdə dualar etdik.Udi qardaş və bacılarımızla birgə həmrəyliyimizi bildirdik,bayramlarını təbrik etdik. Hər il Polina Çernova ilə birgə xalqımızın milli bayramı olan Novruz bayramı və ilaxır Çərşənbəni, müsəlmanların müqəddəs dini bayramları olan Qurban və Ramazan bayramlarını Astarada birgə keçirmək artıq bizdə bir ənənəyə çevrilib və sosial şəbəkələrdə canlı olaraq paylaşımlarımız istər rus icması nümayəndələri arasında istərsədə azərbaycanlılar arasında böyük marağa səbəb olur.
-Bildiyiniz kimi “azərbaycanlı” termininə müxalif olanlar da var. Sizcə bu etirazçılıq hansı sosial-psixoloji faktorlardan doğur?
Bu çox maraqlı sualdır və “azərbaycanlı” termini probleminin kökləri çox dərindir. Şimalı Azərbaycan Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edildikdən sonra azərbaycanlıları Rusiyada “qafqaz tatarları” adlandırırdılar. “Qafqaz tatarları” ifadəsinə həm XIX əsrin rəsmi sənədlərində, həm rus klassik ədəbiyyatında rast gəlmək mümkündür. Bu cür yanaşma ilk növbədə dillərin yaxınlığında və eyni zamanda dini mənsubiyyətdən irəli gəlir. Məlumdur ki, rus xalqı İslam dini ilə ilk dəfə məhz tatar xalqının timsalında tanış olublar. ( Hətta ruslarda belə bir deyim də var- “hansı rusu qaşısan, altından tatar çıxar”. Bu kəlam bəzən A.S. Puşkinə, bəzən isə N.M.Karamzinə aid edilir). Yəni, “azərbaycanlı” termininə etiraz Azərbaycan xalqının sırf “azərbaycanlı” kimi deyil, ümumən “türk” adı ilə tanınması istəyindən irəli gəlir. Bəli, türkdilli xalqların hamısı eyni kökdən gəlir, və türk olmaq qürurludur, lakin mənim fikrimcə, türkdilli xalqların hər biri özü-özlüyündə tanınmalıdır.
-Siz talış əsilli Azərbaycanlısız. Sizin timsalınızda talış və Azərbaycanlı kimliyi necə və hansı şəraitdə təzahür edir?
Mən talış köklərimə həmişə sadiq olmuşam və dədə-babadan qalan mənəvi dəyərləri, dini etiqadımı qoruyub saxlamağı özümə övladlıq borcu hesab edirəm. Bununla yanaşı, Azərbaycan mənim ana vətənimdir, bayaq qeyd etdiyim kimi mən talış olduğum qədər azərbaycanlıyam, azərbaycanlı olduğum qədər talışam. Mənim talış kimliyim öz dilimi mükəmməl bilməyimdə, müsəlman adətlərinə göstərdiyim hörmət və ehtiramda, talış musiqi və ədəbiyyatı nümunələrini bilməyimdə özünü nümayiş etdirir. Azərbaycanlı kimliyimə gəldikdə isə, mən bu ölkənin vətəndaşıyam, bu torpağın yetirməsiyəm və Azərbaycan dövlətinin talış köklü nümayəndəsiyəm.
- Azərbaycanda eyni etnik və dini kimlik nümayəndələri və çoxsaylı türkdillilər arasında yaşamaq özünü necə göstərir?
Bu gün talışlar Azərbaycan millətinə dərindən inteqrasiya olunub. Talışların və azərbaycanlıların ənənələri, mədəniyyəti və həyatı çox da fərqlənmir. Talış və Azərbaycan xalqının dini yaxınlığı təbii ki əlaqənin daha möhkəm olmasına çox güclü və müsbət təsir göstərir. Etnik baxımdan soy-kök fərqli olsada, yaxınlıq həmçinin özünü həm dini, həm milli adət-ənənələrdə özünü biruzə verir. Ümumiyyətlə, türkdilli xalqlar arasında yaşayan müxtəlif etnik və dini qrupların nümayəndələri, o cümlədən talışlar deyilən mühitdə özünü sərbəst hiss edir. Bundan əlavə, son illər talış xalqının tarixinə və mədəniyyətinə marağın artması müşahidə olunur. Beynəlxaq tədbirlərdə, el şənliklərində, elmi görüşlərdə biz bunun şahidi oluruq. Məsələn, Şuşa azad olandan sonra, burada keçirilən təntənəli konsertdə talış nənələrinin talış xalq mahnılarını ifa etməsi alqışlarla qarşılandı.
-Azərbaycanda yaşayan müasir talış etnikliyini nədir və necədir, sizcə?
Məni fikrimcə, hal-hazırda Azərbaycanda yaşayan müasir talış etnikliyi çox sanballı bir mövqe tutur. Talış etnosunun hüquqları pozulmur, talış xalqının nümayəndələri müxtəlif dövlət qurumlarında çalışır, elmi araşdırmalar aparır, ən fərqli sahələrdə fəaliyyət göstərirlər. Talışlar Azərbaycanda çoxsaylı etnoslardan biridir və azərbaycanlılarla onları bir çox hallarda qohumluq əlaqələri də birləşdirir. Talış xalqının nümayəndələri hal-hazırda bütün dövlət qurumlarında, o cümlədən MM təmsil olunub. Yəni, talış xalqı Azərbaycan dövlətinin çox böyük və ayrılmaz hissəsidir. Bu məqamda talış əsilli türkoloq alimimiz, azərbaycan dilçiliyinin patriarxı sayılan professor Əbülfəz Rəcəblinin illər öncə televiziya verlişlərinin birində söylədiyi bir ifadə yadıma düşdü: ”Azərbaycan bir ağacdırsa qol-budaqları burada yaşayan azsaylı xalqlardır”. Bəli biz bir ağacın budaqlarıyıq.
-Müasir siyasi-iqtisadi və geosiyasi situasiyanın tələbilə Türk Dövlətlər Birliyi yarandı. Sizcə, etnik türk olmayan xalqlar bu birliyin içində özünü necə hiss edir, yaxud türk olmayan xalqların Türk dünyası içində yaşayaraq özünü komfort, emosional bərabərhüquqlu hiss etməsi üçün proseslər necə irəli aparılmalıdır?
Türk Dövlətləri Birliyinin yaranması digər xalqların heç birinin təqiblərə məruz qalması, onların hüquqlarının pozulması demək deyil. Əksinə, türk dilli xalqlar daim öz demokratikliyi ilə seçilib və etnik türk olmayan xalqların nümayəndələri hələ Osmanlı Dövləti dövründə yüksək vəzifələr tutmuş, sərbəst ticarətlə, müxtəlif sənət növləri ilə məşqul olmaq imkanına malik olmuşlar. Hal-hazırda etnik türk olmayan xalqların nümayəndələri türk dünyasına bərabər hüquqlu seqment kimi daxil olaraq, ərazisində yaşadığı dövlətin qanularına riayət etməklə həmin dövlətdə həm hüquqi, həm emosional cəhətdən özünü rahat hiss edir. Bu cür şəraitin dövlət tərəfindən yaranması, fərqli etnik qrupların hüquqlarının təmin edilməsi təbii ki, dövlətin apardığı siyasətin ən müsbət cəhəti kimi qiymətləndirilə bilər. 
-Qloballaşma dövründə assimilyasiya prosesi bütün dünyada təzahür edir. Azsaylı, dövləti olmayan xalqlarda bu proses necə hiss olunur?
Assimiyasiya prosesləri bütün dünyada müşahidə olunur və bu həm qloballaşma və həm bir sıra tarixi və siyasi proseslərlə əlaqəlidir. Lakin assimilyasiya prosesləri heç bir halda məcburi xarakter daşımamalıdır. Bildiyimiz kimi dünyada səkkiz milyarddan çox əhali, üç minə yaxın xalq və iki yüzə yaxın dövlət mövcuddur.Yəni hər bir xalqın dövlətinin olması qeyri-mümkündür. Azsaylı, öz dövləti olmayan xalqların assimiyasiyası uzun və mürəkkəb prosesdir, və hər ölkədə onun öz xüsusiyyətləri var. Talış xalqının Azərbaycanda assimilyasiya olunması isə nəzərə çarpmır, çünki talışlar bir tərəfdən öz kökünü unutmur, digər tərəfdən bütün xalqlarla dinc yanaşı yaşamağı üstün tuturlar.
