Ləzgi-Azərbaycan ədəbi əlaqələrinin möhkəm dayaqlara söykənmiş zəngin tarixi əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır.

(SÖZ SƏRRAFLARIMIZ HAQQINDA)   

   Ləzgi-Azərbaycan ədəbi əlaqələrinin möhkəm dayaqlara söykənmiş zəngin tarixi əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır. Klassik ləzgi poeziyasını araşdırmış əksər tədqiqatçıların qeyd etdikləri kimi, söz ustadlarımız hələ qədim dövrlərdən bir neçə dildə yazıb-yaratmaq istedadları ilə seçilmişlər. Doğma ləzgi dili ilə yanaşı, ərəb, fars və türk (Azərbaycan) dillərində şərq poeziyasının müxtəlif janrlarında mükəmməl əsərlər yaratmış, adları tarixə düşmüş onlarca ləzgi şairinin adı məlumdur. Onların həyat və yaradıcılıqları haq­qında məlumatlar, əsərlərindən nümunələr müxtəlif məxəzlərdə qorunub saxlanır.

    XVI-XVIII əsrlərin ləzgi poeziyasının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri məhz bir neçə dildə mükəmməl poeziya nümunələri yaratmış şairlərin həm Azərbaycanda, həm də Dağıstanda xalq arasında tanınıb sevilmələri olmuşdur. “Müşkür şairləri” kimi tarixə düşmüş XVI əsrin söz ustadları, XVII əsrin görkəmli şairləri Ləzgi Saleh və Ləzgi Qadir, XVIII əsr aşıq poeziyasının parlaq nümayəndəsi İxrek Rəcəb və başqaları öz yaradıcılıqları ilə əslində ləzgi və Azərbaycan xalqları arasında mənəvi körpü yaratmış, hər iki xalqın zəngin ədəbiyyatının və mədəniyyətinin təbliğində mühüm rol oynamışlar. Bu barədə tanınmış alimlər Həsən Alqadari, Əhməd Tahir Əfəndizadə, Mövlud Yarahmədov və başqalarının tədqiqatları maraqlıdır. Həmin şairlərin Həsən Alqadarinin şəxsi arxivindən və Azərbaycan Respublikasının Əlyazmaları     Fondundan tapılmış məxsus əsərləri nümunələri bu söz sərraflarının yüksək peşəkarlığından xəbər verir.

   XVI əsrdə yaşamış Müşkür İbrahim, Müşkür Əkbər, Müşkür Məhəmməd, Miskincəli Fəqir, Miskin Vəli və başqa şairlər həm ləzgi, həm də Azərbaycan dillərində yazmışlar. Müşkür İbrahim təkcə Müşkür vilayətində deyil, həm də Dağıstanda, eləcə də Şirvanda tanınmışdır. Onun yaratdığı ədəbi məclisin xoş sorağı uzaqlara yayılmış, o dövrün şairlərinin söz yarışı meydanına çevrilmişdir. Lirik şair kimi tanınan Müşkür İbrahimin Azərbaycan Respublikasının Əlyazmaları Fondunda saxlanan qoşmaları klassik poeziyanın gözəl nümunələrindən sayılır.

   Müşkür Əkbər uç dildə yazan şair idi. Qədim Müşkür şəhərində anadan olmuş, burada mədrəsədə oxuyub təhsil almış, ləzgi dili ilə yanaşı, ərəb və Azərbaycan dillərini də mükəmməl bilmiş bu sənətkarın Müşkür cüngündən tapılan şeirlərini, ələlxüsus də onun “Qan ağlaram” və “Yerdə” qoşmalarını poeziya inciləri hesab etmək olar.

   Görkəmli ədəbiyyatsünas-alim, filologiya elmləri doktoru Mövlud Yarəhmədov 1987-ci ildə Bakıda nəşr olunmuş “Dağıstan töhfələri” kitabında daha bir tanınmış şair, Miskincəli Fəqir haqqında məlumat verərək, onun Müşkür və Axtı cünglərindən tapılmış şeirlərini oxuculara təqdim etmişdir. Dilinin mükəmməlliyi, qafiyə və təşbehlərinin gözəlliyi ilə yadda qalan şairin “Gəldin”, “Görünməz”, “Ağlaşır” qoşmaları onun zəngin yaradıcılığı haqqında gözəl təsəvvür yaradır. Müşkür şairlərinin digər nümayəndəsi, Miskincəli Fəqirlə eyni dövrdə yazıb-yaratmış, “Miskin” təxəllüslü Əkbərin əsərlərindən nümunələr də Axtı cüngündən tapılmışdır. Onların bir hissəsi Azərbaycan dilində qələmə alınmışdır.

   Ləzgi dilində şeirləri hələ də xalqın dilində gəzib-dolaşan bu şairlərin eyni məhəbbət və sənətkarlıqla Azərbaycan dilində yazdıqları şeir nümunələrini hər iki xalqın sərvəti hesab etmək olar.

   XVII əsr ləzgi ədəbiyyatının parlaq simalarından olan Ləzgi Saleh haqlı olaraq Azərbaycan ədəbiyyatının da görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunur. Dağıstanın Küre vilayətinin Yuxarı Yaraq kəndində anadan olmuş Ləzgi Saleh bir neçə dildə təhsil görmüş maarifçi idi. Qafqazın nüfuzlu təhsil mərkəzlərindən biri sayılan Yaraq mədrəsəsinə rəhbərlik etdiyi dövrdə Ləzg Saleh burada ərəb, fars və türk dillərinin tədrisinə geniş yer ayırmışdı. Şərq ədəbiyyatı, Azərbaycan poeziyası haqqında geniş bilgilərə sahib olan Ləzgi Saleh ləzgi, ərəb, fars və türk dillərində yazıb-yaratmış istedadlı qələm sahibi kimi tarixə düşmüşdür. Azərbaycan dilində onun çoxlu sayda qoşma, gəraylı, bayatı, müxəmməs, təcnis və qəzəlləri var. Həmin şeirlərin nümunələri M.Yarəhmədovun yuxarıda adını çəkdiyimiz “Dağıstan töhfələri” kitabında verilmişdir. 

   XVIII əsr ləzgi ədəbiyyatının tanınmış simalarından biri olmuş, “Kor Rəcəb” adı ilə həm Dağıstanda, həm də Azərbaycanda məşhur olmuş İxrek Rəcəbin həyat və yaradıcılığını iki xalqa məhəbbət nümunəsi hesab etmək olar. Samur dairəsinin İxrek kəndində anadan olmuş, sonralar Qax rayonunun İlisu kəndində yaşamış Rəcəb aşıq poeziyasına əvəzsiz töhfələr vermiş şairdir. Onun ləzgi və Azərbaycan dillərində yaratdığı qoşmalar ədəbiyyatımızın nadir nümunələrindəndir. 1938-ci ildə Bakıda nəşr olunmuş “Qoşmalar” kitabında İxrek Rəcəbin Azərbaycan dilində qələmə aldığı 25 qoşma işıq üzü görmüşdür.

    Bütün bunlar belə deməyə əsas verir ki, XVI-XVIII əsrlərin ləzgi ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələri öz ana dilləri ilə yanaşı, ərəb, fars və türk (Azərbaycan) dillərini də mükəmməl bilməklə yanaşı, həmin dillərdə yazıb-yaratmış, özlərindən sonra bir-birindən gözəl ədəbi abidələr qoyub getmişlər. Onların söz əmanətini qoruyub saxlamaq, təbliğ etmək isə bizim borcumuzdur. 

   Söz sərraflarımız haqqında qeydlərimi Ləzgi Salehin  Azərbaycan dilində yazdığı “Nə bilsin” şeri ilə tamamlamaq istəyirəm. Bu, şairin xalq arasında  məşhur olan şeiridir. Öz ana dilini qoyub, fars dilində şeirlər yazan həmkarlarını tənqid edən  şairin misraları bu gün də öz aktuallığənı itirməyib.

LƏZGİ SALEH

NƏ BİLSİN?

Ay usta, gün usta, söyləyən aşıq,

Ləzgicə bilməyən farsı nə bilsin?!

Oxumayıb əlif, beyin binadan, 

Ədəbi, ərkanı, dərsi nə bilsin?!

Özgəni nə bilsin özün bilməyən?

Əyrisin nə bilsin düzün bilməyən?

Danışanda doğru sözün bilməyən  

İşin avandını, tərsi nə bilsin?!

Əsil siyasətdə abi bilməyən,

Məsəllərdə neçə Nəbi bilməyən,

Özünü, sözünü, dəbi bilməyən,

Haqqı, qanacağı, nəfsi nə bilsin?!

Bu sində haqq gülə vüsal etməyən,

Canım, haqq yoluna cəfa qatmayan,

Kəbəyə, Bağdada, Saleh getməyən

Şamı, Ərzurumu, Qarsı nə bilsin?!