MƏHƏMMƏD HÜSEYN ŞƏHRİYARIN ANASI

Vidadi Mustafayev

 27 şəhrivər \ 17 sentyabr böyük türk  və fars  dilli  Azərbaycan və İran şairi Məhəmməd Hüseyn Şəhriyarın(1906-1988) anım günüdür.Şəhriyar məhz həmin gün vəfat etmişdir. Azərbaycanlı siyasi, ictimai xadim, tədqiqatçı alim,Şəhriyar fondunun və  “Şəhriyaran” nəşriyyatının icraçı direktoru, onun   pərəstişkarlarından olan  Ələsgər Şerdustun səyi ilə şairin ölüm günü “Fars şeri və ədəbiyyatı günü” kimi İran təqviminə salınmışdır.Belə ki Ə.Şerdust 1379\2000-ci ildə  VI çağırış İran parlamentinin  deputatı  olarkən yuxarıda qeyd edilən günlə bağlı  təklif vermiş  və həmin il  Ali Mədəni İnqilab Şurasında müzakirə edilərək qəbul olunmuş  və  təqvimə salınmışdı,həmin gün  2000-ci ildən,yəni  şairin vəfatından 12 il sonra qeyd edilməyə başladı.              

Həmin məsələ dövlət-Ali Mədəni İnqilab Şurasının qərarı ilə  həll edilsə də, həmin vaxtdan həmin günün Şəhriyarın adına qeyd edilməsinə qarşı çıxışlar davam edir,ona görə də çox zaman həmin gün çox sönük qeyd edilir.Həmin günün Şəhriyarla bağlılığına qarşı çıxanlar onun ləğv edilməsinə, dəyişdirilməsinə nail ola bilməsələr də, bir sözü dəyişməklə İran təqviminə paralel bir gün əlavə etməyə nail oldular.Belə ki   26 şəhrivər 1396\16 sentyabr 2017-ci il tarixində İran Fars dili və ədəbiyyatı akademiyasının prezidenti elan etdi ki, Firdovsinin anadan olduğu gün-25 ordibeheşt \15 may Ali Mədəni İnqilab Şurası tərəfindən “Fars  d i l i  və ədəbiyyatı günü”kimi təsdiq olunubdur.O əlavə edib ki, bu “Fars şeri və ədəbiyyatı günü”nü əvəz etmir, hər iki tarixi gün qeyd ediləcəkdir.

Təbiidir ki, həmin parallelik fars şovinistlərinin azərbaycanlı şairin fars şer və ədəbiyyatını təmsil etməsini həzm edə bilməməsindən irəli gəlirdi  və Şəhriyarla bağlı günün əhəmiyyətini azaltmağa yönəlmişdir. 

Bunula belə, bu il  İranın məcazi məkanında Şəhriyarın vəfat etdiyi gün demək olar ki, geniş şəkildə qeyd edilmişdir.İnternet saytlarında yerləşdirilən yazılarda “Fars şeri və ədəbiyyatı”ndan deyil, daha çox Şəhriyarın həyat və yaradıcılığından danışılmışdır.

Biz həmin saytlarda Şəhriyarın həyat və yaradıcılığı haqqında  verilmiş yazıların qısa icmalını təqdim etməyi gərəkli hesab edirik.Düşünürük ki, bu icmal həm geniş oxucu kütləsi, həm də şəhriyarşünaslar üçün maraqlı ola bilər.

Əvvəlcə qeyd edilməlidir ki, bizim tərəfimizdən  izlənilən  bir neçə İran saytının hamısı həmin  gün böyük şair Məhəmməd Hüseyn Şəhriyara həsr olunmuş ayrıca yazılar yaymışlar.

Saytlardan birində Pəhləvi hökumətinin 1970-ci illərin əvvəllərində Şəhriyarın Səltənət kitabxanasının müdiri olmaq və ayrıca mənzillə təmin olunmaq təklifini rədd etməsindən bəhs edilir.Belə ki, həmin dövrdə Məıdəniyyət naziri və Mədəniyyət üzrə Baş direktor olan şəxslər şairin hüzuruna gələrək fərman və sənədi ona təqdim edirlər. Lakin şair bədahətən  dediyi şerdə pəhləvi rejiminin sonun yaxınlaşdığına işarə edərək təklifi qəbul etmir.

İranın mərkəzi  agentliklərinin birinin internet səhifələrində  həmin münasibətlə iki yazı yerləşdirilmişdir. Həmin yazılar bir-birini təkrar etməmiş və müəlliflər şairin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı həm elmi, həm də bioqrafik cəhətdən yeni sözlər deməyə cəhd etmişlər.

 Birinci yazıda Şəhriyarın farsca əsərlərində xalq \danışıq dilindən yüksək məharətlə bəhrələndiy, bununla şerin səviyyəsini azaltmaq deyil, onu daha da zənginləşdirdiyi, imkanlarını genişləndirdiyi vurğulanır.Fars dilində yazdığı şerlərində həmin dildə ifadəsi çətin olan obrazların bəzən türk ifadəlırinin köməyi ilə əks olunduğu göstərilir.

İkinci yazı görkəmli adamların həyatı rubrikasında yerləşdirilmiş və şairin həyat və yaradıcılığı, onun əsas mərhələləri və xüsusiyyətlərini  qısa, yığcam  əks etdirən yazıdır.

Burada şairin ilk şerini hələ 4 yaşında olarkən ana dilində söylədiyi qeyd edilir.Yzıda maraqlı bir cəhət də diqqəti çəkir, belə ki  qeyd edilir ki, M.H.Şəhriyar Təbrizdə təhsil alarkən türkcə,farsca və ərəbcə yazıb oxumağı öyrənmişdi. Lakin nəzərə alsaq ki, şair ibtidai təhsilini Rza şah hakimyyətə gələndən əvvəl almışdır,onda məsələyə təbii yanaşmaq olar.

 İlk  təxəllüsü   “Behcət” olan şair sonra onu Hafizin fal kitabı əsasında “Şəhriyar” təxəllüsü ilə əvəz etmişdir.

Yazıda xüsusi qeyd edilir ki,  Şəhriyar şerlərini anasına oxuyarmış.Şəhriyar deyir:” Şerlərimi  anama oxuyanda mənə tənə ilə deyirdi:oğlum şerlərini ana dilində də yaz ki,anan da başa düşsün”.  Daha sonra əlavə edilir ki, bir tərəfdən ananın çağırışı, digər tərəfdən onun türk dilli yaxınlarının səyi nəticəsində Şəhriyar ana dilində əsərlər yazmağa başlamışdır. 

Şəhriyarın fars dilində 27 min ,türk dilində 3min beyt şeri vardır.

Yazıda Şəhriyarın ən əsas əsərinin türkcə yazdığı “Heydər babaya salam” əsəri olduğu xüsusi vurğulanır.Əsər  dünyanın 80-ə qədər canlı dilinə çevrilmiş, haqqında, o cümldən ABŞ-ın Kolumbiya universitetində, dissertasiyalar yazılmışdır.

Şair bir vətəndaş kimi İrana və bir dindar olaraq əhli beytə  çoxlu şer həsr etmişdir.Eyni zamanda əsərlərini  həm fars, həm də türkcə yazdığına görə bütün İranın şairi hesab edilir.Bundan əlavə şairə İranın Rəhbəri S.Ə.Xamenei xüsusi diqqət göstərmişdir.

Başqa bir saytda şairin ən məşhur lik şerlərindən biri olan farsca yazdığı “hala çera” rədifli şerə yazı həsr olunmuşdur.Burada qeyd edilir ki, şer “Şəhriyar” teleserialında göstərildiyi kimi şairin yaşlı vaxtında deyil, cavanlığında yazılıb və şerin tarixçəsi nəql olunur.

Nəhayət bir başqa saytda “Şəhriyar “Heydər babaya salam”ı kimin üçün yazmışdır?”adlı yazı getmişdir.Yazı Şəhriyarı 15 yaşından(1953-cü ildən) tanıyan, həmin vaxtdan onunla tanışlığı dostluğa çevrilmiş  və əsil şəhriyarşünas adlandırıla bilən İrəc Novbahar ilə söhbətin qısa icmalından ibarətdir.

Yazıda həmsöhbətin Şəhriyara, onun irsinə münasibətlə bağlı bir çox iradları öz əksini tapmışdır.O belə hesab edir ki,  Şəhriyarın adına heç bir qanuni fond yoxdur.Onun yaradılması üçün şairin oğlu Hadi icazə verməlidir.Şəhriyarın Ev muzeyi adlandırılan mənzildə bir dənə də əlyazısı,əsas kitabları yoxdur. Ona görə Şəhriyar düzgün təqdim olunmur və  periferiyaya sıxışdırılıb,onun haqqında yalan danışırlar.Bəziləri ad və çörək  xatirinə şəhriyarşünas oldular və onun kitablarını məhv etdilər.

İ.Novbahar belə hesab edir ki,Şəhriyar yalnız poeiziya aləmində yaşayıb.Ondan kasıb şair olmayıb, amma istəsə idi hər şeyi olardı.Şair ən səxavətli insan idi,tanıyıb-tanımadığından asılı olmayaraq hər kəsə əl tutardı.Onun türkcə yazdığı “Heydər Babaya salam” və “Səhəndiyyə”  şairin şah əsərləridir.İ.Novbahar iddia edir ki, Şəhriyar Tehranda anadan olub və ona başqa təvəllüd qeyd edirlər. O, jurnalistin Şəhriyarı hər bir iri və xırda mövzuya şer həsr etdiynə irad tutulmasını təsdiqləyir.Bəli  şairin belə  bir xüsusiyyəti olduğundan həmin irad  təbii görünür.

Göründüyü kimi adı qeyd edilən həmsöhbət Şəhriyara münasibətlə bağlı bir çox irad səsləndirir, yeni fikirlər irəli sürür.Bu məsələlərə Şəhriyarşünaslar münasibət bildirsə, yaxşı olar.

İrəc Novbaharın vurğuladığı əsas məsələlərdən biri şairin yaradıcılığına anasının təsiri ilə bağlıdır.O deyir:”Şəhriyarın türkcə şerlərinin səbəbkarı və banisi anasıdır,təəssüf ki,həmin məsələyə çox az diqqət yetirilir. Şəhriyarın anasının məzarının üstü  keçən il Qum ostandarı Sərməst və Əli Əsgər Şerdust tərəfindən yenidən qurulub, çox az adamın bundan xəbəri var”.

Əlavə edək ki,Şəhriyarın anası 1331\1952-ci ildə vəfat edib və Qumda dəfn olunubdur.

Beləliklə, İranda Şəhriyar internet səhifələrində olsa da, geniş şəkildə yad edilib.Onun yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə malik olduğu, türkcə və farsca nəzm əsərləri yaratdığı ,ən məşhur əsərinin “Heydər babaya salam” poeması olduğu və türkcə əsərlər yazmaqda anasına borclu olduğu vurğulanır.

Biz Şəhriyarın doğrudan da anasının istəyi  və ya başqa səbəblərdən, gec də olsa türkcə şer yazması məsələsi haqqında fikir deyə bilmərik. Lakin uşaqların ana dilində danışmasında ananın birinci dərəcəli rolu olduğunu bilirik.Doğrudan da İranın böyük azərbaycanlı şəxsiyyətlərinin anaları onlardan türkcə yazmağı deyil, türk dilinə qoyulmuş yasağa etiraz etmələrini istəsə idilər,indi çoxmilyonlu xalqın dili belə acınacaqlı vəziyyətə -bütün ictimai-siyasi həyatdan sıxışdırılaraq məhdud danışıq dili səviyyəsinə və mövqeinə endirilməzdi.

Azərbaycan türk dilinin salındığı bu vəziyyət nəinki analara öz övladlarını öz dilində danışmağa sövq etmir,əksinə ana dilində danışmağı hər vəchlə məhdudlaşdırmağa məcbur edir.

Təsadüfi deyil ki,İranın Rəhbəri S.Ə.Xamenei  azərbaycanlı uşağın öz dilində danışa bilmədiyini görüb onun anasına və bütün valideynlərə evdə uşaqlarla ana dilində danışmağı məsləhət gördü.Əgər valideynlər uşaqları ilə evdə,ailədə ana dilində danışsalar, onda ana dili məsələsi həll edilmiş olarmı? Əlbəttə yox.İndiki sürətlə dəyişən, hamının savadlandığı, internetdən istifadə etdiyi bir dövrdə  evdə ana dilində danışmaqla ana dili məsələsini həll etmək  olmaz.Doğrudur, ana dilində danışmaq etnik dilin qorunmasında mühüm vasitə olsa da, istər dilin öz  inkişafında,  istərsə də o dildə danışanın ictimai, elmi, mədəni inkişafında mühüm rol oynaya bilmir, çünki ondan qeyd edilən sahələrdə istifadə olunmur.

Ana dilinin xilası yalnız və yalnız onun statusunun yüksəldilməsindən keçir.Bunun üçün bir çoxlarının düşündüyü kimi İranı parçalamağa ehtiyac yoxdur, sadəcə olaraq qabaqda gedən azərbaycanlıların azərbaycanlı olduqlarını onlara xatırlatmaq və dünyada şəxsi  maraqlardan başqa qrup\ellik,etnik maraqların olduğunu da vurğulamaq lazımdır.Onlar əmin olmalıdırlar ki, fars şovinistlərinin hay-həşirinə baxmayaraq, türk dili İranın bütövlüyü əleyhinə yönəlməyib.Türk dili fars millətçilərinin  İranın ərazi bütövlüyü və suverinliyi üçün təhdid olan ağalığına son qoymağın bir vasirəsidir.Türk hökmdarlarının danışdığı Türk dili necə ki 1000 il  türklərin qılıncı ilə birlikdə bu ərazinin siyasi birliyini qoruyubdur, bundan sonra da, statusu yüksəldiyi halda öz funksiyasını yenə də yüksək səviyyədə yerinə yetirməkdə  davam edəcəkdir.Bu məsələnin mahiyyətini fars millətçilərinə deyil, təəssüf ki onların təsiri altında onlar kimi düşünən qabaqda gedən azərbaycanlılara aydınlatmaq lazımdır.Azərbaycan elitası hər zaman mövcud sisyasi sistem çərçivəsində  onu qorumaq və möhkəmləndirmək istiqamətində hərəkət edərək öz dilinin də təəssübünü çəkməsə, dil  məsələsinin həlli həm çətinləşir ,həm təxirə salınır və o zaman ölkənin ərazi bütövlüyü və müstəqilliyi üçün,deməli onların da şəxsi maraqları üçün, təhdid ünsürünə çevrilir.Həm azərbaycanlıların, həm də sistemin maraqları Azərbaycan dili məsələsinin mövcud sistem çərçivəsində həllini tələb edir.

Şəhriyarın nümunəsi göstərdi ki, böyük şairin ana dilində yazması İranın müstəqilliyi,ərazi bütövlüyü üçün heç bir təhlükə yaratmadı,əksinə fars və türk  nəzmini ideya-bədii vasitələrlə daha da zənginləşdirdi.

İranın məşhur türk  ədəbi, elmi, dini, ictimai, siyasi xadimlərinin anaları vaxtilə və indi nə qədər gec deyil Şəhriyarın anasından nümunə götürüb  öz övladlarından ana dilinə hörmət tələb etsə idilər və  tələb etsələr, Azərbaycan dili məsələsi çox tez və asanlıqla həll edilə bilər.

Şəhriyarın türkcə şer yazmağa başlamasında anasının rolu haqqında qəti bir söz deyə bilməsək də, iki yazıda həmin məsələnin ön plana çıxarılması və ayrıca  vurğulanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Yazılarda keçən ana obrazına simvolik yanaşsaq, görərik ki ANA burada VƏTƏNİN-Cənubi Azərbaycanın, bir valideyn kimi həm də Azərbaycan xalqının simvoludur.Bu gün də həmin ANA-VƏTƏN və XALQ  daha yüksək  səviyyədə, şəraitə uyğun olaraq eyni problemlə- zamana və tarixi roluna uyğun olmayan rəsmi statussuzluq ilə  üz-üzə qalıbdır.Deməli ANANIN-VƏTƏNİN öz görkəmli,nüfuzlu, yüksək vəzifəli,dəyərli övladlarına ana dilini qorumaq və statusunu yüksəltmək çağrışı bu gün də aktualdır və əgər bu çağırış eşidilsə və ona cavab verilsə, ananın dərdinə əlac edilmiş olar.

İran Azərbaycanına bu gün Şəhriyarın anası kimi qeyrətli və öz dilinin, mədəniyyətinin qeyrətini çəkən analar,ana istəyinə  dərhal əməl edən Şəhriyar kimi  oğullar  gərəkdir.

XANIMNƏNƏ Xanımın və oğlu ŞƏHRİYARIN  RUHLARI ŞAD olsun.