LƏZGİ ƏHMƏDLƏ XƏSTƏ QASIMIN DEYİŞMƏLƏRİ

Azərbaycanın ləzgi şairlərinin yaradıcılığını araşdıran tədqiqatçılar belə bir yekdil fikirdədirlər ki, müxtəlif dövrlərdə yaşayıb-yaratmış bu qələm sahibləri öz əsərlərini təkcə ləzgi dilində deyil, həmçinin azərbaycan dilində də qələmə almışlar. Bir sıra sənətkarlar isə ərəb və fars dillərində də maraqlı əsərlər ərsəyə gətirmişlər. Buna misal olaraq əslən Qusar rayonunun Urva kəndindən olan, əsərlərini dörd dildə – ləzgi, azərbaycan, ərəb və fars dillərində yazmış, həm ləzgi, həm də azərbaycan ədəbiyyatında ustad sənətkar kimi tanınmış Ləzgi Əhmədi göstərmək olar.

Ləzgi Əhməd nəinki Azərbaycanda, eləcə də onun hüdudlarından uzaqlarda da ustad sənətkar kimi tanınmışdır. Onun Azərbaycan aşıq sənətinin görkəmli nümayəndəsi Xəstə Qasımın müasiri və yaxın dostu olması ilə bağlı bir sıra dəlillər vardır. Ümumiyyətlə, Xəstə Qasımla Ləzgi Əhmədin adları Azərbaycan və Dağıstan xalqları arasında dostluq və qardaşlıq rəmzi olmuşdur. Azərbaycan və Dağıstan aşıq yaradıcılığı məktəblərinin görkəmli nümayəndəsi sayılan, məclislərin, el şənliklərinin yaraşığı olan Ləzgi Əhmədin Xəstə Qasımla deyişmələri məşhurdur. Bu deyişmələrdə hər iki xalq sənətkarının gözəl təbi, söz oynatmaq bacarığı, işlətdikləri qafiyə və təşbehlərin gözəlliyi və mənalılığı diqqəti cəlb edir. Ləzgi Əhmədin əsərlərindən nümunələr bir sıra cünglərdə saxlanır. Sənətkarın azərbaycanca yazdığı qoşma, gəraylı, müxəmməs və təcnislərdə onun bu dili necə mükəmməl bildiyi üzə çıxır.

İki məşhur şairin deyişməsi haqqında ilk məlumatlara 1894-cü ildə Tiflisdə rus dilində nəşr olunmuş “Qafqazın vilayətləri və tayfaları haqqında məcmu”da rast gəlinir. 1911-ci ildə çap olunmuş aşıq Sumbatın “Gözəlləməsi”ndə isə Ləzgi Əhmədlə Xəstə Qasımın bir neçə deyişməsi verilmişdir. XX əsrin 30-cu illərindən başlayaraq Azərbaycanın S.Mümtaz, H.Əlizadə, H.Araslı, F.Qasımzadə, M.Təhmasib kimi tədqiqatçıları bu iki aşığın irsini araşdırmış, onların deyişmələri haqqında oxuculara maraqlı məlumatlar vermişlər. 1937-ci ildə Bakıda işıq üzü görmüş “El şairləri” və “Aşıqlar” kitablarında bu aşıqların bir neçə deyişməsi çap olunmuşdur.

Dağıstanda Ləzgi Əhmədin bir sıra şeirlərinin xalqdan toplanaraq sənədləşdirilməsində ləzgi şairlərindən Məhəmməd Quruşlunun və Qasım Fətəliyevin xidmətləri böyükdür. Tanınmış ləzgi alimi Hacı Qaşarovun şairin irsinin öyrənilməsində müstəsna rolu vardır.

Bəzi alimlərin qeyd etdikləri kimi, əslində bu deyişmələrdə bu iki sənətkardan heç biri qalib gəlməmişdir. Onlar dost olmuş və bu dostluğu ömürlərinin axırına kimi qoruyub saxlaya bilmişlər.

Aşağıda Ləzgi Əhmədlə Xəstə Qasımın 4 deyişməsini təqdim edirəm.

1-ci deyişmə

Ləzgi Əhməd:

Səndən xəbər alım, ay Dədə Qasım,

O nədir ki, bu dünyanı gəzər hey?

Nə kağızdır mürəkkəbsiz yazılar,

Nə qələmdir bu dəftəri yazar hey?

Xəstə Qasım:

Al, cavabın deyim, ay Ləzgi Əhməd,

Aydır, gündür bu dünyanı gəzər hey!

Könül kağız, mürəkkəbsiz yazılar,

Dil qələmdir, bu dəftəri yazar hey!

Ləzgi Əhməd:

O nədir ki, heç gəlmədi imana?

O kimdir ki, heç düşmədi gümana?

O kimdir ki, qəsd eylədi insana?

O kimdir ki, oldu candan bezar hey!

Xəstə Qasım:

O şeytandır, heç gəlmədi imana,

O münkirdir, heç düşmədi gümana,

Əzrayıldır, qəsd eylədi insana,

Əyyubdur ki, oldu candan bezar hey!

Ləzgi Əhməd:

O nədir ki, silinməzdir qarası?

O nədir ki, heç olmadı çarası?

O nədir ki, yerlə göyün arası?

Ləzgi Əhməd bu dəftəri yazar hey!

Xəstə Qasım:

O ürəkdir, silinməzdir qarası,

O ölümdür, heç olmadı çarası,

190 min ildir yer-göy arası,

Xəstə Qasım o dəftəri pozar hey!

2-ci deyişmə

Ləzgi Əhməd:

Səndən xəbər alım, ay Dədə Qasım,

O nədir ki, dürlü-dürlü halı var?

Nədən xəlq olundu ərşin arğacı?

O nədir ki, toxunmamış xalı var?

Xəstə Qasım:

Sənə cavab verim, ay Ləzgi Əhməd,

Bahardır ki, dürlü-dürlü halı var,

Nurdan xəlq olundu ərşin arğacı,

O buluddur, toxunmamış xalı var.

Ləzgi Əhməd:

O nədir ki, dayanıbdır dayaqsız?

O nədir ki, boyanıbdır boyaqsız?

O nədir ki, doğar əlsiz, ayaqsız?

Üç ay keçər, ayağı var, əli var?

Xəstə Qasım:

Göy bir çadır, dayanıbdır dayaqsız,

Ayla gündür boyanıbdır boyaqsız,

Qurbağadır, doğar əlsiz, ayaqsız,

Üç ay keçər, ayağı var, əli var.

Ləzgi Əhməd:

Ləzgi Əhməd deyər: gələr, dalalar,

Nə qumaşdır, satan olmaz alalar,

O nədir ki, dimdiyindən balalar?

O nədir ki, qanadında xalı var?

Xəstə Qasım:

Xəstə Qasım deyər: yaşdır, dalalar,

O ağıldır, satan olmaz alalar,

O buğdadır, dimdiyindən balalar,

Kəpənəkdir, qanadında xalı var.

3-cü deyişmə

Ləzgi Əhməd:

Səndən xəbər alım, ay Dədə Qasım,

Kim xəta eylədi, qaldı üstə suç?

Kim kimə buyurub, kimdən gətirdi,

Neçə yaşındaydı qurban gələn qoç?

Xəstə Qasım:

Sənə cavab verim, ay Ləzgi Əhməd,

Qabil xəta etdi, qaldı üstə suç,

Cəbrayıldı İsmayıla gətirdi,

Yetmiş yaşındaydı qurban gələn qoç.

Ləzgi Əhməd:

Nə quşdu ildə bir yumurta salar?

Onun yumurtası nə üstə qalar?

Hansı ölən zaman hansı sağalar?

Ona kimlər deyər, dur, buradan uç?

Xəstə Qasım:

Simurg quş ildə bir yumurta salar,

Onun yumurtası qar üstdə qalar.

Ana ölən zaman bala sağalar,

Cəbrayıl der ona: dur, buradan uç.

Ləzgi Əhməd:

Ləzgi Əhməd, heç vəsfindən doymazlar,

O nədir ki, götürərlər, qoymazlar?

Kimlərdir ki, məzarı yox, yumazlar,

Bu nə qonhaqondur, bu nə köçhaköç?

Xəstə Qasım:

Xəstə Qasım, heç vəsfindən doymazlar,

O ölüdür, götürərlər, qoymazlar,

Atəşpərəstin, məzarı yox, yumazlar,

Dünya qonhaqondur, ölüm köçhaköç.

4-cü deyişmə

Xəstə Qasım:

O kimdir ki, otuzunda cavandır,

On beşində qocalanı, uludur.

O nədir ki, dili ayrı, sözü bir,

O hansı dəryadır, içi doludur?

Ləzgi Əhməd:

O aydır ki, otuzunda cavandır,

On beşində qocalanı, uludur.

O qələmdir, dili ayrı, sözü bir,

Elm dəryası hər dəryadan doludur.

Xəstə Qasım:

O nədir ki, qışda dağlar bürünür,

O nədir ki, əl dəyməmiş hörülür,

O nədir ki, insana qərz verilir,

O nədir ki, o da onun quludur?

Ləzgi Əhməd:

O qardır ki, qışda dağlar bürünür,

O könüldür, məhəbbətlə hörülür,

Ömürdür ki, insana qərz verilir,

O ilqardır, iman onun quludur.

Xəstə Qasım:

O nədir ki, haq yanında nahaqdır,

O nədir ki, yerə, göyə dayaqdır.

O kimdir ki, yatmayıbdır, oyaqdır,

Xəstə Qasım hər elmdən halıdır?

Ləzgi Əhməd:

Böhtan sözdür, haq yanında nahaqdır,

Haqq nəzəri yerə, göyə dayaqdır.

Haqq özüdür, yatmayıbdır, oyaqdır,

Bu sirlərdən Ləzgi Əhməd halıdır.