Ethnoglobus » ИСТОРИЯ И ОБЩЕСТВО » قتل عام خوجالی: وحشتناکترین و خونین ترین فاجعه بشریت

قتل عام خوجالی: وحشتناکترین و خونین ترین فاجعه بشریت

image

Foto:Google

دکتر سبحان طالب لی

انستیتوی شرقشناسی آکادمی ملی علوم آذربایجان، جمهوری آذربایجان 

 

در طول تاریخ قره باغ جزء خاک آذربایجان بوده است. در سال 1918 با کمک قدرتهای منطقه ای در اراضی مربوط به آذربایجان، اقدام به تشکیل ارمنستان جعلی کردند.[1] در سالهای 1905، 1918، 1920، 1988 به دفعات بر علیه ملل ترک و مسلمان قتل عامهای فجیعی را ارتکاب و سیاست پاکسازی نژادی را پیاده کرده اند. سپس با کمک قدرتهای منطقه ارمنی ها در اراضی آذربایجان اسکان داده شد.[2] 

ارامنه ای که با حمایت همه جانبه روسیه تزاری و سایر دولت ها در راستای ترویج مسیحیت در سرزمین های تاریخی آذربایجان مستقر شدند، هر از چند گاهی در سرزمین های ما با دست به تجاوز، سرقت، غارت و پاکسازی قومی زده، براساس سیاست های خارجی عمل می کردند. ارمنستان که در سال 1918 در سرزمین های تاریخی آذربایجان با حمایت همه جانبه قدرت های منطقه ای و بین المللی تشکیل شد، تحت حمایت کامل آنها در سال های 1905-1907، 1918، 1920، 1948-1953 و 1988 بارها دست به تبعید، نسل کشی و پاکسازی قومی علیه مردم مسلمان ترک زدند.

پیش از آن در زمان اشغال روستای باگانیس آیریم از توابع قزاخ آذربایجان در همسایگی با ارمنستان، روستاهای آذربایجانی نشین عمارات گاروند، توغ، سلاکتین، آخولو، خوجاوند، جمیلی، نبیلر، مشعلی، حسن آباد، کرکیجهان، گیبالی، مالیبیلی، یوخاری و عشاقی گرداقلیچولار بخشی از ساکنان بر اساس یک نقشه از پیش آماده شده با ظلم خاصی کشته شدند. خوجالی از اکتبر 1991 در محاصره بود. در 30 اکتبر ارتباط خودروها قطع شد و تنها وسیله ایاب و ذهاب باقی مانده هلیکوپتر بود. پس از جان باختن دلخراش 41 نفر بر اثر سرنگونی بالگرد غیرنظامی بر فراز شهر شوشا، این ارتباط به طور کامل قطع شد و برق شهر از دوم دی ماه قطع گردید.

از 25 تا 26 فئوریه 1992 نیروهای مسلح ارمنی با کمک هنگ 366 روسیه، شهر خوجالی را اشغال کرده، اقدام به نسل کشی آذربایجانیها کردند. در نتیجه نسل کشی خوجالی 613 نفر از جمعیت شهر خوجالی عبارت از   63 نفر کودک، 106 نفر زن و 70 نفر مسن، بقتل رسیدند.[3] 8 خانواده به کلی نابود شده، 25 کودک هر دو والدین و 130 کودک نیز یکی از والدین خود را از دست داد.[4] در این فاجعه 487 مجروح شد که 76 نفر از آنها کودک بود. همچنین 1275 نفر نیز به اسارت گرفته شد.[5] 150 نفر از اسراء تا امروز مفقود الاثر می باشند که   68 نفر از آنها زن و 26 نفر کودک بودند. [6]

شهر خوجالی از اکتبر سال 1991 در محاصره ارمنی ها بود. در 30 اکتبر رفت و آمد خودرو به این مناطق کاملا قطع شده و تنها از هلی کوپتر به عنوان وسیله نقلیه استفاده می شد.[7] در نتیجه انهدام هلی کوپتر در آسمان شهر شوشا و بعد از کشته شدن فجیع 41  نفر سرنشین هلی کوپتر مذکور، این ارتباط نیز کاملا متوقف شد و از 2 ژانویه هم برق شهر به صورت کلی قطع گردید.

در فئوریه 1992 طی اشغال روستاهای معالی بیلی، قاراداغلی و آغدابان آذربایجان از طرف ارامنه، 140 نفر زخمی، 99   نفر کشته  و بقیه اهالی مجبور به ترک اراضی و خانه های خود شده اند. ارامنه از سه جبهه به سوی خوجالی هجوم آوردند که مردم مجبور شدند از مسیر قاتار چایی به سمت جنگل ها فرار کنند. اهالی در کوهها و جنگلهای سرد و برفی تاقت خود را از دست داده و تحمل پیشروی نداشتند که در همین موقع نیز نیروهای ارمنی اکثر آنان را با فجیع ترین روشها بقتل رساند. [8]

اردوی آزادی ملی آرتساخ جمهوری جعلی و خود خوانده قره باغ کوهستانی    

گفته می شود که  در حمله به خوجالی برای نسل کشی اردوی آزادی ملی آرتساخ و گردانهای تابع به فرمانده کل و رئیس ستاد مشترک تعیین شده در اجلاس ویژه شورای ععالی جمهوری جعلی و خود خوانده قره باغ کوهستانی شرکت می کردند.  

در زمان نسل کشی خوجالی، با تلاش آقای الله وئردی باقراف اجساد و اسرای آذربایجانی از مناطق جنگی پس گرفته شد. وی از طریق سرهنگ ویتعالی بالاسیان در عرض سه روز 1003 اسیر از خوجالی را از دست ارامنه خلاص کرده و اتوبوس به آذربایجان آوردند.[9] وی در مسجد آغدام در کفن و دفن اجساد شرکت کرده و اسراء را در قبرستان قاراغاجی تحویل گرفت.[10] در نتیجه جلسه و صحبتهای الله وئردی باقراف با ویتعالی بالاسانیان، عملیات فیلمبرداری سیدآقا موسوملو و چنگیز مصطفی اف از مناطق جنگی و حوادث نسل کشی صورت پذیرفت. 

ارتشیان باقراف همان روز موفق به پیدا کردن پیکر 85  شهید شدند. پیکر قهرمانان ملی "عالیف حاجی اف" و "عاقل قلی اف" نیز میان همین اجساد شهدا بودند. 

در نزدیکی آغدام موقعی که  همین اجساد از کامیونها به بیرون انتقال می یافتند توسط  خبرنگار رویترز آقای فردریکا لانگین به فیلم و تصویر کشیده شدند. وی در مصاحبه خود به روزنامه "د نیویورک تایمز" مشاهدات خود را چنین بیان می کند: در اولین کامیون تعداد 35 جسد بود، تقریبا در دومی نیز همین تعداد مشاهده می شد. سر بعضی از اجساد از تنشان جدا، اکثرا نیز سوزانده شده بودند. همه آنها مرد بودند و بعضی از آنان لباس ارتشی بر تن داشتند. 

در کل، نیروهای باقراف نزدیک به 180 جسد از کتوک، ناخچیوانیک، عسگران و خوجالی جمع آوری و به مسجد آغدام انتقال دادند. بیشتر اجساد قابل شناسایی نبودند. در 2 مارس چنگیز مصطفی اف همراه با یک گروه از خبرنگاران خارجی به محل حادثه اعزام می شود و با اجسادی روبرو می شوند که به بصورت فجیع به قتل رسانده شده بودند. بر اساس اظهارات مصطفی اف به روزنامه "ایزوستیا"، آنها را در عرض چند روز به همین شکل در آورده اند. به نظر توماس دئ وعالین نویسنده کتاب "قاراباغ"، در نتیجه همین فاجعه 485 نفر (اعم از آنهایی که بر اثر یخ زدگی جان خود را از دست داده اند) کشته شده اند. 

در کل، بعد از همین فاجعه خونین، 14577 نفر از اهالی خوجالی مجبورا به 52 شهر مختلف آذربایجان پناه آورده و به صورت موقتی اسکان یافتند.[11] 

قهرمانان ملی آذربایجانی که در جنگ خوجالی شرکت داشتند.      








علی عسگر نوروزاف

 

عالیف حاجی اف

 

الله وئردی باقراف

 

توفیق 

حسین اف

 

عاقل گلی اف

 

انقلاب اسماعیل اف

 

فضولی 

رستم اف

 

مخصوصا ارامنه نیز به نسل کشی و وحشی گریهای خود در خوجالی اقرار کرده اند. زوری بالایان کتاب خود را به برادرش مونتی مئلکونیانای تروریست تقدیم کرده و بر اساس ادعاهای مولف، مارکار مئلکونیان چنین نوشته است: "اقدامات ما در این شهر دارای مقاصد استراتژی بود اما به قصد قصاص نیز انجام پذیرفت". این نویسنده به نقش گروههای مسلح ارمنی به نامهای "آرابو" و "آرامو" در حادثه خوجالی تاکید کرده و نحوه قتل عام ساکنین غیرنظامی خوجالی را به صورت مفصل توضیح داده است. بطوریکه بر اساس ادعای وی، بعضی از ساکنین شهر از ترس تعقیب و گریز سربازان ارامنه تقریبا شش مایل راه را طی کرده و خطر را پشت سر می گذارند. سپس می گوید: "سربازان به مدت زیادی با چاقوهایشان آنان را تعقیب کرده و زخمی می کنند."

یکی دیگر از نویسنده های ارمنی بنام داوود خردیان در کتاب "برای صلیب" با افتخار به مصائبی که بر سر اهالی آذربایجانی آورده شده اشاره می کند. در صفحات 19-76 همان کتاب به قتل عام خوجالی اشاره کرده می نویسد: ما در سرمای صبح برای گذر از باتلاق نزدیکی داشبولاق، از اجساد پل ساختیم. من نخواستم به روی مرده ها پا بگذارم. سرهنگ اوهانیان به محض مشاهده این صحنه به من اشاره کرد و گفت که، نترسین. من پایم را روی سینه دختربچه 9-11 ساله ای گذاشته و شروع به قدم زدن کردم. کفشها و پاهایم خونی شده بود. این چنین از روی 1200 جسد رد شدم. در 2 مارس گروه ببر ارامنه (گروهی که با سوزاندن اجساد مشغول بودند) نزدیک به 2000 نفر از اجساد مغولان پست (ترکها) را جمع آوری و به صورت جداگانه در یک کیلومتری خوجالی به آتش کشیدند. در آخرین کامیونی که اجساد را حمل می کرد دختر 10 ساله ای را دیدم که از سر و گوشهایش زخمی شده بود. وقتی با دقت نگاه کردم هنوز هم نفس می کشید. با وجود سرما، گرسنگی و زخمهایش هنوز هم نمرده بود. هیچ وقت چشمهای این دختر بچه ای را که با مرگ در حال مبارزه بود از یاد نخواهم برد. سپس یکی از سربازان به نام تیقرانیان از گوش های وی گرفته و به روی اجسادی که رویشان گازوییل ریخته شده بود پرت کرد. بعدا همه آنها را سوزاندند. از داخل آتش صدای گریه و شیون به گوش می رسید. 

زوری بالایان شاعر و نویسنده ارمنی در کتاب "احیای روح ما" در مورد قتل عام   26  فئوریه  خوجالی در سال 1992  چنین می نویسد: همراه خاچاتور موقع ورود به خانه ای که در خوجالی تصاحب کرده بودیم بچه 13 ساله ترک زبانی را دیدیم که توسط سربازانمان از گوشهایش به پنجره میخ شده بود. برای اینکه بچه صدا نکند  سینه بریده شده مادر بچه را به دهان او فرو می برند.  بعدا از گوشت سر، سینه و شکم همین بچه 13 ساله ترک بریدیم. به ساعت نگاه کردم، کودک بعد از 7 دقیقه به علت خونریزی شدید جان داد. از شدت خوشحعالی به خودم می بعالیدم. خاچاتور جسد کودک را تکه –تکه کرده و جلوی سگهایی که از ریشه همین ترکها بودند انداخت. عصر همین کار را با سه کودک ترک دیگر انجام دادیم. من به عنوان یک ارمنی به وظیفه خویش عمل کردم. می دانستم که هر ارمنی با این رفتارهای ما احساس غرور خواهد کرد. [12] 

سرژ سارکیسیان رییس جمهور ارمنستان در جواب به سوال خبرنگاری در مورد حوادث خوجالی مبنی بر اینکه آیا از این همه کشتار پشیمان هستید یا نه؟، چنین می گوید: قبل از همین حادثه آذربایجانی ها فکر می کردند که ما با آنها شوخی داریم. آنها فکر می کردند که ارامنه به ساکنین عادی هیچ ضرری نمی توانند بزنند. ما این کار را کردیم و نتیجه این شد... من احساس ناراحتی و پشیمانی نمی کنم... چنین اعمعالی حتی به قیمت مرگ هزاران نفر ضروری هستند.

لازم به یادآوری است که، واقعیت قتل عام اهالی خوجالی توسط ارمنستان را میکاییل دانیلیانی مدافع حقوق اقلیت ارمنی ها و واهی آوتیانی روزنامه نگار نیز تایید کرده اند.  

خبر حادثه خونین خوجالی را برای اولین بار روزنامه ملیت ترکیه با چاپ عکسهایی از جنایات ارمنی ها به چاپ رساند. همچنین روزنامه های "واشنگتن پست"، "د نیویورک تایمز"، "بوستون گلوبئ"، "وال استریت ژورنال"، "ساندی تایمز"، "شیکاگو تریبون" و خبرگزاری های "آسویشتد پرس" و "تایم" آمریکا، خبرگزاری رویترز، روزنامه های "د تایمز"، "ساندی تایمز"، "د گوآردیان" و شبکه "بی بی سی" انگلستان،[13] روزنامه "لی موند" فرانسه در 14   مارس  1992 ، روزنامه های "کومسومولسکایا پراودا"، "ترود"، "پراودا" روسیه و مجله "پاسپورت" مسکو، روزنامه "د ایریش تایمز" ایرلند، روزنامه "د ایج" استرعالیا و رسانه های عمومی کشورهای خارجی در رابطه با قتل عام جمعیت خوجالی مقاله هایی درج نمودند.  

در سال 1993 از طرف حیدر علی اف رییس جمهور آذربایجان 26 فئوریه روز قتل عام مردم خوجالی عنوان گردید. وی در 25 فئوریه 1997 با امضای فرمان شماره 498، هر سال 26 فئوریه رأس ساعت 17:00 در تمام مناطق آذربایجان به یادبود شهدا و قربانیان خوجالی یک دقیقه سکوت اعلام شده است.[14] حیدر علی اف در سخنرانی 25 فئوریه 2002  به مناسبت دهمین سالگرد قتل عام جمعیت خوجالی   به مردم آذربایجان چنین گفت: در مقابل روح شهدای خوجالی، این وظیفه انسانی و شهروندی ما است. از طرف دیگر، کسب ارزش حقوقی و سیاسی بین المللی این فاجعه انسانی، باعث محاکمه عاملان و مجرمان این حادثه می شود که یکی از شرطهای مهم برای عدم تکرار چنین فاجعه هایی در آینده است. [15]

در سال 2014 الهام علی اف رییس جمهور آذربایجان در مورد قتل عام خوجالی چنین می گوید: فاجعه خوجالی صفحه خونینی از تاریخ آذربایجان است که در نتیجه طرح های ملی گرایان ارمنی در زمینه پاکسازی قومی و نسل کشی ملت آذربایجان در حدود 200 سال اخیر رخ داد.[16]

در حال حاضر به رسمیت شناختن نسل کشی مردم خوجالی توسط ارمنی ها، اصلی ترین سیاست خارجی جمهوری آذربایجان می باشد. علاوه بر آذربایجان، کشورهای پاکستان و سودان نیز قتل عام مردم خوجالی را به رسمیت شناخته اند. در 20 نوامبر 2012 در سی و نهمین جلسه شورای وزیران خارجه سازمان همکاری اسلامی که در جیبوتی تشکیل شده بود، قطعنامه ای به تصویب اعضاء رسید که طی آن جنایات ارامنه در خوجالی به عنوان نسل کشی شناخته شده است. در تاریخ 2012 نیز مجلس سنای پاکستان قطعنامه ای را مبنی بر محکوم کردن نسل کشی علیه ساکنین خوجالی تصویب کرد. 

در رابطه با این فاجعه در سطح پارلمانی کشورهای مکزیک در 2 فئوریه 2012، کلمبیا 24 آوریل 2012، چک 19 فئوریه 2013، بوسنی و هرزگویین 26 فئوریه 2013، پاناما 7 اوت 2013، پرو 14 ژوئن 2013، هندوراس 17 ژانویه 2014، اردن 2016،[17] جیبوتی 2017، اسکاتلند 22 فئوریه 2017 و 22 ایالت آمریکا نیز سند تصویب کرده اند. [18]

در بیست و هفتمین سالگرد نسل کشی خوجالی راهپیمایی عمومی مردم به سوی بنای یادبود "آنا هارایی" در منطقه خطایی با ابتکار لیلا علی اوا نائب رئيس بنیاد حیدر علی اف همراه با کمپین بین المللی که از 8 می 2008 با عنوان "عدالت برای خوجالی" برگزار می شود، از طرف ارگانهای دولتی، تشکلهای جوانان و موسسات تحصیلات ععالی در قالب سخنرانی هایی در مورد نسل کشی خوجالی اجرا می گردد. کمپین برای فععالیت های خود در سطح جهانی از ابزارها و واسطه های مختلف ارتباطی از جمله رسانه ها، اینترنت و سخنرانیهای زنده استفاده می کند.[19]  

در تاریخ 26 فئوریه 2012 مردم ترکیه در مقابل دبیرستان قالاتاسارای استانبول اجتماع کردند و با دادن شعارهای "همه ما اهل خوجالی هستیم" و (We are all from Khojaly)  بطرف میدان تاکسیم حرکت کرده و حمایت خود را از همنژادان خود اعلام کردند. در سال 2012 اتحاد آمریکایی آذربایجان نیز کمپینی در رابطه با نسل کشی خوجالی برگزار کرده، اقدام به نصب پوسترهایی در دربهای ورودی و خروجی بزرگترین استگاه قطار نیویورک "پن استاسیون" کرده، در استگاههای اتوبوس و روی اتوبوسها بنر نصب کردند. همچنین در شهر واشنگتون نیز بیشتر از 400 قطار مترو از جمله 95 استگاه مترو، و روی اتوبوسهایی که به سمت "کاپیتول حیل" می رفتند پوستر نصب کردند. [20] 

سازمانهای خارج از کشور جمهوری آذربایجان در تاریخ 23 فئوریه 2019  در بیشتر از 20 کشور دنیا که فععالیت داشتند در میدان لوکزمبورگ بروکسل با سر دادن شعار "عدالت برای خوجالی"، "آزادی برای دلغم و شهباز" تجمعی برای قره باغ در اروپا برگزار کردند.  در 26 فئوریه 2019  قریب به 55 هزار انسان به مناسبت بیست و هفتمین سالگرد نسل کشی   خوجالی در منطقه خطایی باکو جلوی "یادبود آنا هارایی" (یادبود فریاد مادر) تجمع کردند.  

سازمان پناهندگان خوجالی در تاریخ 15 فئوریه 2003 به سازمان ملل، شورای اروپا و سازمان امنیت و همکاری در اروپا درخواستی ارائه داد. هدف اصلی این درخواست آگاه ساختن جوامع جهانی از طرف مهمترین سازمانهای جهانی از جمله سازمان ملل متحد، شورای اروپا و سازمان امنیت و همکاری در اروپا در رابطه با جنایات ارامنه نسبت به مردم بی گناه خوجالی در سال 1992 و همچنین ارزیابی حقوقی و سیاسی فاجعه خونین خوجالی بود. دادگاه حقوق بشر اروپا در رای 22 آوریل 2010 کشتار مردم آذربایجانی خوجالی توسط ارامنه را " بعنوان اعمال سنگین و جدی که می تواند به عنوان جنایات جنگی یا جنایت علیه بشریت باشد" ارزیابی کرد. 

امروز هر آذربایجانی در کشور ما و یا خارج از کشور و پژوهشگرانی که در زمینه های مختلف به تحقیق می پردازند باید در مطبوعات و مراکز علمی و آموزشی خارجی درباره نسل کشی خوجالی سخنرانی کرده و مقالاتی را به زبان های مختلف منتشر کنند. ما باید ضمن همکاری با دانشگاه ها، مراکز علمی تحقیقاتی و پژوهشی مطرح دنیا، کتاب ها و مقالات مشترکی در مورد نسل کشی خوجالی و حقایق آذربایجان بنویسیم و با رساندن صدای خود به جهان، فعالیت های خود را گسترش دهیم.

ضمناً در نتیجه پیروزی 44 روزه ارتش پیروز و دلاور آذربایجان در قره باغ، چندین روستا از منطقه خوجالی از اشغال دشمن آزاد شد.

 

 

منابع

 

  1. Talıblı S.Ə. Ermənilərin Azərbaycana qarşı əsassız torpaq iddiaları və Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonların işğalı. Tehran: "XUDAFƏRİN" aylıq türkcə-farsca elmi, mədəni, ictimai dərgi, No 187 sentyabr, - 2020. - s. 25-34.
  2. Talıblı S.Ə. Xocalı soyqırımı: Bəşəriyyətin ən qanlı faciəsi. Tehran: "XUDAFƏRİN" aylıq türkcə-farsca elmi, mədəni, ictimai dərgi, 2020. - s.51-58 
  3. Müslümqızı S. Xocalıdan gələn var = Guest from. fot. (Azərbaycan və ingilis dillərində). Bakı: 2008. - 254 s.
  4. Müslümqızı, Səriyyə. Xocalı uşaqları - Qan içində qar çiçəyi = Дети Ходжалы - Снежный цветок в крови = Children og Khojaly - Bloody primroses . - Bakı : Yazıçı, 2013. – 120s.
  5. Yaqublu N. Xocalı soyqırımı. - Bakı : Elm və Təhsil, 2012. - 188 s.
  6. Talıblı S.Ə., Mustafayev E. “Şabab al-Nil” xəbər agentliyi. “Azərbaycanlı iki mütəxəssis bəşəriyyət tarixnin ən qorxunc faciəsi Xocalı soyqırımı ilə bağlı sübutları üzə çıxarır”

خبيران يكشفان لـ«شباب النيل» شهادات حية من مذبحة خوجالي: أخطر مأساة في تاريخ البشرية       

https://www.nile1.com/%d8%ae%d8%a8%d9%8a%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%8a%d9%83%d8%b4%d9%81%d8%a7%d9%86-%d9%84%d9%80%d8%b4%d8%a8%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%8a%d9%84-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%ad/ 

  1. Sultanov Z. Xocalı faciəsi.- Bakı: İşıq, 1993.-56 s
  2. http://khojaly.preslib.az/  
  3. Əlili İ. Xocalı: şahidlər danışır. Qısa ensiklopedik məlumat kitabı.Bakı: Ləman nəşriyyat poliqrafiya, 2018. - 215 s.
  4. Bizi əsirlikdən qurtarın. Release us from captivity (foto, xəritə. - Azərbaycan və ingilis dillərində). Bakı: Qismət, 2006. - 680 s. 
  5. Erməni terroru=Armenischer Terror= Армянский террор. - Bakı: Vətən, 2005. - 168 s.
  6. https://axar.az/news/gundem/9913.html 
  7. Bayramqızı, Əfsanə. Xocalı soyqırımı beynəlxalq mətbuatın gözü ilə / Ə. Bayramqızı // Xalq qəzeti.- 2016.- 26 fevral.- № 44, s. 7
  8. Xocalı Soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə sükut dəqiqəsi elan edilməsi haqqında: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. Bakı şəhəri, 25 fevral 1997-ci il- https://e-qanun.az/framework/48271
  9. Талыблы С.А., https://qazaquni.kz/  (Qazaxıstan)"Ходжалинский геноцид: самая кровавая трагедия человечества"  - https://qazaquni.kz/ru/150379-khodzhalinskiy-genocid-samaia-krovavaia 
  10. https://president.az/az/articles/view/11082 
  11. Jordanian parliament to pass resolution on Khojaly Genocide-  https://www.azernews.az/nation/92681.html 
  12. Xocalı faciəsini soyqırım olaraq qəbul edən ölkələrhttps://www.trt.net.tr/azerbaycan/turk-dunyasi/2016/02/26/xocali-faci-sini-soyqirim-olaraq-q-bul-ed-n-olk-l-r-439890 
  13. [1]مذبحة خوجالي.. الأكثر دموية ووحشية!-https://www.aldiplomasy.com/?p=96339&fbclid=IwAR0tS--a5FoUTBDRr9LJmwFP5VF994cLGFfZGImccvTyBLeUtx_kjVONnkg 

  14. Səmədov VasifLeyla Əliyeva: "Xocalıya ədalət!": beynəlxalq erməni terroruna qarşı yeni strateji modelmonoqrafiya: 3 cilddə. I cild. - Bakı: 341 s.; II cild, Bakı: 2014. - 373 s.; III cild. - Bakı: CBS Polygraphic Production, 2014. - 480 s. 

 

 


[1] Talıblı S.Ə. Ermənilərin Azərbaycana qarşı əsassız torpaq iddiaları və Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonların işğalı. Tehran: "XUDAFƏRİN" aylıq türkcə-farsca elmi, mədəni, ictimai dərgi, No 187 sentyabr, - 2020. - s. 25-34.

[2] Talıblı S.Ə. Xocalı soyqırımı: Bəşəriyyətin ən qanlı faciəsi. Tehran: "XUDAFƏRİN" aylıq türkcə-farsca elmi, mədəni, ictimai dərgi, 2020. - s.51-58 

[3] Müslümqızı S. Xocalıdan gələn var = Guest from. fot. (Azərbaycan və ingilis dillərində). Bakı: 2008. - 254 s. 

[4] Müslümqızı, Səriyyə. Xocalı uşaqları - Qan içində qar çiçəyi = Дети Ходжалы - Снежный цветок в крови = Children og Khojaly - Bloody primroses . - Bakı : Yazıçı, 2013. – 120s.

[5] Yaqublu N. Xocalı soyqırımı. - Bakı: Elm və Təhsil, 2012.  - s. 153-174

[6] خبيران يكشفان لـ«شباب النيل» شهادات حية من مذبحة خوجالي: أخطر مأساة في تاريخ البشرية

https://www.nile1.com/%d8%ae%d8%a8%d9%8a%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%8a%d9%83%d8%b4%d9%81%d8%a7%d9%86-%d9%84%d9%80%d8%b4%d8%a8%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%8a%d9%84-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%ad/ 

[7] Sultanov Z. Xocalı faciəsi.- Bakı: İşıq, 1993.-56 s 

[9] Əlili İ. Xocalı: şahidlər danışır. Qısa ensiklopedik məlumat kitabı.Bakı: Ləman nəşriyyat poliqrafiya, 2018. - 215 s.

[10] Bizi əsirlikdən qurtarın. Release us from captivity (foto, xəritə. - Azərbaycan və ingilis dillərində). Bakı: Qismət, 2006. - 680 s. 

[11] Erməni terroru=Armenischer Terror= Армянский террор. - Bakı: Vətən, 2005. - 168 s.

[13] Bayramqızı, Əfsanə. Xocalı soyqırımı beynəlxalq mətbuatın gözü ilə / Ə. Bayramqızı // Xalq qəzeti.- 2016.- 26 fevral.- № 44, s. 7

[14] Xocalı Soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə sükut dəqiqəsi elan edilməsi haqqında: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. Bakı şəhəri, 25 fevral 1997-ci il- https://e-qanun.az/framework/48271 

[15] Субхан Алекбер оглу Талыблы, https://qazaquni.kz/  (Qazaxıstan)"Ходжалинский геноцид: самая кровавая трагедия человечества"  - https://qazaquni.kz/ru/150379-khodzhalinskiy-genocid-samaia-krovavaia 

[17] Jordanian parliament to pass resolution on Khojaly Genocide-  https://www.azernews.az/nation/92681.html 

[20] Səmədov Vasif,  Leyla Əliyeva: "Xocalıya ədalət!": beynəlxalq erməni terroruna qarşı yeni strateji model: monoqrafiya: 3 cilddə. I cild. - Bakı: 341 s.; II cild, Bakı: 2014. - 373 s.; III cild. - Bakı: CBS Polygraphic Production, 2014. - 480 s.

ДРУГИЕ НОВОСТИ
ВСЕ НОВОСТИ
18:44Avraham Shmulevich; İsrail Ermeni Soykırımı’nı Tanıdı: Ermeniler Neden Öfkeli ve Bu Neye Yol Açabilir?20:30İRAN ŞƏHİD RƏHBƏRİ İLƏ VİDALAŞIR11:33İRAN YENƏ DƏ ORTA ƏSRLƏRDƏ QALMAQ İSTƏYİR.13:34Bir daha Azərbaycan milli kimliyini okeanlara çıxarmaq istəyən balaca qara balığın taleyi haqqında…20:08Tərəddüdlü iran19:19Fələstin və İslam İnkişaf Bankı Fələstinin enerji sektorunun maliyyələşdirilməsi üçün 37 milyon ABŞ dolları dəyərində saziş imzalayıb18:56"FARS " ƏLİFBASI TACİKLƏRİN QƏDİM MİLLİ KİMLİYİNİ BƏRPA EDƏCƏK17:33İRAN TƏRANƏLƏRİ17:16Молчаливое свидетельство эпохи14:16Fələstinin Bakıdakı səfirliyinin bəyanatı08:01Welatparêzekî kurd ji Azirbêcanê08:17Когда рукопись становится практикой08:08Heydər Əliyev və Cənubi Azərbaycan problemi10:32“QALİB” İRAN19:04Fələstin Dövlətinin Azərbaycandakı səfirliyinin Nəkbə Anım Günü münasibəti ilə Bəyanatı10:35HEYDƏR ƏLİYEVİN MULTİKULTURALİZM VƏ TOLERANTLIQ İDEYALARI19:06Böyük Muğan-Suqovuşan Qurultayının 290 illiyi münasibətilə21:09SEPAH: BÖYÜK İDDİADAN BÖYÜK UĞURSUZLUĞA15:07XHAR – LƏZGİ OCAĞI15:05В интересах общей безопасности страны Центральной Азии налаживают связи с Афганистаном16:06Yadulla Kərimipur: İran üçün təhlükəli bir dəyişiklik barədə söhbət; ölkə daxilindən gözlənilməz bir təhlil15:44Война, религия и политика: напряженность в отношениях между Папой и Трампом11:30"Qarabağ", Milli futbol komandası və milli ideologiya17:08Avraham Şmuleviç: Budapeşte’deki Değişim Tiflis’i ve Güney Kafkasya’yı Nasıl Sarsabilir?16:58Неизбежная реальность евроатлантической обороны: без Турции это невозможно14:55XUZİSTANDA "SEPARATİST", ŞƏRQİ AZƏRBAYCANDA ŞAHPƏRƏST14:19Что происходит в Юго-Восточной Азии?18:24«Шеш кнафаим»: книга, потерянная по дороге18:17НЕКОТОРЫЕ ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ12:29İran'dan Babül Mendeb uyarısı: Altı yönüne dikkat edin16:33YouTube-каналы «трех грандов» Турции по футболу — в первой двадцатке Европы16:23«Красная среда»: Праздник творения и начало жизни в езидской вере15:54Отменено празднование езидского нового года Чаршама Сор (Красная Среда) в храме Лалиш15:00Скрытая архитектура Торы: взгляд через схему (Часть I I I )12:23Risky Partnership09:06Iranın və ABŞ-ın "iki həftəlik qələbəsi" ,və ya tarixin bu günü18:53Rəhbər Xameneyinin başına nə gəldi?12:39Hazırki münaqişə dövründə İranda vətənpərvərlik təbliğatı10:53Седакъет Керимова : СА ХАХАДИЗ10:35Нисону — Песах10:30Евреи в Азербайджане это взаимоуважение и взаимодоверие11:03Fələstin Torpaq Gününün 50 illiyi18:36Fələstin Dövlətinin Azərbaycandakı səfirliyinin Mətbuat Açıqlaması13:06Скрытая архитектура Торы: взгляд через схему (Часть II)09:36Скрытая архитектура Торы: взгляд через схему (Часть I)13:29İranın Qafqazda nüfuz davası07:28Gülnara İnanc: Gürcü Toplumunun Birleştiricisi Olarak II. İlya18:38ილია II – როგორც ქართული საზოგადოების გამაერთიანებელი - გულნარა ინანჯი10:31Илия II как объединитель грузинского общества18:13ƏSL ACLIQ-RUHİ-MƏNƏVİ ACLIQDIR, CİSMANİ YOX.21:15İRAN İKİ CƏBHƏDƏ VURUŞUR21:06Война США-Израиля и Ирана: взгляд сквозь призму глобальной системы18:56От Claude до Starlink: цифровое оружие в войне между США, Израилем и Ираном12:13ФРАЗЕОЛОГИЯ КАК ОТРАЖЕНИЕ ЭТНОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЕЙ РУССКОГО, АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО И ТАЛЫШСКОГО ЯЗЫКОВ15:07TRUMP İRANI VURACAQ YA VURMAYACAQ.14:57İki ənənənin dialektikası: Novruz və Ramazan16:49Узбекистан: красочное наследие традиционного костюма от прошлого к настоящему18:59Переписка и рукописи раввинов17:55İRAN"MİLLİ İNQİLAB"DAN SONRA NƏLƏR OLDU17:48Что означает NAVTEX Турции в Эгейском море?13:25İranda islahatçıların həbsi; təxribatçı müxalifətdən təcrid olunmuş müxalifətə keçid?15:08Турецкие ученые прибыли в Антарктиду в 10 раз14:59Qonşuların maraqları İranı tərkisilah etmək yox, rejimi dəyişməyi tələb edir.17:07ИСТОРИЧЕСКИЕ КОРНИ ИМПЕРСКОГО МЫШЛЕНИЯ В РОССИИ13:59Kahinəti təğdis kardə bey12:53Геополитические приоритеты США: Иран — это больше, чем просто Иран17:52Аба-Саво, Аба-Сава, Абас-Оба или Аба-Сово? (Часть II)17:48Аба-Саво, Аба-Сава, Абас-Оба или Аба-Сово? (часть I)17:42Дональд Трамп: «Гренландия — территория США с 2026 года»08:42Why Iran’s Protest Movement Cannot Succeed Without the Kurds08:37İRANDA NƏ BAŞ VERİR?16:25Эксперты провели параллели между вторжением США в Венесуэлу и планами Трампа на Гренландию11:49Кем были люди, бросившие вызов наследникам Чингисхана08:30"Лезгинка",Танхо Израилов и Игорь Моисеев: столкновение талантов19:33Movses Dasxurantsi or Movses Kalankatuatsi: who was the author of the «History of the Country of Aluank»?16:54Böyük Çillə-Qaraqış başladı15:58İRAN VƏ ZAMANIN İRONİYASI19:50Ханукои-Ханука17:54Энергетическая и дипломатическая активность в отношениях Турции и Туркменистана17:03IRAN ÜÇÜN ƏSAS MƏSƏLƏ: HİCAB YA HİCABSIZLIQ12:27Горские евреи и Эрец Исраэль в период британского мандата (1918-1948) Третий Этап Часть III12:16FARS DİLİ ÜÇÜN "XƏTƏR SOVUŞDU"18:11В Японии разработали новый метод «описание мыслей»15:54Горские евреи и Эрец Исраэль в период британского мандата (1918-1948)14:01Литовские татары в XVII-XX вв.09:03Əbülfəz Rəcəblinin talış dilinin leksikası kitabından (FRAZEOLOGİYA)08:59TOLIŞƏ ZIVONİ LEKSİKƏ PROFESSOR RƏCƏBİ ƏBULFƏZ FRAZEOLOQİYƏ10:57დავით ხოსიტაშვილის წიგნის “კლასიკური მუსიკის ჩაწერის ხელოვნების ასპექტები“ პრეზენტაცია14:57Bakıda “Ronahi” Kürd Mədəniyyət Mərkəzinin yaranmasının 35 illiyi qeyd olunub12:10TBİLİSİDƏ QAFQAZ KÜRDLƏRİNİN II ELMİ-PRAKTİKİ KONFRANSI KEÇİRİLİB08:52Паломники и Старый ишув Первый этап, часть II15:59Второй этап: горские евреи, сионизм и алия (репатриация) до Первой мировой войны - 1890 - 1914 годы ( Часть I)17:21Турция является одним из важнейших партнеров Срединного коридора16:34ترک ها در احادیث پیامبر16:24Рабби Иосиф бен Хаим Шур16:59Оша’на Рабба – Араво - ГIэрево16:46Страсти за Каспием17:38İrana növbəti hərbi hücum olacaqmı?14:29İRANIN QARA SENTYABRLARI20:00Azərbaycanda və Balkan ölkələrində multikulturalizm və tolerantlıq ənənələrinin müqayisəli təhlili.15:31Rza Pəhləvinin “Kuruş paktı” daxili analitikin mikroskopunda18:47В Баку прошел вечер, посвященный истории татар Азербайджана18:37ترک ها در احادیث پیامبر17:12Xameneinin müşaviri Azərbaycana xəbərdarlıq edib14:27İRAN RƏHBƏRİNİN NÜFUZSUZ MÜŞAVİRİ18:05Gökhan Güler: KKTC bayrağının Türk dünyasındaki nazlı yolculuğu18:59UEFA Şampiyonlar Ligi 3. Ön Eleme Turu Fenerbahçe-Feyenoord maçının psikolojik analizi (12 Ağustos 2025)16:31Запуск Зангезурского коридора увеличит энергетический потенциал Турции09:48CƏNUBİ AZƏRBAYCAN TƏHLÜKƏ DEYİL10:30AZƏRBAYCAN DEMOKRAT FIRQƏSININ MƏRAMNAMƏSİ08:35İRANLI MÜƏLLİF:"DƏRİN TƏƏSSÜF DOĞURUR VƏ ÇOX TƏHLÜKƏLİDİR".19:05Мовсес Дасхуранци или Мовсес Каганкатваци: кто был автором “Истории страны Агванк»?10:32İranın yeni və gözlənilməyən qonşusu12:54İranın Demokrat Türkmənləri: Ali Rəhbərin hakimiyyəti sosial həmrəyliyə mane olur12:51İranın Türkmənsəhra əyalətində türkmənlər arasındakı sosial fenomen haqqında07:50Новый баланс в Евразии и стратегическое положение Турции19:21Kafkasyada barışın önündeki engel11:53Дипломатия Трампа в Овальном кабинете: не стол переговоров, а распределение сил17:05UEFA Çempionlar liqası 3-cü seçmə Fənərbaxça-Feyenoord oyununun ( 12 avqust 2025) psixoloji təhlili17:48Обнародован текст «Соглашения о мире и установлении межгосударственных отношений» между Азербайджаном и Арменией13:37«DƏRBƏNDNAMƏ»LƏR HAQQINDA13:23Şamaxı rayonuna antropoloji ekspedisiyanın bəzi nəticələri haqqında (01-30 iyul 2025)18:13Keçmiş diplomat Abbas Məleki İran-İsrail müharibəsindən əvvəl müşahidə edilməli olan və edilməməli olanlar haqda15:21ТАВАТАР МАНИЙРИН МЕЛЕ18:51Что такое война.11:07BİR DAHA "LEZGİNKA" RƏQSİ HAQDA10:57QONAQPƏRVƏRLİK LƏZGİLƏRİN HƏYAT TƏRZİDİR23:54Эссе к письму 40 каббалиста Рабаша18:59Новый этап энергетического кризиса в Сирии: стратегическая роль Турции20:09Зангезурский коридор: новый геополитический баланс на Южном Кавказе?15:59Dodo İradə Məlikova haqqında bir neçə söz22:11საქართველო-თურქმენეთის თანამშრომლობა: ორმხრივი ურთიერთობების დინამიკა და პერსპექტივები22:02SABIR DINDARLIĞI19:18ЕТИМ ЭМИНАН ГУЬМБЕТ ХКАЖАЙ ЮГЪ15:33В Казахстане растет спрос на традиционный казахский напиток кымыз18:12В Казахстане состоялся фестиваль «Кумыс»14:12ABŞ dövlət katibi Marko Rubiodan vacib sözlər16:16Azərbaycanın iki siyasi təşkilatının İrandakı mövcud kritik vəziyyət və xüsusilə Azərbaycanın əyalətlərində ictimai sayıqlıq və təşkilatlanma ehtiyacı ilə bağlı birgə bəyanatı12:07В Азербайджане издана книга «Грузинский язык»11:33Azərbaycanda “Gürcü dili” kitabı nəşr olunub.18:49Израиль расценивает иранских азербайджанцев как своих союзников13:56Росток надежды20:36Израиль делает ставку на протестное настроение иранцев и на Рза Шаха Пехлеви14:15Güneş olmak istiyorum ,anne09:25ترک ها در احادیث پیامبر21:31İranın əsas elita dayağı erroziyaya uğrayır19:38По следам культурного наследия: стратегия Турции в отношении исторических артефактов18:29Трехсторонняя встреча Турция-Россия-Украина, направленная на прекращение российско-украинской войны завершилась17:05Prezidentlərin Laçın görüşü geosiyasi start nöqtəsidir09:24VƏHY TƏHKİYƏÇİSİNİN MÜƏLLİF “BİZ”İ09:08Каково значение Будапештской декларации ОТГ для ТРСК?20:04Bakıda “Əvəsor” folklor qrupunun 60 illiyinə həsr olunan “Talış folkloru konserti” keçirilib19:45В Стамбуле стартовал VII Фестиваль культуры этноспорта15:08Tehran hakimiyyəti təbrizlilərin çempionluğundan niyə təşvişə düşüb?14:15وقتی فوتبال هویت می‌شود؛ از تبریز تا مرکز13:35Traktor SC İran sistemini alt-üst edib tarixi çempionluğu qazandı13:26Tractor SC complete journey to upset Iran’s establishment and claim historic title07:36Günəş olmaq istəyirəm, ay ana, yaxud, arzular necə həyata keçir20:01İRANDA DEPUTATLAR NİYƏ TEZ-TEZ İMPİÇMENTƏ ƏL ATIRLAR17:22می‌خواهم خورشید باشم، مادر.17:13خلاقیت از بعد مادی و معنوی09:59HEYDƏR ƏLİYEV - MİLLİ MƏDƏNİYYƏT TARİXİMİZ16:23Сохранение уникальности каждого народа и содействие их диалогу через ознакомление с другими культурами и изучение их языка.18:20Карты в различных проекциях могут искажать восприятие мира, или Гренляндия меньше ,чем на карте19:18Про диктат родителей в Азербайджане20:41Изобретение караимов20:27Современные евреи-тюркофоны: караимы Крыма и Восточной Европы.20:09Rəsul Həmzətovun "Qorxuram"--"Tarsedəm" şeri talış dilində16:58Регионализация в Европе: трансформация «Инициативы трех морей»11:14АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ МЕНТАЛЬНОСТЬ: ОТ ЛИБЕРАЛИЗМА ДО КОНСЕРВАТИЗМА10:47Acıdan "zevk” alanlar16:03İran-ABŞ danışıqlarının üçüncü raundu Maskatda başa çatıb; Tehran danışıqların ciddiliyini vurğulayır15:59İki iranlı-israilli ekspert: Bəndər-Rəcai partlayışları İran rejimini ciddi şəkildə zəiflətdi15:43İranın dəniz ticarətinin onurğa sütunu qırılıb15:36Bəndər Abbasdakı partlayışların mənşəyi: “New York Times”-ın xəbəri və İran Müdafiə Nazirliyinin bəyanatı13:14REİNKARNASIYA VƏ KABBALA13:01Səməd Vurğun "Qəhrəmanın ölümü " _ "Qəhrəmani maq" şeri talış dilində06:51Nizami Gəncəvinin “Sənsiz” qəzəli talış dilində-“Be tı”16:21محمودی: هواداران تراکتور در دنیا بی‌همتا هستند/ ورزشگاه یادگار امام، بهشت فوتبال است18:29Армейский раввин и выжившие узники08:27Отношения Азербайджана и ТРСК: история и перспективы развития15:19Парфянское царство – государство иранцев-зороастрийцев в Иране и Центральной Азии11:45کسانی که از رنج "لذت می برند"18:25Orucun sosiologiyası: onlayn sorğunun statistik təhlili14:07Savaşsonrası psixoloji problemləri cəmiyyət birgə aşmalıdır15:26Təbrizdə Beşinci Milli Muğam Musiqi Festivalı keçirilib17:04Согдийцы и хорезмийцы - иранские оседлые народы доисламской Центральной Азии14:32Детские воспоминания о праздниках: евреи и славяне о Песахе14:12Xamneinin istefası üçün ictimai tələb artır20:22İranda Azərbaycan əleyhinə mövqelər davam edir12:08GENETİK İRQÇİLİK VƏ AŞIRI MİLLƏTÇİLİK10:59Dərddən "ləzzət" alanlar19:22Сумаляк — главное блюдо Новруза в Узбекистане12:16Urmidə nələr baş verib19:37Дорога слез. Ассирийцы и их эмиграция в XIX-XXI вв.13:02Нишалда - популярный десерт на Рамазан в Узбекистане15:21კვანტური ცნობიერების თეორია და კვანტური ფსიქოლოგია19:51Место встречи – бакинский бульвар19:41Кто такая Латифа аш-Шараа — первая леди Сирии?19:54Несторианское христианство и его распространение в Центральной и Внутренней Азии в эпоху Средневековья
ОПРОС

Где будете встречать Новый год?


 
«    İyul 2026    »
B.e.Ç.a.ÇC.a.CŞB
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031 
ГАЛЕРЕЯ