Демонстрационный сайт » НАРОДЫ » ƏMİRƏLİ TİHİRCALVİ (Ləzgi şairlərinin Azərbaycan dilində yaradıcılığı)

ƏMİRƏLİ TİHİRCALVİ (Ləzgi şairlərinin Azərbaycan dilində yaradıcılığı)

image

Foto:Google



Zuxul çayının yaxasında, dəniz səviyyəsindən 1500 metr yüksəkdə yerləşən Tahircal (ləzgicə Tihircal) Qusar rayonunun qədim kəndlərindəndir. Arxeoloqlar onun 4-5 min illik tarixə malik olduğunu göstərirlər.

Maddi-mədəniyyət abidələri ilə zəngin olan bu qədim yurd yüz illər boyu söz, sənət ocağı kimi də tanınmışdır. Ləzgi şifahi xalq ədəbiyyatı xəzinəsinə yüzlərlə folklor nümunələri bəxş etmiş tahircallılar lətifə ustası kimi tanınmışlar. Təbiətən zarafatcıl olan tahircallılann gülməli əhvalatları məzəli şəkildə danışmaqda tayı-bərabəri yoxdur. Kəndin yaşlı qadınlarının əksəriyyətinin bədahətən bayatı demək istedadı var.


Tahircallılar qədim zamanlardan oxumağa meylli olmuşlar. Əvvəllər burada məscidlərin nəzdində məktəblər fəaliyyət göstərmişdir. Orta əsrlərdə həmin məktəblərdə dərslər ləzgi və ərəb dillərində keçilirdi. Kənddəki 3 məsciddən biri Azərbaycanda nadir təsadüf olunan səkkizguşəli məscid idi.


Tahircallı din xadimlərindən mütərəqqi fikirləri ilə seçilən, yeni nəslin maariflənməsi üçün bütün səy və bacarıqlarını sərf edən Mehəmmədzərif əfəndi və Kərim əfəndi ilə bağlı kənddə maraqlı xatirələr danışılır. VIII əsrdə Şam şəhərindən buraya köçmüş Mollalar nəslinin nümayəndəsi Məhəmmədzərif əfəndi uzun illər Tahircal kənd məscidinin axundu olmuş, müdrik və savadlı din xadimi kimi şöhrəti uzaqlara yayılmışdır. Sonralar o, Quba qazısı teyin edilmişdir. Onun yazdığı “Ərəb dilinin stilistikası” kitabından dərs vəsaiti kimi istifadə olunmuşdur.

Tahircal kəndini məşhurlaşdıranlar arasında söz-sənət adamlarının xüsusi rolu olmuşdur. Belələrinə XIX əsr şairləri Əmirəli Tihircalvini və Əmiraslan Ganidini, Aşıq Orucu və başqalarını misal göstərmək olar.

XIX əsr ləzgi ədəbiyyatının görkəmli nömayəndələrindən biri, zəngin və çoxşaxəli yaradıcılığa malik Əmirəli Tihircalvi 1790-cı ildə indiki Qusar rayonunun Tahircal kəndində anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan fitri istedadı ilə seçilən Əmirəli ilk təhsilini Quba mədrə¬səsində məşhur ləzgi alimi Hacı Məhəmməd Qələbidən almışdır. Onun bir şəxsiyyət kimi yetişməsində, dünyagörüşünün formalaşmasında bu mədrəsə böyük rol oynamışdır. Oranı bitirdikdən sonra Əmirəli Hacı Məhəmməd Çələbinən məsləhəti ilə təhsilini Dağıstanın Vini Yarağ mədrəsəsində davam etdirmişdir.


Vini Yarağ mədrəsəsi o vaxtlar “Qafqazın ərəb dili akademiyası” kimi nəinki Dağıstanda, o cümlədən bütün Qafqazda məşhur idi. Onu müridizmin banisi, İmam Şamilin müəllimi olmuş məşhur ləzgi alimi Şeyx Məhəmməd Yaraği təşkil etmişdi. Burada dərslər ləzgi və ərəb dillərində keçilir, dini elmlərlə yanaşı, dünyəvi elmlər də tədris olunurdu.


Mədrəsədə təhsil aldığı illərdə Əmirəli Şamillə, eyni zamanda tanınmış ləzgi alimi Alqadar Abdullahla və məşhur Azərbaycan tarixçisi Abasqulu ağa Bakıxanovla da dostluq edir.


Əmirəli Tihircalvi tarixə Quba üsyanının rəhbərlərindən biri, eləcə də İmam Şamilin cəsur müridlərindən biri kimi düşmüşdür. Qafqaz müharibəsində Şeyx Şamillin məğlubiyyətindən sonra Əmirəli onun əqidə yoldaşlarından biri kimi sürgün edilmişdir. Lakin məhrumiyyətlər dolu sürgün həyatı şairin iradəsini qıra bilməmiş, əksinə, şair qələmə daha möhkəm sarılmışdır. Böyük maarifçi olan Əmirəli Tihircalvi sürgündən qayıtdıqdan sonra Küre mahalında mədrəsə açaraq, yoxsul uşaqlarını buraya cəlb etmişdir.

1846-cı ildə o, Abasqulu ağa Bakıxanov və Alqadar Abdullahla birlikdə həcc ziyarətinə yola düşür. Məkkə ile Mədinə arasında baş verən təbii fəlakət nəticəsində Əmirəli və A.Bakıxanov həlak olur və “Fatimə dərəsində basdırılır. Sağ qalan Alqadar Abdullah isə vətəninə qayıtdıqdan sonra dostlarının xatirəsini əbədiləşdirir.

Hələ yeniyetmə yaşlarından ləzgicə və azərbaycanca yazdığı lirik şeirləri ilə tanınan Əmirəlinin Yarağ mədrəsəsində ustadı Məhəmməd Yarağinin sayəsində Şərq və Azərbaycan ədəbiyyatı haqqında geniş bilgilər əldə etdiyi məlumdur. O, burada ərəb dilinə elə mükəmməl yiyələnmişdi ki, bu dildə şeirlər yazmağa başlamışdı.

Əmirəli Tihircalvinin Azərbaycanın və Dağıstanın müxtəlif bölgələrində keçirilən şeir məclislərində fəal iştirak etdiyi haqqında maraqlı məlumatlar var. Azərbaycan Respublikasının Əlyazmalar Fondunda qorunub saxlanan onun əsərlərində yüksək sənətkarlıq hiss olunur. Azərbaycanca qələmə aldığı poeziya nümunərində şairin bu dilin incəliklərini dərindən bildiyi, klassik şeir öslublarına vaqif olduğu duyulur.


Şairin poetik yaradıcılığında diqqət çəkən məqamlardan biri onun fəlsəfi düşüncələridir. Müdrik kəlamlar, el deyimləri və xalq dili ilə zəngin olan bu şeirlər dövrlə, zamanla səsləşməsi ilə səciyyələnir. Əmirəli Tihircalvinin yaradıcılığının Azərbaycanda və Dağıstanda kifayət qədər tədqiq olunmaması təəssüf doğurur.

Filologiya elmləri doktoru Mövlud Yarəhmədov 1987-ci ildə Bakıda çap etdirdiyi “Dağıstan töhfələri” kitabında Əmirəlinin 21 şerini vermişdir. Son illər müxtəlif cünglərden şairin 100-ə yaxın şeri üzə çıxmışdır. Onun “Yana-yana”, “Müxənnət”, “Deyə-deyə”, “Ay fələk”, “Nədi”, “Divanələr” kimi şeirləri xalq arasında geniş yayılmışdır.

Aşağıda oxuculara şairin bir neçə şerini təqdim edirik.


Sədaqət KƏRİMOVA


OLMAZ

Zimistan elində bənd olan könül,

Demə daha bağça olmaz, bar olmaz.

Qarğa yuvasında qarğa bəslənər,

Tərlan yuvasında əsla sar olmaz.

Əgər haqdan bir iş gəlsə başına,

Məzəmmət eyləmə sən yoldaşına.

Arxalan qohuma, həm qardaşına -

Yaddan sənə yaxın vəfadar olmaz.

Hər kim istər insanlığın yeridə,

Qulaq versin nəsihətə, öyüdə.

Nə qədər də qulluq etsən söyüdə,

Ondan sənə heyva olmaz, nar olmaz.

Səyyah tək dolanıb gəzdim dünyanı,

Təcrübə eylədim neçə insanı,

Əsillidən gözlə ədəb, ərkanı,

Bədəsildə həya olmaz, ar olmaz.

Mən Əmirəm, haq badəsin içmişəm,

Dost yolunda canı-başdan keçmişəm,

Çoxlarının halın ölçüb-biçmişəm,

Hər namərddən sirdaş olmaz, yar olmaz. 

DANIŞAR

Dindirməyin hərcayini görəndə,

Ağzın açsa ordan-burdan danışar,

Özü qanmaz əlif nədir, bey nədir,

Özgələrə göydən-yerdən danışar.

Küçələrdə daim öyər özünü,

Basmaqdan, kəsməkdən söylər sözünü,

Pişikdən də qorxub qırpar gözünü, 

Bəbirdən, pələngdən, şirdən danışar.

İnanmaz heç kəsin deyən sözünə,

İstər əyrisinə, istər düzünə,

Aylar ilən su dəydirməz üzünə, 

Durar övliyadan, pirdən danışar.

Başında yox adamlığın əsəri,

Özün soxar lap hamıdan içəri,

İşıqlı dünyadan olmaz xəbəri,

Xalqa axirətdən, gordan danışar.

Əmir deyər: dəli könlüm coşanda,

Eşqin piyaləsi dolub daşanda,

Namərdin əlinə dövran düşəndə

Heç özü də bilməz: hardan danışar.

DEYƏ-DEYƏ

Gülündən ayrılan o şeyda bülbül

İndi ağlar bahar, bar deyə-deyə.

Mənsur kimi axır dardan asıldım,

Dünya neçün oldu dar deyə-deyə.

Dərd əhlini gördüm, tez yoldaş oldum,

Halın sorub mən özüm də baş oldum.

Necə dürlü bəlalara tuş oldum,

Həqiqət divanı var deyə-deyə.

Sellər kimi qayalara vuruldum,

Haq yolunda nizə kimi quruldum,

Carmıxa çəkildim, bəndə vuruldum

Hanı namus, qeyrət, ar deyə-deyə.

Məntək hicrə yanıb bir neçə ustad,

Qoyuban getdilər dünyada bir ad,

Leyli ilə Məcnun, Şirinlə Fərhad – 

Onlar da getdilər yar deyə-deyə.

Axırda Əmiri yetirdin dada,

Səndən qeyri kimə gedim imdada?!

Şükr elərəm calalına, ya xuda,

Heyvadan da oldum nar deyə-deyə.

MƏNDƏN

Fələyin əlindən şikayətim var,

Ayırdı bağçanı, bağı da məndən.

Dostumu ağlatdı, düşmənim güldü,

Gör necə kam aldı yağı da məndən.

Yaşılbaş sonalı göllərim hanı?

İgidlər məskəni ellərim hanı?

Çiçəkli, çəmənli çöllərim hanı?

Ayırdı o gözəl çağı da məndən.

Çağırram hər zaman salıban yada,

Ey bizləri verən, gəl, yetiş dada,

Sənə qurban olum, ey lütfi əda,

Bilməm niyə küsüb sağı da məndən.

Qədəm basıb dost bağına girəydim,

Siyah zülfün dal gərdənə sərəydim,

Hərdəm əlvan şamamasın dərəydim,

İmdi cığa qıldı tağı da məndən.

Mən Əmirəm, ayrı düşdüm gülümnən,

O həsrətli vətənimdən, elimnən,

Zalım fələk, nə qəsdin var mənimlən? – 

İstəməz əl çəkə dağı da məndən.





ДРУГИЕ НОВОСТИ
ВСЕ НОВОСТИ
08:22“AĞILLI” ADAMLARIN AĞILSIZ İDDİALARI07:48Соглашение по морским зонам: вклад в суверенитет Турции и Ливии18:25İranda dünyəvi inqilab16:12Ташкент готовится к ярмарке «Туризм на Шелковом пути»15:20Ильхам Алиев: Баку отвечал и продолжит отвечать на любые антиазербайджанские шаги11:44В Турции началась сборка прототипа отечественного военного самолета12:40Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (2-ci yazı)12:07یادداشت ولایتی درباره مسائل اخیر بین ایران و جمهوری آذربایجان: من هم یک آذری هستم11:57В Баку состоялся праздник в честь святого архистратига Божия Михаила и всех небесных сил бесплотных - престольный день13:03Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (I yazı)12:21FİRUDİN İBRAHİMİ MÜASİR TƏDQİQATLAR KONTEKSTİNDƏ12:01Xamenei nə türkdür,nə də farsdır17:18США вернулись к покорению Луны16:52Iran hakimiyyəti bəhailəri casus elan edib16:37Возможен ли мир в Украине?13:01Почему Иран против Зенгезурского коридора16:54Если у деспота есть его гнёт, то у угнетаемого есть Бог16:40İranda türklərə qarşı ayrı-seçkilik17:52“İran xərab şod...”22:47KÖLƏ SƏDAQƏTİ18:25ارتباط با یک ایرانی مثل یک بازی شطرنج است18:18Мнение других – что это означает?18:10“Məhkum qadınlara dəstək tədbirləri” layihəsi çərçivəsində tədbir keçirilib.14:43Tehran hakimiyyəti Azərbaycanla münasibətlərini fars-türk deyil, türk-türk müstəvisində formalaşdırır14:28“Dəyərlərimizi Unutmayaq” adlı sənədli filmin təqdimatı keçirilib14:25“Günahsız qan” sənədli filminin ilkin təqdimatı baş tutub.19:428 noyabr 2022-ci il tarixində İrandakı etirazlarla bağlı məlumat18:35Президент Ирана предупредил об угрозе «гибридной войны» против страны18:23İRAN SAYTI CƏNUBİ AZƏRBAYCAN SİYASİ TƏŞKİLATLARI HAQQINDA16:29Şuşa Azərbaycan xalqının milli təfəkkürünü, mədəniyyətini, tarixini özündə təcəssüm edən məkanlardan biridir16:18Bu gün Katolik Kilsəsi Romada Lateran Bazilikasının (kilsəsinin) təqdis edilməsi gününü qeyd edir.15:04Елена Косолапова: Зачем уезжать из Баку, где тебя любят и ценят16:12Террористы РКК контролируют 80% наркотрафика в Европе14:48Nə monarxiya, nə teokratiya, ancaq demokratiya16:11Radif Mustafayev: ученый и воин карабахской войны15:54«Культурной столицей тюркского мира» станет туркменский город Анев15:45Как агенты влияния Запада руководят российскими университетами17:34Açıq və gizli niyyətli İran17:28İran ruhanisi ölkədə siyasətin dəyişməsi ilə bağlı referendum keçirilməsini tələb edib11:41Шушинская декларация является вершиной отношений между Азербайджаном и Турцией19:10Iranda dünyəvilik inqilabı11:28В Анкаре пройдет конференция "Победа в Карабахе: Обретшая свободу историческая Родина"11:14İranın xarici siyasətindəki "din"14:54Начались учения воинских частей Сил специального назначения на южных границах Азербайджана– ВИДЕО14:49İran xüsusi xidmət orqanının nəzarəti altında yaradılmış qanunsuz silahlı birləşmə ifşa edilmişdir14:29XTQ-nin Azərbaycanın cənub sərhədində təlimi başlayıb( Video)20:11Беспилотная зона: Турция построит на Украине завод по производству дронов17:27Культурная депрессия14:08Южный Кавказ как новое поле борьбы Запада и России12:54ÖMƏR FAİQ NEMANZADƏ – 15009:01NASA опубликовало «улыбку» Солнца13:28“TÜRK DÜNYASI- 2040 VİZİONU”. Məqsədlər, gözləntilər, reallıqlar...01:43LƏZGİ QIZI - ЛЕЗГИ РУШ20:46Вступление Швеции и Финляндии в НАТО и роль Турции20:35Президент Эрдоган принял министра обороны Израиля Бени Ганца20:01Учащиеся бакинской средней школы №175 посетили католический приход святого Иоанна Павла II.16:26Блицвизит Ильхама Алиева в Грузию может оказаться историческим16:14ANA DİLİ,YOXSA HƏMŞƏRİ VƏZİR20:25Амбициозный прагматик Риши Сунак возвращается, чтобы возглавить тори19:58SEPAH-ın azərbaycanlılara hədə və məsləhətləri haqda bir neçə söz19:41İranın daxili "düşmənləri" kimdir?16:55ПРОВЕДЕНИЕ ЦЕНТРАЛЬНО-АЗИАТСКИХ ИГР БУДЕТ ВОЗОБНОВЛЕНО16:34İrandakı narazılıqlara Azərbaycanı səbəbkar kimi görən Rusiya ekspertləri14:05Единый тюркский алфавит и политическая субъектность13:54Тюркские государства обсуждают в турецкой Бурсе создание единого алфавита10:43Главы Азербайджана и Турции открыли новый международный аэропорт в Зангилане23:11Şərqşünas-alim Əkrəm Rəhimlinin 90 illiyi qeyd edilib22:39Аэропорт в Зангилане, который откроют Эрдоган и Алиев, построен за 1,5 года13:20Iranın Azərbaycandakı səfirliyinin bəyanattı16:35İranın ümumdövlət siyasəti bütün istiqamətlərdə fiaskoya uğrayıb...20:35Lənkəran şəhərində Fövqələqdəs Məryəm Ananın Örpəyi şərəfinə kilsə bayramı qeyd edilib20:26В Ленкорани, отметили храмовый праздник в честь Покрова Пресвятой Богородицы.16:13"Я вижу мертвецов". Почему многие из нас верят в призраков15:10Россия поддержит инициативу Казахстана по продвижению русского языка в СНГ19:36Белоруссия и Молдавия — новый фронт в украинском конфликте?19:20Глобальная архитектура безопасности должна формироваться заново21:47FARSLAR MİLLƏT,İRANIN DİGƏR XALQLARI QÖVMDÜRLƏR\ETNİKLƏRDİRLƏR15:48ƏMİRƏLİ TİHİRCALVİ (Ləzgi şairlərinin Azərbaycan dilində yaradıcılığı)18:41Протесты в Молдове обостряются18:33Израиль и Ливан поделили морские газовые месторождения
САМОЕ ЧИТАЕМОЕ
  1. ارتباط با یک ایرانی مثل یک بازی شطرنج است
  2. В Баку состоялся праздник в честь святого архистратига Божия Михаила и всех небесных сил бесплотных - престольный день
  3. İRAN SAYTI CƏNUBİ AZƏRBAYCAN SİYASİ TƏŞKİLATLARI HAQQINDA
  4. Возможен ли мир в Украине?
  5. Елена Косолапова: Зачем уезжать из Баку, где тебя любят и ценят
  6. “Məhkum qadınlara dəstək tədbirləri” layihəsi çərçivəsində tədbir keçirilib.
  7. Президент Ирана предупредил об угрозе «гибридной войны» против страны
  8. Мнение других – что это означает?
  9. KÖLƏ SƏDAQƏTİ
  10. Tehran hakimiyyəti Azərbaycanla münasibətlərini fars-türk deyil, türk-türk müstəvisində formalaşdırır
  11. “AĞILLI” ADAMLARIN AĞILSIZ İDDİALARI
  12. Bu gün Katolik Kilsəsi Romada Lateran Bazilikasının (kilsəsinin) təqdis edilməsi gününü qeyd edir.
  13. Если у деспота есть его гнёт, то у угнетаемого есть Бог
  14. Şuşa Azərbaycan xalqının milli təfəkkürünü, mədəniyyətini, tarixini özündə təcəssüm edən məkanlardan biridir
  15. 8 noyabr 2022-ci il tarixində İrandakı etirazlarla bağlı məlumat
  16. “İran xərab şod...”
  17. Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (I yazı)
  18. İranda dünyəvi inqilab
  19. “Dəyərlərimizi Unutmayaq” adlı sənədli filmin təqdimatı keçirilib
  20. Почему Иран против Зенгезурского коридора
  21. Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixi-ənənəvi kökləri varmı... (2-ci yazı)
  22. Iran hakimiyyəti bəhailəri casus elan edib
  23. “Günahsız qan” sənədli filminin ilkin təqdimatı baş tutub.
  24. İranda türklərə qarşı ayrı-seçkilik
  25. В Турции началась сборка прототипа отечественного военного самолета
  26. یادداشت ولایتی درباره مسائل اخیر بین ایران و جمهوری آذربایجان: من هم یک آذری هستم
  27. США вернулись к покорению Луны
  28. Xamenei nə türkdür,nə də farsdır
  29. FİRUDİN İBRAHİMİ MÜASİR TƏDQİQATLAR KONTEKSTİNDƏ
  30. Ильхам Алиев: Баку отвечал и продолжит отвечать на любые антиазербайджанские шаги
  31. Ташкент готовится к ярмарке «Туризм на Шелковом пути»
  32. Соглашение по морским зонам: вклад в суверенитет Турции и Ливии
ОПРОС

Где будете встречать Новый год?


 
«    Декабрь 2022    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031 
ГАЛЕРЕЯ