Вернуться назад Распечатать

Böyük Çillə-Qaraqış başladı

Bu gün saat 19.03.01-də Azərbaycana qış fəsli daxil olur. Yəni planetin Şimal Yarımkürəsinə qış, Cənub Yarımkürəsinə yay fəsli gəlir. 
Böyük Çillə-Qaraqış başlayır…
Astronomik izah: 
Yerin fırlanma oxu Günəş istiqaməti ilə ən böyük bucaq əmələ gətirir və ya Günəş həmin gün günorta üfüqdən minimum hündürlükdə (26⁰.2) olur. Həmin gün ən qısa gündüz (gündüzün uzunluğu 9 saat 17 dəqiqə 22 saniyə) və ən uzun gecə (gecənin uzunluğu 14 saat 42 dəqiqə 38 saniyə) olur. Qış fəslinin uzunluğu 88 gün 23 saat 42 dəqiqə 52 saniyə təşkil edəcək. 
Yəni 40 gün Böyük Çillə-Qaraqış, 20 gün Kiçik Çillə-Yalquzaq ayı, 30 gün Boz ay…Xalq təqvimində iki gün fərqi olur…
Qaraqış haqqında qısa-qısa…
...Qədim bayramların, mərasimlərin  keçirilməsində astronomik proseslər, coğrafi enlik, coğrafi uzunluq, iqlim, coğrafi şərait, tarixi gedişat, etnik özünəməxsusluqla yanaşı təsərrüfat həyatı, maddi-mənəvi mədəniyyət, ailə məişəti və s. əsas yerdə durur.
Bayramların adlandırılması, müxtəlif dini inanclarla əlaqələndirilməsi sonrakı, yozulması bir çox hallarda subyektiv məsələlərdir...
Günəş Qış gündönümündə zodiakın ən dərin guşəsinə - Oğlaq (Təkə) bürcünə girir. Bununla da  “Böyük Çillə”, el arasında “QARAQIŞ” deyilən dövr başlayır...
Yer planetinin Günəş ətrafında dövrü 365,2422 gündür, təqvim ili isə 365/366 gündür. Buna görə də qış gündönümü bəzən 21 dekabra, bəzən də 22 dekabra düşür. Məsələn, keçən il qış 22 dekabrda başlamışdı…
Sibirdə, Qazaxıstanda elə indi də 21 dekabr- Böyük Karatün gecəsi, 22 dekabr isə Nurtuğan bayramının başlanğıcı sayılır...
Böyük Karatün gecəsi Böyük Qara Zülmət mənasına gəlir...
Həmin gecəyə “Çillə gecəsi”, “Şəbi - yelda”, “Leylət - təvil” (ilin ən uzun və qaranlıq gecəsi) də deyilir...
Qış gündönümü gecəsi astronomik illik dövr başa çatır...  
Qaranlıq ən uzun dövrünə çatır və geri çəkilməyə başlayır...
“Çillə gecəsi”ndən sonra, günəş tədricən üfiqdən yuxarı qalxır, yeniləşmiş vəziyyətə gəlir....
Bu gecə Günəş geri dönür...Yəni Şimal Yarımkürəsinə doğru irəliləməyə başlayır...
“Gün dönümü”ndən sonrakı günlərdə Günəş bir az erkən çıxır, bir az geç batır, gündüzlər uzanmağa başlayır…
“Böyük Çillə” qışın başlanğıc günündən, yəni dekabrın 21-dən fevralın 1-2-dək olan qırx günlük vaxtdır, bu müddət isə hər biri 7 gündən ibarət 4 balaca çilləyə (çilləbeçəyə) bölünür... 
Böyük Çillə - qışın oğlan çağıdır....
Böyük Çillə kişilərin bayramıdır...
Qaraqış günləri cəmiyyətin özünü səfərbər etdiyi dövrdür...
Qaraqış günləri insanların, ailələrin, cəmiyyətin, dövlətin sınaq dövrüdür...
Böyük Çillə şifahi xalq yaradıcılığı, folklor nümunələrində, eləcə də bir sıra yazıçılarımızın əsərlərində əksini tapıb...
Səhəngdəki qarpızı kəsmək zamanıdır... 
Azərbaycanda XX əsrin ortalarınadək səhəngdə saxlanılan “Çillə qarpızı” kəsilər, nişanlı qıza pay verilər, ilin ən uzun gecədə nağıllar, dastanlar söyləyərdilər...  
Qarpızın səhəngdə saxlanmağına inanmadınız? 
Çillə qarpızının qabıqları atılanda niyyət tutulur, tumları isə bərəkətli il olması üçün saxlanılırdı... 
“Böyük Çillədə suvaran çox, Kiçik Çillədə suvaran isə az məhsul götürər”
“Qışda işini bilən, yazda-yayda ziyan çəkməz”
Böyük Çillə Novruza doğru yolun başlanğıcıdır..
...İndi də Şimallı-Cənublu Azərbaycanın bölgələrində “Böyük Çillə” keçirilir. Kiminsə həmin mərasimi qeyd etməməsi, unutması, yaxud istədiyi kimi yozması bu mərasimin əvvəllər keçirilməməsi anlamına gəlməz.
Bəhmən Əliyev, 
t.ü.f.d., dosent, etnoloq