Разработано Joomlamaster.org.uaсовместно с Joomstudio.com.ua

                                                                                      
 
                                                                                                                             Ru  Az  En
 
                                                                                                                                                                                                              АРХИВ
Понедельник, 05 Июнь 2017 00:00

Тарихдив авайвал эгечIин

Автор 
 Гила деб хьанвай крарикай садни тарихар «цIийикIа» тупIалай авун, «цIийикIа» къелемдиз къа­чун я. ЦIеф цIуруриз виш йисарин вакъиаяр чпиз кIанивал кхьиз алахъзавай ихьтин «цIийи алимри» Дагъустандин бязи газетриз акъудзавай макъалайра лезгийрин тарихдал шак гъидай хьтин фикирарни лугьузва. XVI-XIX виш йисарал гьалтайла абуру чаз генани цIидгадаказ килигзава. Чаз са-сад я а ксарин, яни макъалайрин тIварар кьаз кIанзавач. Тарихдикай хабар авачир, цIехемди кьунвай къелемдин сагьибрин рикIел бязи делилар хкиз кIанзава.
     И кьиляй лугьун хьи, чугъул гвайбуруз са вахтунда урус тарихчийри лезгийрикай кхьенвай гафар хуш 
къвезвач,гьавиляй Н. А. Гюльденштедта 1819-йисуз Москвада чапдай акъудай «О Лезгистане или Лезгинии и о лезгинцах» ктабдик, А.А.Неверовскийдин 1848-йисуз Санкт-Петербургда басма хьайи «Краткий исторический взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье» ктабдик, П.Г.Буткован XIX виш йисан эхирра чап хьайи «Лезгины» ва «Материалы по новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год» ктабрик, И. И. Пантюхован 1901-йисуз Тифлисда чап хьайи «Лезгины» ктабдик, гьакIни «Кавказ» журналдин 1906-йисан 228-нумрадиз акъудай «Современные лезгины» макъаладик рехне кутаз алахъзава. Вучиз? Вучиз лагьайтIа а ксари тарихдив авайвал эгечIна лагьанва хьи, XVI-XIX виш йисара лезгийри Къафкъаздин тарихда чIехи роль къугъванай ва гьатта а девирра и халкьдин Закъафкъазиядиз гзаф таъсир авай.
     Тарихда лезгийрин роль агъузариз алахъзавай тапархъан алимри месэладиз вилерал кIвенкIвер алаз килигзавайвиляй П.Г.Буткован «Лезгины» ктаб гъиле такьунмаз, а ктабдин са чар кьванни ахъай тавунмаз чпи ам кIелнавайди малумарзава. Мад вуч лугьун? Абуруз «Лезгины» ктаб квахьнавайди, анжах адан гьакъиндай, гьакIни ина ганвай баянрикай са бязи малуматар амайди чир хьанайтIа, икI кхьидачир.
     «ЦIийи» тарихчийриз А.А.Неверовскийдин «Лезгийрин Закъафкъазиядиз таъсир терг жедалди Кеферпатан ва Юкьван Дагъустандиз куьрелди тарихдин килигун » ктабдикай иллаки гзаф хъел ава. Вучиз лагьайтIа а касди лезгийрин Закъафкъазиядиз гьихьтин таъсир авайтIа делилралди къалурзава. Хъел авайвиляй садбуру гьатта ихьтин автор ва ктаб хьайиди туш лугьузва. Икьван санкIарвал жеч гьа!...
XIX виш йисан урус тарихчи 
     Е.Ко­зубскийди  А.Неверовскийдин ктабдиз ва макъалайриз баян гудайла икI кхьенва: «Дагъустанда къуллугъ авур, ина кьиле фейи вакъиайрин геле аваз гзаф делилар кIватIай генерал-майор Александр Неверовскийдин эсерри сифте яз Дагъустандин гьакъиндай дуьм-дуьз ва гьакъикъи малуматар чукIурдай мумкинвал гана. Адалай гуьгъуьниз Мегьамед Ярагъвидикай ва Дагъустанда муьридизмдикай кхьей вирибуру и автордин делилар тикрарзава.» (Килиг: Памятная книжка Дагестанской области. Темир-Хан-Шура, 1895. С.65). Мад са делил. А чIавуз акъатай «Военный журналди» А.Неверовскийдин гьакъиндай некролог чапнай. (Килиг: «Военный журнал», 1864. №41. С.44-45).
     Лезгийрин тарих хъсандиз чирай А.Неверовскийди ктаб кхьидайла гьам вичи кIватIай материалрикай, гьам Н.А.Гюльденштедтан «О Лезгистане или Лезгинии и о лезгинцах» ктабдикай, гьамни «Кавказ» журналдин материалрикай гегьеншдиз менфят 
къачунва.
     Малум тирвал, XIV виш йисан сиф­те кьилера сефевийрин Ирандинни Осман империядин арада диндинни сиясатдин гьавгъа къарагъна. Са вахтундилай Урусатдини и гьавгъадихъ ялна. XVII- XVIII виш йисарани Кеферпатан Къафкъаз гъилик авун патал и пуд гьукуматдин  арада къалар давам хъхьана.
Чкадин халкьар чапхунчивилин сия­сатдиз акси яз экъечIна ва къати женгерив эгечIна. Гьам и, гьамни XIX виш йисуз урус пачагьдин кьушунрин аксина женг чIугур ва и женгера тафаватлу хьайи халкьарикай сад лезгияр тир. Вичин ктаб и галай-галайвал фикирда кьуна къелемдиз къачунвай А.Неверовскийди гьахълу яз кхьенай: «Закъафкъазиядин рагъэкъечIдай патан чилер мулкар хьиз къачур Ирандивай Дагъустан гьич са чIавузни муьтIуьгъариз хьанач. Дагъустандал вегьей Ирандин кьушунар гьамиша магълуб хьана. Гьавиляй Иранда ихьтин мисал арадал атанвай: «Шагь акьулсуз ятIа, къуй лезгийрихъ галаз дяведиз фирай.» (Килиг: Неверовский А.А. Краткий исторический взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье. Санкт-Петербург, 1848. С.9-10).
     Гьа инал лугьун хьи, эсер кхьейла А.Неверовский подполковник тир. Гуьгъуьнлай ада генерал-майор 
хьтин вини дережадин тIвар къачунай. Эсер сифте яз 1847-йисуз чап хьанай. А чIавуз адан тIвар икI тир: «Краткий исторический взгляд на Северный и Средний Дагестан в топографическом и статистическом отношениях до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье». 1848-йисуз кьилди ктаб хьиз чапдайла тIварцIихъай «в топографическом и статистическом отношениях» гафар хкуднава. Гьавиляй оригиналдикай хабар авачир, кьвед лагьай, пуд лагьай чешмейрай материал къачузвай авторри ктабдин тIвар кхьидайла гъалатIдиз рехъ гузва.
     Ктабдин кьетIенвилерикай сад ам я хьи, авторди лезгийри Къафкъаздин тарихда къугъвазвай роль ачухардайла Гьажи Давудакай ва адан регьбервилик кваз кьиле фейи вакъиайрикай, и машгьур сердердин Дагъустандин чара-чара гьакимрихъ ва Туьркиядихъ галаз алакъайрикай, адан Урусатдиз майилвал авуникай, Шейх Мегьамед Ярагъвидикай ва муьридизм гьерекатдикай гегьеншдиз кхьизва. Са гафуналди, лезгияр Къафкъазда кьиле фейи тарихдин вакъиайрин фонда а вакъиайриз таъсир ийиз алакьай гужлу халкьарикай сад хьиз теснифзава. Ингье «цIийи тарихчийриз» «гужлу» гафуникай хуш къвезвач ва абуру XVI виш йисуз лезгияр Къафкъаздин вилик-кьилик галай халкьарикай тушир лугьузва.
     Тарихдин делилар негьзавай ксарин рикIел тек кьве месела хкайтIа бес я. Са кьадар урус чешмейра лезгийрин Лазган гьукумат чкIайдалай гуьгъуьниз арадал атай азад жемиятриз «республикаяр» тIвар ганва. И тIвар П.С.Потемкинан, П.Г.Буткован ва маса тарихчийрин эсерра, Къафкъаздин сердер генерал-майор граф Пауличчиди 1812-йисуз Куьре ханлух муьтIуьгъар­дайла Урусатдин военный министр Румянцеваз ракъурай рапортда ва маса документра дуьшуьш жезва. П.Г.Буткова кхьенай: «Лезгийрин чилер металралди девлетлу я. Кьуркьушум Ахтыпара Республикадин Къурушрин  хуьре акъудзава.» (Килиг: Бутков П.Г. Выдержка из «Проекта о персидской экспедиции в виде писем.» 1796. // ИГЭД. С.204).
     XVI виш йисан эхирра Сад лагьай Ахтыпаради ва Кьвед лагьай Ахтыпаради арадал гъайи тек са и республикадихъ гьихьтин къуватар авайтIа къалурдай са кьве делил гъин. XVII асирда сиясатдин ва экономикадин рекьяй садалайни аслу тушир Ахтыпара Рес­публикада хуьруьн майишат, гьакIни халичачивал, хамар гьасилун, пекер цун, яракьар ва безекдин затIар расун акьван вилик фенвай хьи, ада Азербайжандин ва Дагъустандин са шумуд вилаят ихьтин маларив таъминарзавай. XVIII виш йисан сифте кьилера Ахтыпарада 350 агъзурдалай виниз лапагар, 14 агъзурдав агакьна къарамал, 10 агъзурдалай виниз балкIанар авай. И рес­публикади гьар йисуз 50 агъзур пуд сар, 40 агъзурдав агакьна халичаярни сумагар, сун пекер, хамуникай кIвачин къапар, агъзур тонаралди майваяр гьасилзавай.
     Металар акъудун гегьеншарунивай яракьар расунин карни вилик физвай. Кьушун герек тир яракьралди респуб­ликади вичи таъминарзавай. Алишверишдинни экономикадин чара-чара хилерай къачур къазанжиди Ахтыпарадиз чIехи кьушун - 15 агъзур аскер хуьдай мумкинвал гузвай. Гьавиляй республикадихъ вич хуьн патал герек тир кьван яракьлу къуватар авай ва ам садавайни муьтIуьгъариз жезвачир.
     Гьа икI, маса делиларни гъиз жеда. Ингье тарих «цIийикIа» тупIалай ийиз кIанзавайбур патал и делиларни бес я. Тарихдив авайвал эгечIна кIанзава, адаз рангар ягъун герекзавач. Машгьур лезги алим, тарихдин илимрин доктор, профессор, Россиядин Федерациядин ва Дагъустан Республикадин лайихлу илимдин деятель Амри Шихсаидова лагьайвал, рангар ягъун илимдик 
къалпвилер кутун я. Къалп тарихдин лагьайтIа, эхир авач.
 
 Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 





























































































































 
Прочитано 152 раз


AZ

ENG

последние новости

Top 10 Самые Популярные Новости