Powered by Joomlamaster.org.uatogether with Joomstudio.com.ua


                                                                                                                                                                                          Az (1) Ru (1) En (1)



Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Mauris hendrerit justo a massa dapibus a vehicula tellus suscipit. Maecenas non elementum diam.
Website URL: http://smartaddons.com
Friday, 16 November 2018 08:45

The situation still remains complicated in the Middle and Near East. Regional states that meet significant part of the world's hydrocarbon reserves are facing serious political, economic, and social challenges. Moreover, the authorities in Yemen, Syria, Libya and Iraq cannot completely control the country, and the tensions between Israel and Palestine remain. Iran, the richest state of the Middle East for its natural wealth, has been subjected to US economic sanctions. Naturally, restrictive measures deepened the political, economic and social problems which still remain unresolved after the revolution in the Islamic Republic, deepen with new ones emerging.

At present, Iran tries to identify the reasons behind the aggravated situation. Members of the former government are arrested, changes are made in the Cabinet of Ministers headed by President Hassan Rouhani, and members of the Mahmoud Ahmadinejad Cabinet, who was the head of the government in 2005-2013, are also arrested. Former Vice President of Iran Esfandiar Rahim Mashaei was sentenced to 6.5 years in September. He was sentenced to five years in jail for activity jeopardizing domestic and foreign security of the country, as well as one and a half year on two other charges that were not disclosed. By the way, Iranian President Mahmoud Ahmadinejad's press and public relations adviser, Ali akbar Javanfekr, was sentenced to four years in prison on similar charges. Notably, Isfandiar Rahim Mashaei was the Presidential Advisor and Vice President in 2005-2013. He was arrested for defending Hamid Rza Baka, a supporter of Mahmoud Ahmadinejad in March, 2018. Bakai was sentenced to 15 years in prison for misuse of public property. On September 11, his detention was extended for six months. Parviz Kazemi, who served Minister of Welfare and Social Security for one year in the first cabinet led by Mahmoud Ahmadinejad was charged with economic crimes and was taken to Tehran's Evin Prison on October 11. He was the Chairman of the Board of Directors of the Iranian Investment Bank and member of the Board of Trustees of the Teachers' Investment Fund.

As it is known, the Iranian spokesman, former intelligence and information security minister Ghulam Hussain Mohsun-Eje, said that 32 people in the world were convicted of corruption and suspected of economic crimes and were sentenced to 20 years of imprisonment while 3 of them were executed. By the way, golden jewelry merchant Vahid Mazloomi and his counterpart Muhammad Ismail Kasimi, who were charged with corruption and financial fraud in Iran, were executed on November 14 morning. Moreover, earlier, Iran's official media outlets spread information that Vahid Mazloomi, who also known as the "gold coin sultan", was detained with a 2 ton gold coin. It was alleged that Vahid Mazloomi had previously been informed about official decisions that would be made regarding currency and gold coin markets by his acquaintances working in the authorities. He bought all the gold coins in the market and set a new price with his partners.

In fact, these are considered as the measures taken by the government to overcome the current crisis. However such steps are mostly designed for public. It is possible to say that the ruling elite of Iran prevents possible protests through intimidation and force and threatens them. One of the ways to get rid of sanctions imposed by the United States is to hold negotiations with the international community. This can be considered the most basic means. Practical steps as a result of unforeseen or unexceptable negotiations can save Iran from the problems that it faces now or will face in the future. There are some messages about Iranian aspirations for dialogue.

Spokesperson of the Judicial System, Former Intelligence and Information Security Minister Ghulam Hussain Mohsen-Eje

Former Foreign Minister, chairman of Iran's strategic council on foreign relations Kemal Kharrazi said in an interview to France 24: "Saudi Arabia has always supported terrorism and killers of Iranians. This is their way of thinking. However, we are interested and ready to sit at the negotiating table with Saudi Arabia and other countries to create a better situation in the Middle East." 73-year-old Sayyid Kemal Kharazi was the foreign minister in 1997-2006, when the leader of the in-country reform line, former President Mohammad Khatami led the government. He studied in Tehran and at the University of Houston in the United States.

He is considered one of the reformists. By this way, Kemal Kharrazi explained the position of the ruling reformists. Since Egypt, Israel, Bahrain and Saudi Arabia, with which Iran does not maintain diplomatic relations, are the states of Middle and Near East. Additionally, though the United States is not involved in the region, it is considered one of the major powers. This begs a question of whether Kemal Kharrazi mean Israel and the US by saying, 'we are interested in and ready to sit at the negotiating table with Saudi Arabia and other countries'? It can be assumed that Iran is ready for negotiations with Israel and the United States, as he did not exclude any state in his interview. This also gives ground to say that the winds of crisis are felt stronger in Tehran. Kemal Kharrazi also tried to present himself as the one who seeks to prevent this phenomenon.

Thus, Iran responds to sanctions by executing merchants, arresting former members of the government, and declaring readiness for negotiations.


Sadreddin İsmailov



Thursday, 15 November 2018 08:25

By Sinan Ciddi

Board of Contributors
  • Turkey has moved closer to Russia while its relationships with the United States and the European Union have suffered.
  • A Turkish realignment toward Russia is not likely to materialize given their vastly different strategic priorities and visions.
  • For practical reasons, Turkey will take additional steps over the coming months to rekindle its alliance with the United States and its partnership with the European Union.

Turkey's relationship with Russia is historically fraught with suspicion and friction. Since the end of the Cold War, however, the two countries have established an important economic relationship, and they have set a bold, perhaps unreachable target of $100 billion in bilateral trade. Even so, this economic aspiration is counterbalanced by differing prerogatives in the strategic and geopolitical realm. Turkey, representing NATO's eastern flank, has partnered for decades with the United States and the European Union to contain Russian influence in Eastern and Central Europe, as well as the Caucasus. Recent developments in the Syrian civil war have resulted in a strange congruence of interests and seeming cooperation between Ankara and Moscow, but it would be a stretch to argue that this cooperation will deepen into an enduring strategic relationship.

Frayed Relations With the U.S.

Since 2012, Turkish President Recep Tayyip Erdogan has been at odds with the United States, under Presidents Barack Obama and Donald Trump, for actively supporting Kurdish rebels in Syria to defeat the Islamic State. Turkey considers the Kurdish rebels in Syria an offshoot of the insurgent Kurdistan Workers' Party (PKK), which the Turkish government, as well as the United States, NATO and the European Union, lists as a terrorist organization. In turn, Russia has, with the help of Iran, established a process not only of defeating the Islamic State in Syria but also of defeating all rebel groups fighting the pro-Russian government of Syrian President Bashar al Assad. The situation in Syria has left policy analysts wondering whether Turkey is actively distancing itself from its American and European partners to adopt a closer strategic relationship with Russia.

To be sure, there are many issues that have resulted in a deep schism between Turkey and the United States. U.S. backing of Kurdish rebels can be seen as merely the tip of the iceberg. In return, Turkey has concluded the purchase (if not the actual deployment) of a Russian S-400 missile system to bolster its air defenses in clear preference to the U.S.-made Patriot missile system. U.S. authorities have threatened their Turkish counterparts that if they deploy the Russian missiles the United States will not transfer more than 100 F-35 fighters to Turkey, mainly because the Russian crews who would operate the S-400 batteries would be in a prime position to gain information regarding the F-35's strengths and weaknesses. Further, Erdogan's government has arbitrarily detained U.S. citizens as bargaining chips to compel Washington to accede to Turkish policy demands, specifically regarding Syria. In return, the United States, in addition to sanctioning Turkish Cabinet ministers, has threatened further punitive measures against Turkey — measures that could seriously damage its already debt-ridden and fragile economy.

Instead of mending fences with the United States and requesting emergency financial assistance from the U.S.-dominated International Monetary Fund and/or World Bank, could it be that Erdogan is more interested in turning to new "allies" such as Russia and China to achieve his regional and wider foreign policy agenda? The purchasing of sovereign debt by China is just one avenue by which Beijing is advancing its global ambition of unseating the United States as the sole economic and military hegemon, and it would be quite attractive to Erdogan's government precisely because monetary loans from China are likely to carry fewer conditions than those obtained from the IMF and World Bank. Other than a historical security apparatus rooted in the Cold War, and limited trade relations, there is not much that binds Turkey and the United States together.

Other than a historical security apparatus rooted in the Cold War, and limited trade relations, there is not much that binds Turkey and the United States together.

On the other hand, Russia and Turkey have a significant economic partnership that not only spans a number of critical sectors but also makes Turkey increasingly dependent on Russia. Turkey derives 55 percent of its natural gas needs (natural gas produces 60 percent of its electricity) from Russia, for example. Both countries have also signed an agreement to build at least one Russian nuclear power plant in Turkey. Because of Turkey's potential as a transit hub for Russian natural gas to Europe — one that bypasses Ukraine — Moscow and Ankara are building the TurkStream pipeline, which could begin carrying Russian natural gas through Turkey to the European Union via Bulgaria as early as late 2019. The Russian domestic market is a vital destination for Turkish exports, including but not limited to cars, agricultural produce and textiles.

Further, the influx of 4 million to 5 million Russian tourists to Turkey in 2017 represents 12 percent of the country's total number of tourists and a significant source of revenue. To crown these vital areas of economic synergy, one must bear in mind that Turkey and Russia's bilateral relationship does not depend on shared values such as human rights and democratic governance, a factor that has further embittered Turkey's relationship with the United States and the European Union.

Signs of Improvement

Despite the economic ties, Turkey's supposed realignment toward Russia and China — a clear preference that would put it in the Eurasia camp and possibly out of NATO — is not likely to materialize. Turkey and Russia have vastly different strategic priorities and visions. In the immediate future, Turkey is ambivalent about a Russian- and Iranian-backed military assault on the last rebel-held town of Idlib in Syria. Erdogan has so far succeeded in preventing the operation from taking place. This may not last for much longer. Russia has a clear interest in ending the Syrian civil war and seeing al Assad's government fully in control of the country once again. This concern presents a number of problems for Turkey. The battle for Idlib would result in new waves of refugees destined for Turkey, which already hosts more than 3.5 million Syrians and isn't in a position to cope with more. In addition, it is highly likely that the extremist elements making up the remnants of the Syrian resistance that Turkey has actively supported (Hayat Tahrir al-Sham, and other Islamic State or former al Qaeda elements) would flee to Turkey and pose an internal security threat.

In the long term, Turkey has little to gain with a re-empowered al Assad government, which is likely to present a resentful posture against Erdogan, precisely because he tried to topple al Assad's government and replace it with a Sunni alternative. Strategically speaking, Turkey also remains largely isolated in the region, and in the event it does not patch up its relationship with its partners, it is likely to face increased security and economic challenges, which its NATO, U.S. and EU anchors so far have largely shielded Ankara from. Consider that Turkey has no real alternative to renewing and maintaining its military capacity independent of U.S.-made products — namely the F-35 fighter. It is for such reasons that Erdogan has recently initiated several overtures to begin rebuilding relationships with allies he has seriously strained. The freeing of U.S. cleric Andrew Brunson in mid-October was a clear attempt to de-escalate tensions with the United States and prevent further sanctions being levied against Turkey. More recently, the apparent murder of The Washington Post journalist Jamal Khashoggi in the Saudi Consulate in Istanbul has resulted in Erdogan attempting to marginalize Saudi Arabia in the eyes of the United States and the European Union and to raise Turkey's profile as a more credible partner, by divulging precise intelligence in Khashoggi's death.

Turkey remains more distant toward its once stalwart alliance with the United States and partnership with the European Union than at any other point in recent history. However, in the coming months we are likely to witness more overt measures to rekindle and reaffirm these embittered ties, if only for pragmatic reasons.



Thursday, 15 November 2018 06:46

All the nationalities in the vast lands of the former Soviet Union are facing rough times, but few have had to endure such tragic hardships as those that have fallen upon the Meskhetian Turks. Worse yet, these hardship have gone practically unnoticed. Very little documentation about the ancient history of this people exists, and no detailed investigations on them have been published. What's more, histories and ethnographies of Georgia published after World War II make no mention of a Turk-Meskhet people, nothing only Georgian Meskhets who had been forced to assimilate into Turkish culture and convert to Islam.

Nevertheless, in the sixteenth century, a Turkish population lived on border territory the Turks call the Akhaltsikh and Georgians call Meskhet-Dzhavakhti. Beyond a doubt, Georgian Meskhets are part of the nationality known as the Turk-Meskhets, many of whom kept their traditional Georgian last names. They identify themselves as Turks ethnically and speak the language native to the people of Turkish Eastern Anatoli.

Until 1963, the Meskhetian Turks published their own newspapers in Akhaltsikh, Turkish was taught in their schools, and their folk ensemble even performed in Moscow. Then came the years of Stalinist repression. For the Turks, this meant their children would lose their national identity, forced to register as Azerbaijani or simply Moslem. Turkish was banned from schools. Almost the entire Turkish intelligentsia - teachers, doctors, writers - was exiled from Georgia; many were thrown into labor camps, beginning the hardships that would fall upon this people.

On November 14, 1944, the Meskhetian Turks were forcefully evicted from Georgia under the pretense of "fortifying strategically vulnerable borders." The supposition at the time was that the Soviet Union planned to attack Turkey, and the Meskhets might side with the latter. It is also possible that Stalin wanted to purge Georgia of Moslems, who he saw as a threat. Within 24 hours, over 100,000 Meskhetian Turks were forced from their homes, herded into wagons meant for livestock, and exiled to the deserts and steppes of Central Asia and Kazakhstan. Along the way and over the first four months in these strange places, 17,000 people died. The exiles were banned from living in cities, which probably explains why most Meskhetian Turks are now agrarian. There are almost no factory workers among them and few intellectuals.

Twice a month, each Turk had to report to the local warden. It was forbidden to leave one's village even for a short time without permission. Violating this restriction was punishable by imprisonment or exile to Siberia for 25 years. This made it impossible for young people to find a spouse in a village other than their own.

Other Moslem peoples of the Caucasus, including Balkars, Ingushes, Karachai, and Chechens, suffered similar tragedies. However, five years after Stalin died, these moslems were permitted to return to their homelands. Another fate was intended for the Turks. At the end of World War II, the Akhaltsikh territory of Georgia was declared a "frontier zone" of limited civilian access into which Turks were not only forbidden to resettle but even to visit briefly to pay their respects to buried ancestors.

In 1989, the Soviet government lifted the restrictions, but Georgian nationalist officials objected. The next year, the possibility that Meskhetian Turks would be allowed to return home greatly diminished with the electoral victory in Georgia of Zviad Gamsakhurdia's Round Table - A Free Georgia. "There is no room for Turks in Georgia," declared the advocates of this political block. They said this, even though over a third of the 209 villages left behind by banished Meshets remain uninhabited.

Moreover, a quarter of the arable land in Georgia, formerly farmed by the Turks, lies fallow, because of a labor shortage and the fact that those relocated there are untrained in the terrace agriculture native to Meskhet-Dzhavakhti. Since Georgia has an extreme food shortage, it would seem both equitable and reasonable to return this fallow land to the Meskhetian Turks. However, strong anti-Turk sentiment in Georgia blocks this economically sound course (see "Indigenes and Settlers" on page 30).


Since the Meskhetian Turks weren't allowed to return to their homeland, they continued living in Central Asia, primarily in Uzbekistan. This was the case up until June 1989, when Uzbek extremists took part in a horrible mass slaughter of the Turks in the Fergana Valley. According to official (and most probably low) figures, 97 people died, over 1,000 were wounded, and 752 houses were burned to the ground. Before the massacre, about 100,000 Turks lived in Uzbekistan. Now fewer than 20,000 remain. This began a new migration of the Turks out of Central Asia and another leg of their tragic fate.

Most Meskhet Turks had to find new homes for themselves. Not having the option of returning to Georgia, they tried to resettle near their homeland. Their choice of resettlement was also guided by a desire to stay in a familiar climate. Most of this people are currently in the southern regions of the former Soviet Union - 52,000 in Kazakhstan, 27,000 in the Northern Caucasus, and 93,000, the largest portion of the Meskhetian Turkish refugees, ended up in Azerbaidzhan, the region most familiar in language and culture. Here they were greeted more warmly than elsewhere, but Azerbaidzhan has had a housing and work shortage for years. The situation worsened with the influx of Turks, while Azerbaidzhan had also accepted 160,000 Azerbaidzhani refugees from armenia. The average Turkish family in Azerbaidzhan, consisting of seven members, has a monthly income of 14 rubles per person. A kilogram of meat at the farmers' market costs 20 to 30 rubles.

In southern Russia, 10,000 Turkish refugees settled in the Krasnodar Kray territory, but the local government met them with animosity, passing a special decree that outlawed the settlement of Turks. Similar restriction in Krasnodar have been applied to refugees of other nationalities

After the Fergana massacre, the Soviet government hurriedly evacuated 16,000 Meskhetian Turks and relocated them across central and northern Russia. Their fate is perhaps the most trying fate of all. Here Meskhetian Turks haven't experienced particular hostility, but the cold climate, unconducive to agriculture, a housing shortage, and the general poverty of these regions threaten the refugees' physical well-being.

Moreover, in Russia alone, the Meskhetian Turks are spread across 22 provinces of this boundless republic. They also live in six Ukraine provinces and four other republics of the former Soviet Union. In this context, the traditional culture of the Meskhetian Turks is gradually fading. There is practically no communication among different groups of Turks, separated from one another by thousands of miles. The use of the Turkish language as their native tongue is disappearing, making it more and more difficult to preserve a national identity.

For a half century, the Meskhetian Turks have been trying to obtain a just end, but now only the single hope of returning to their homeland seems to unite this people, to whom the words "homeland" and "freedom" have melded into one. Unfortunately, their tragedy has yet to be noticed by any international organization, including the UN Refugee Committee and others with responsibility for refugees. No concern for the fate of the Meskhetian Turks is visible from official or social organizations in Turkey.

While the Meskhetian Turks are in dire need of food, clothing, medicine, and homes, they require moral support even more. At long last, they deserve to feel they are not forsaken, that people remember them and are willing to help.


Members of the Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO), international experts, and representatives of the United Nations, nongovernmental organizations, and several governments have strongly condemned the practice and consequences of population transfer. Meeting in Tallinn, the capital of newly independent Estonia, they called population transfer a "crime against humanity which violates fundamental human rights of individuals and peoples."

The conference was the first international meeting solely addressing population transfer, and the first to include the voices of those nations and peoples who have been affected by the practice. Although population transfer directly and often traumatically hurts millions of people around the world, awareness of it is not widespread. Speakers from a variety of countries and areas testified to the difficulties caused by deportation. colonization, and other forms of population transfer.

The conference considered a number of specific instances of population transfer, including that of Bengalis into the Chittagong Hill Tracts by the Bangladesh government; Chinese into Tibet, East Turkestan, and Inner Mongolia by China; Javanese to the South Moluccas, West Papua, Acheh/Sumatra, and East Timor by Indonesia; Turkomen in Iraq; Lithuanians into Polish areas of Lithuania; Israeli settlers into occupied territories by the Israeli government; Kurds by Turkey, Iran, Iraq, and the Soviet Union; Russians to Estonia, Latvia, Lithuania, Mari, Komi, Georgia, Abkhazia, and Chechenskaya by the Soviet government; and non-indigenous peoples to the Americas.

The conference recommended efforts to: 1 persuade the World Bank, UN Development Program, regional and international organizations, governments, and corporations not to fund activities that promote or result in violations of human rights by population transfer. 2 document, compile, and publish information on population transfer to raise awareness of the issue and provide a tool for action against its practice 3 use the 1993 Berlin World Conference on Human Rights to focus attention on population transfer 4 consider a treaty and other international machinery to prevent mass expulsions and other forms of population transfer states and individuals responsible for it 5 mobilize governments, NGOs, and individuals to address the question of population transfer and actively pursue the issue in UN bodies 6 promote the recognition and realization of the right of peoples and nations to self-determination, which is a fundamental step to resolving the question of population transfer 7 endorse a Latvian proposal to hold a conference on decolonization, including completing the decolonization of the Baltic states 8 appeal to governments and funding agencies to assist these efforts with financial support.

Cultural Survival

Wednesday, 14 November 2018 06:35

Türkiye’nin Fırat’ın doğusunu kontrol altında tutan PYD/YPG üzerinde siyasi-askeri baskıyı artırması, Moskova’nın bu yönde yaklaşımının ne olduğunu da gündeme getirmiştir.

Rusya’nın Fırat’ın doğusu ile ilgili politikasını, birçok yönden ABD’nin tutumuna ve Washington’nun Ankara ile ilişkilerin seviyesine dayanarak geliştirdiğini söyleyebiliriz. Bizim açımızdan Washington’un Suriye’deki faaliyetlerinin büyük çoğunluğu, Rusya’nın Suriye’deki varlığını yok etmeye, ya da en azından sınırlandırmaya veya azaltmaya yöneliktir. Tam da bu nedenle ABD, Suriye ve Irak’a girip IŞİD’e karşı somut adımları atmaya neden olmuştur. İran, Rusya’nın desteği almadan önce Suriye’de büyük bir hızla kendi mevzileri kaybetmekteydi ve şimdi de Rusya’nın desteği olmazsa kaybetmeye başlayacaktır. Bu bağlamda ABD’nin öncelikli hedefi Rusya’dır, İran değildir.

ABD’nin Rusya’nın Suriye’deki varlığını baltalamaya yönelik adımlarını, Rusya ve ABD arasında küresel çapta ateşlenen jeopolitik çekişmenin çerçevesinde ele almamız gerekmektedir. Bu bağlamda Rusya’nın Suriye konusunda ABD ile işbirliği içinde olduğuna dair varsayımların temelsiz olduğunu söyleyebiliriz. Zira Hmeymim ile Amman Merkezleri’nde Moskova ve Washington arasındaki iletişimi sağlamak için kırmızı hattın kurulması, iki nükleer güç arasında savaşın çıkma risklerini azaltmaya yönelik olup, işbirliğine yönelik değildir[1]. Bölgesel çapta ise ABD’nin birincil hedefi, İran güdümünde olan direniş eksenini sınırlandırmak ya da engellemektir. Suriye konusunda İran ve Rusya arasında oluşan askeri ittifak, ABD’nin Orta Doğu bölgesindeki etkisini sınırlandırmakla birlikte Washington’un prestijine de darbe indirmektedir.

18 Aralık 2017 tarihinde açıklanan ABD’nin Ulusal Güvenlik Stratejisi belgesinde; revizyonist güçler olan ve bölgesel güç dengelerini kendi lehlerine çevirmenin peşinde koşan Rusya, Çin, İran ve Kuzey Kore, ABD için tehdit olarak adlandırılmıştır[2]. ABD’nin Ulusal Güvenlik Stratejisi, tek kutuplu dünyanın artık işlemediğini, Çin ve Rusya’nın ABD’ye alternatif birer güç merkezi olarak karşımıza çıkmaya başladığı durumunu doğrulamaktadır[3]. Bu bağlamda söz konusu stratejide, Soğuk Savaş sonrasında büyük güçler arasındaki askeri güce dayanan rekabetin yeniden ortaya çıktığı görülmektedir. Kuşkusuz ki söz konusu durumun Washington tarafından kabul edilmesinin ardında, Rusya’nın Suriye politikası yatmaktadır. Orta Doğu bölgesi, Rusya açısından ABD’nin tek kutuplu dünyayı yaratma hedefini engelleme politikasıyla yakından ilgilidir. Rusya’nın jeopolitiğinde söz konusu bölgede olup bitenler, ABD’nin sürdürdüğü politikanın bir sonucu olarak kabul edilmektedir[4].
ABD’nin Suriye’de Rusya’nın varlığına karşı önlem almaması, Ortadoğu’daki en önemli kayıplarından biri olurdu. ABD’nin Rusya ve İran’a karşı Suriye’de mutlak bir yenilgi almasının hem bölgede hem de küresel alanda ABD’nin tek süper güç olma statüsünü derinden sarsacağını söyleyebiliriz[5]. Bu bağlamda ABD’nin Suriye’de kendi varlığını korumaya ve kontrol ettiği alanlarda -her şeyden önce, Fırat’ın doğusundaki Kürt ve Sünni Arapların topraklarında- Şam’dan özerk ve ayrılıkçı yerel yönetimleri oluşturmaya devam edeceğini söyleyebiliriz. Söz konusu durum, Suriye’nin fiilen iki tane ana parçaya bölündüğünü göstermektedir; bu ana parçalardan biri Rusya ve İran’ın kontrolünde, diğeri ise ABD’nin kontrolünde olan bölgelerdir. Bu fiili bölünme, Suriye’de yeni anayasanın ve genel seçimlerin gerçekleşmesini bloke etmektedir. Zira Şam güdümünde olan alanda gerçekleşecek seçimler, uluslararası meşrutiyetten eksik olacaktır. Günümüzde böyle seçimlere ne Fırat’ın doğusunda yaşayan Kürtler ve Sünni aşiretler, ne de yurt dışında kalan 6 milyona yakın Suriyeli mülteci katılmaya meyillidir[6].

Orta Doğu’da ABD, askeri açıdan Rusya’dan daha güçlü olduğundan dolayı, Moskova bölgede sistem oyuncusu olarak davranmak zorundadır. Rusya için sistem oyuncusu olmak, bölgede ABD ve onun müttefikleri ile ortaklıklara girmeyi de beraberinde getirmektedir. Diğer bir ifadeyle Rusya, Orta Doğu’da oluşan ABD merkezli statükoya karşı çıkmamakla birlikte (şu anki şartlar altında buna gücü yok), ABD’nin bölgede aşırı güçlenmesini önlemek için bazı manivelalara da (Suriye ve İran ile özel ilişkiler) sahip olmak istemektedir[7]. Bu bağlamda PYD/YPG’nin ABD güdümünde olması ve Suriye’nin fiilen bölünmesi, Moskova’nın Suriye’de ve orta Doğu’da ABD’ye karşı etkisini azaltan bir durumdur.

Bununla birlikte Rus analistler, Suriye’nin iki parçaya bölünmesinin Rusya için bazı stratejik çıkarları da beraberinde getirebileceği fikrindedir. ABD Fırat’ın doğusunda ve El Tanf bölgesinde varlığını koruduğu sürece, Rusya’nın askeri olarak Suriye’nin bütünlüğünü yeniden inşa etmesi mümkün değildir. Söz konusu konjonktür, Moskova’yı ABD’nin PYD/YPG’ye destek vermesi durumunu kendi çıkarına dönüştüren stratejiyi geliştirmeye yöneltmektedir. Söz konusu stratejiyi iki maddede ifade edebiliriz[8]:

ABD’nin Suriye kuzeyinde varlığını koruması, Türkiye’nin ABD ile yakınlaşmaya yönelik adımlarını baltalamaktadır. Rus analistlere göre Moskova, Türkiye ve ABD arasındaki söz konusu ayrılığı teşvik etmelidir. Hedef, Suriye konusunda olası Türkiye-ABD ittifakının oluşmasını engellemek ve Türkiye’yi Moskova’ya yakınlaştırmaktır.
ABD’nin Suriye kuzeyinde PYD/YPG’ye destek verme politikası, Fırat doğusundaki Arap ve Kürtler arasındaki gerginliği artırdığından, etkisizdir. Rus analistlere göre Moskova bu ayrılığı daha da çok teşvik etmelidir. Bu bağlamda daha önce Rakka’da Sünni aşiretlerin PYD güçleriyle yaşanan çatışmaları ve birbirine karşı yapılan sabotaj eylemlerini hatırlamakta fayda var. ABD’nin hem Araplara, hem de Kürtlere destek verme politikası, Washington’un Suriye’deki en zayıf noktasıdır.
ABD’nin Türkiye ile birlikte Münbiç’te ortak devriyelere başlamasını, Pentagon’un Türkiye’ye mecburen verdiği ödün olarak değerlendirebiliriz. Zira Washington, Rusya ve İran tarafından desteklenen rejim güçlerinin Fırat’ın doğusuna ilerlemesini engelleme operasyonuna öncelik tanımaktadır. Rusya ve İran’ın ilerlemesini engellemek için ABD’nin elinde PYD/YPG dışında bir alternatif güç mevcut değildir. Bu bağlamda Rus analistlere göre ABD’nin PYD/YPG konusunda Türkiye’ye verdiği son ödün, Menbiç olacaktır[9]. ABD’nin hiçbir finansal yardımı, PYD/YPG’yi Kobani ve Haseke’yi terk etmeye ikna edemez. Nitekim Türkiye’nin PYD/YPG üzerinde yaptığı baskı ve ABD’nin Türkiye’ye Afrin ve Menbiç konusunda yardım etmesi, Washington’un PYD/YPG ile ilişkileri olumsuz etkilemektedir.

Ankara’nın PYD/YPG’ye yaptığı baskının ABD’nin hava kuvvetlerinin desteğiyle PYD/YPG’nin Hacin bölgesinde DAEŞ’e karşı yürüttüğü operasyonun aksamasına neden olması da Washington-PYD/YPG hattında gerginlik oluşturmaktadır. Bunun yanında Ankara’nın PYD/YPG konusunda ABD ile mutabakata varması, PYD/YPG’yi Şam ile anlaşmaya itmektedir. 28 Temmuz 2018 tarihinde PYD yönetiminin Şam’a gerçekleştirdiği ziyaret, bahsettiğimiz eğilimin örneğini oluşturmaktadır[10]. Bununla birlikte günümüzde PYD özerkliğinin tek garantörünün ABD olduğunu düşünen PYD temsilcilerinin sayısı, Şam ile uzlaşmaya hazır olan PYD temsilcilerinin sayısından daha fazladır. Ne var ki ABD’nin Türkiye ile Fırat’ın doğusu konusunda anlaşmaya devam etmesi durumunda, uzlaşmaya hazır olanların sayısı artacaktır[11]. PYD’nin Şam ile görüşmelere gitmesi, tartışmasız olarak Moskova’nın Suriye’de hem İdlib sorununu çözme, hem de Suriye’nin geleceğini inşa etme açısından kozlarını artıracaktır.

Yaroslav SAMOYLOV – SASAM Rusya Masası Uzmanı


[1] “us-led coalition ‘acts secretively in syria,’ americans often absent from hotline – russian military”, rt, 11.07.2017. https://www.rt.com/news/373338-us-pilots-russian-jets/

[2] “National Security Strategy of United States of America”, White House, December 2017. https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2017/12/NSS-Final-12-18-2017-0905.pdf

[3] John Mearsheimer, “We are Moving to a Multipolar World With Three Great Powers”, Valdai Club, 18.01.2017. https://www.youtube.com/watch?v=yoWMn8H7u1Q&t=504s

[4] Коновалов Александр, Ближний Восток в Системе Внешнеполитических Приоритетов Российской Федерации: Геополитические Концепции XXI в., Перспективы, Реальность (Диссертация На Соискание Ученой Степени Кандидата Исторических Наук ), Санкт-Петербург: Санкт-Петербургский Государственный Университет, 2016.

[5] İlhan Uzgel, “Suriye’de ABD-Rusya Uzlaşması”, Gazete Duvar, 20.11.2017. https://www.gazeteduvar.com.tr/yazarlar/2017/11/20/suriyede-abd-rusya-uzlasmasi/

[6] Щегловин Ю. Б., О Позиции Турции и Её Западных Союзников По Ситуации в Сирии, Институт Ближнего Востока, 06.10.18. http://www.iimes.ru/?p=48493

[7] Şumilin Aleksandr, Rusya ve ABD’nin Stratejilerin Orta Doğuda Etkileşimi: İşbirliği ve Karşıtlık Sorunları (Doktora Tezi), Moskova: Rossiyskaya Akademiya Nauk İnstitut Soedinennih Ştatov Ameriki i Kanadı, 2009, ss. 375-377.


kaynak: https://kafkassam.com/moskovanin-dogu-firat-stratejisi.html


Tuesday, 13 November 2018 05:25

A new scientific concept has recently come to light, which scientists are calling “panpsychism.” Panpsychism says that the universe could be capable of consciousness, which could change everything.

For quite some time, scientists have been working to understand the universe, where it came from, and why we are here. However, they have often come up short until now. The scientist responsible for such a notion is Gregory Matloff, and his ideas are shocking, to say the least.


According to Matloff, a physicist at New York City College of Technology, in his recently published paper, humans could be like the rest of the universe, in substance and in spirit. Futurism reported that a “proto-consciousness field” could extend throughout all space. Basically, in lamens terms, the entire cosmos could be self-aware.

Another supporter of panpsychism is Christof Koch of the Allen Institute for Brain Science. He says that biological organisms are conscious because when they approach a new situation, they are able to change their behavior in order to thwart a bad situation. Due to this view, he is trying to see if he can measure the level of consciousness a being displays.

In order to accomplish this, he will be running a number of experiments, including one that includes wiring the brains of two mice together to see if the information will flow between the two like a fused, integrated system would.

“The only dominant theory we have of consciousness says that it is associated with complexity — with a system’s ability to act upon its own state and determine its own fate,” Koch argues. “Theory states that it could go down to very simple systems. In principle, some purely physical systems that are not biological or organic may also be conscious.”

As it stands, panpsychism is just in the experimental phase. However, if scientists are able to prove their theory, it could shake the world of science to its core. What do you think, is the universe conscious?

Monday, 12 November 2018 07:12
Although it has been a century since war ended, problems deriving from post-war agreements still haunt global community
Friday, 09 November 2018 07:06

By Huseyn Valiyev 

The construction of the railway line between Turkey’s Kars city and Azerbaijan’s Nakhchivan Autonomous Republic has been launched, Turkish ambassador to Azerbaijan Erkan Ozoral told Trend on Nov. 6.

Ozoral added that the work in this direction is carried out within the Baku-Tbilisi-Kars (BTK) project.

"We consider Kars as a logistics center, which is being built," he said. "It is difficult to say at what stage the construction work is now, but most likely it will complete in the next two years. The work is currently underway to continue the BTK project. The issue is the extension of the railway line from Kars to Nakhchivan and the work in this direction has already been launched."

The ambassador said that BTK railway is a link between Turkey and Europe.

"Presently, cargoes are transported from Kazakhstan to Turkey’s port of Mersin via BTK," he added. "Some cargoes are shipped from Russia to Turkey and Europe."

"It is difficult to disclose the volume of freight transportation in the future, but I can say that the potential will be fully used," Ozoral said.

On October 30, 2017, a solemn ceremony on the occasion of the opening of the Baku-Tbilisi-Kars railway was held at the Baku International Sea Trade Port.

The BTK railway is built on the basis of the Azerbaijani-Georgian-Turkish intergovernmental agreement. At the initial stage, the volume of freight traffic will be at the level of 6.5 million tons of cargo, as well as up to one million passengers will be transported through this railway.



Thursday, 08 November 2018 00:00

Anadolu, Moğol istilâsına kadar Türkiye Selçuklularının hâkimiyeti altında altın çağlarından birini yaşamaktaydı. Mevlânâ başta olmak üzere pek çok âlim ve düşünür, Anadolu’nun parlayan bir yıldıza dönmesini sağlamaktaydılar. Moğolların gelişi ile bu tablo değişmekte, tam tersine Anadolu artık en karanlık dönemlerinden birini yaşamaya başlamaktaydı. Moğollar, Anadolu’ya hâkim olduktan sonra yerli siyasî otorite sarsılmış; Selçuklu Hanedanı, Moğolların siyasî üstünlüğünü kabul etmek zorunda kalmış ve yönetim Moğollara geçmişti.

Moğollar’ın İslam Dünyasında Belirmesi

Moğolların siyasî tarihi neredeyse Cengiz ile başlar, Türklerin yoğun yaşadığı coğrafyalarda Türklerle birlikte yaşayan ve bozkır kültürünün temsilcisi olan Moğollar tarihte ilk defa Göktürk hâkimiyeti altındaki unsurlardan biri olarak görülmektedirler. X. Yüzyıldan sonra Türklerin Orta Asya’yı terk edip daha batıda İran ve Anadolu topraklarında yoğunlaşmaya başlamalarının akabinde Orta Asya’da oluşan siyasal boşluğu Moğollar doldurmuşladır. XII. yüzyıla kadar dağınık halde yaşayan Moğol boyları toparlanma sürecine girmişler sonrasında da Cengiz Han ile birlikte XIII. yüzyılın başlarında Asya’nın büyük bir çoğunluğuna hükmeden güçlü bir imparatorluğa dönüşmüşlerdi. Orta Asya’da büyük bir hakimiyet kurduktan sonra Moğollar hızlı bir biçimde batıya doğru ilerlemeye başlamışlardı. Maveraünnehir ve Harezm toprakları Moğol hâkimiyeti altına girmişti. Moğol ilerleyişi İran ve İran Azerbaycan’ını hâkimiyeti altına alarak batıya doğru ilerlemekteydi. Moğolların bu ilerleyişi oldukça sertti. İslam medeniyetinin tüm birikimi Moğollar eliyle tahrip ediliyordu. Bu vahşet bozkır hoyratlığından ziyade Moğolların bir fetih yöntemiydi. Moğollar kendi hâkimiyetlerinin oluşabilmesi için eskiye ait ne varsa yıkılıp yakılmasını öngörüyorlardı.

Asya bozkırları için geçerli olabilecek bu teori Yakın Doğu gibi zengin ve köklü kültürlerin bulunduğu bir coğrafya açısından tam bir yıkım demekti. Yüzyıllar içinde oluşan birikim bir anda yok olmuştu. Moğolların istila ve katliamları neticesinde Yakın Doğu’da yoğun bir demografik hareket başlamıştı. Kalabalık Türkmen zümreleri o tarihlerde istikrarı sağlamış güçlü bir devlet olan Anadolu Selçuklularının hâkimiyetine sığınmaktaydılar. Moğollar özellikle halkı yönlendirebilecek âlim ve mutasavvıfları kendilerine hedef seçmişlerdi. Ve onları takip ediyorlardı. Necmeddin-i Râzî, Sühreverdî gibi devrin pek çok mutasavvıfı Moğollarca öldürülmüştü. Bu durum karşısında mutasavvıf ve âlimler de Moğolların elinden kurtulmak için Moğol hâkimiyetinin hissedilmediği batı ve güney İran, yani Şirâz ve çevresine, özellikle de Anadolu’ya kaçmaktaydılar. Hz. Mevlânâ’nın babası Bahaeddîn Veled de Belh’ten bu sebeple kaçmış ve Anadolu’ya gelmişti. 30 Eylül 1207 tarihinde Belh’te doğan Mevlânâ çocukluğunun belli bir kısmını Belh’te geçirmiş ve daha sonrasında Konya’ya gelmişti. Sultanu’l-Ulemâ olarak tanınan bir babanın çocuğu olan Hz. Mevlânâ’nın Belh gibi, köklü kadim İran ve Hind kültürlerinin yoğun etkisi altında olan ve ticaret merkezi olması sebebi ile farklı din ve kültürlerin bir arada bulunduğu kültürel zenginliğe sahip bir şehirde şekillenen algısı kaçınılmaz olarak oldukça derin ve genişti. Bu algı şimdi Mevlânâ eliyle Anadolu’ya taşınmaktaydı.

Moğollar Anadolu’da

Cengiz ile başlayan Moğol ilerleyişi doğudan batıya doğru hızla yayılmaktaydı. Doğu İran’dan başlayarak Anadolu’ya kadar uzanan topraklar çok kısa sürede Moğol hâkimiyetine teslim olmuşlardı. Nihayetinde 1243 Kösedağ Savaşı ile Türkiye Selçukluları da Moğollar karşısında yenilmişler ve Anadolu’da Moğol hâkimiyeti başlamıştı. Selçuklu Sultanı Moğolların metbuu durumuna gelmişti. Kösedağ savaşında Moğolları komuta eden ve sonrasında Bilad-ı Rûm’un da ilk genel valisi olan Baycu Noyan, Kösedağ’ın ardından ilerlemeye devam etmiş, Doğu Anadolu şehirlerini teker teker tahkim etmişti. Kösedağ savaşından sonra Anadolu topraklarında büyük bir zulüm başlamıştı. Moğol hâkimiyetine direnen Türkmen zümrelerine karşı çok sert bir muamelede bulunuluyordu. Baycu Noyan Doğu Anadolu’da duruma hâkim olduktan sonra Moğolların baskısında da bir durulma görülmüştür. Selçuklular ile Moğollar arasında sulh yapılmıştır. Baycu Noyan Kösedağ Savaşı’ndan sonra Sivas ve Kayseri’yi tahkim etmiş, bu şehirlerin eski hallerinden eser kalmamıştı. Yine yol üzerinde pek çok irili ufaklı Selçuklu şehirleri Moğol saldırılarına maruz kalmışlardı. Buralarda duruma hâkim olan Baycu Noyan, karargâh merkezi olan Mugan’a geri dönmüştü. Bu durum Selçuklulara da toparlanma imkânı vermişti. Anadolu Selçukluları aslında güçlü bir devletti. Baycu Noyan da bunu gayet iyi biliyordu. Babailer ayaklanmasının ve içeride yaşanan kargaşanın yarattığı fırsattan istifade ile Kösedağ’da zafer kazanan Baycu Noyan daha fazla ileri gidemeyeceğini öngördüğünden Sivas ve Kayseri mıntıkalarını kontrolü altına aldıktan sonra Anadolu’dan ayrılmıştı.

Moğol Hakimiyeti Altında Türkiye

Selçuklu Sultanı olan Gıyaseddin Keyhüsrev ise zayıf karakterli bir hükümdardı, Moğollardan da çekinmekteydi. Selçuklu bürokrasisini oluşturan Fars kökenli vezirler ise vaziyetlerini kaybetme korkusu ile ülkenin savaş ortamına girmesini istememekteydiler. İşte bu koşullar altında Moğollar ile Selçuklular arasında barış imzalanmıştı. Baycu Noyan, bölgede bulunan diğer güçlü Moğol komutanı olan Camargon Noyan ile görüştükten sonra barışın şartlarını belirleyerek Anadolu’ya geri dönmüştü. Buna göre Moğolların Bilad-ı Rûm’dan alacakları vergi miktarı belirlenmiş, Selçuklu Sultanı ile Moğol komutanı arasında antlaşma imzalanmıştı. Selçuklu Sultanı, Moğolların istediği ayni ve nakdi haraçları verme karşılığında Moğol hâkimiyetine girmiş oluyordu. Bu tarihten sonra Baycu Noyan’ın ilerleyişinin ve askerî faaliyetlerinin durulduğu görülmektedir. Fakat aynı durulma Selçuklular arasında görülmez, şehzadeler arasında başlayan taht kavgaları, vezirler arasında süregelen iktidar çekişmesi ülkeyi tam bir kargaşa ortamına sürüklemektedir. Ayrıca Moğol hâkimiyetine razı olmayan Türkmen beyleri de ayaklanmaya başlamışlardı. Baycu Noyan’ın yaklaşık on yıl süren sessizliği süresince Anadolu Selçuklularının tahtında çok fazla kargaşa yaşanmıştı. Vezirler birbirlerine türlü entrikalar düzenlerlerken hanedan mensupları arasında hâkimiyet kavgaları da hiç durulmamıştı. İşte tüm bu kargaşa ve iç çekişmeler Mevlânâ Celâleddîn Rûmî hazretlerinin gözünün önünde gerçekleşmekteydi. On yıl süren Baycu Noyan’ın sessizliğini bozan bir gelişme yaşanmıştı. Selçuklu vezirlerinden Fahreddin Ali, Baycu’ya karşı Batu Han’dan yardım istemiş, ittifak teklif etmişti. Bu gelişmeden haberdar olan Baycu Noyan, Anadolu’ya karşı hınçlanmıştı. Fakat onu tekrardan Anadolu’ya sevk eden başka bir gelişme yaşanmıştı. Moğol istilasının ikinci daha güçlü ve kalıcı olan hamlesi başlamak üzereydi. 1255 yılında Moğol İmparatoru Möngü Han, Cengiz’in dört torununu toplamış ve fethedilen toprakları aralarında bölüşmüşlerdi. Bu taksim uyarınca Hülagü Han’a da imparatorluğun batı toprakları düşmekteydi. Bunun üzerine Hülagü Han emrindeki kalabalık bir ordu ile 1256 baharı başında Karakurum’dan ayrılmış, Ceyhun’u aşarak Horasan’a girmişti. Oradan da hızlıca yol üzerindeki tüm ülkeleri zapt ederek batıya doğru ilerlemekteydi. Hülagü, İl-han ünvanı ile imparatorluğun batı kısımlarının hükümdarı olarak gelmekteydi. Bu sıfatla gelişinden Baycu Noyan haberdar edilmiş ve hazırlıklı olması istenmişti. Bu durum karşısında Baycu Noyan da yeni hükümdarını hoşnut etmek adına hâkimiyeti altında sorunlu gözüken bölgelere müdahale etmeye başlamıştı. En büyük sorun olarak gözüken yer de kuşkusuz Bilad-ı Rûm ve payitaht olan Konya’ydı.

Ufak tefek yolunda gitmeyen şeyleri bahane ederek 1256 yazında Anadolu’ya giren Baycu Noyan, Konya’ya doğru ilerlemeye başlamıştı. Onun bu girişi karşısında Muineddin Pervane durumu anlamaya çalışmak amacıyla ona elçiler göndermiştir. Fakat bir taraftan da ordu tedarik etme gayretindedir. Fakat Selçuklulara esas savaş kararını aldıran vezir İzzeddin Muhammed olmuştur.

Baycu’nun Anadolu’ya İkinci Gelişi ve Baskı Günleri

Aras üzerinden Anadolu’ya giren Baycu Noyan, Erzurum’dan Aksaray’a kadar tüm şehirleri tahrip ederek ilerleyişini sürdürmüştü. Hazırlıklarını tamamlayan Selçuklu ordusu da Aksaray’a doğru ilerlemeye başlamıştı. Ramazan’ın 23’ünde 656 senesinde (1256) iki ordu Aksaray önlerinde karşılaşmışlardı. Yapılan savaşta Selçuklu ordusu ağır bir yenilgiye uğramıştı. İzzeddin Muhammed başta olmak üzere Selçuklu vezir ve komutanlarının büyük bölümü hayatını kaybetti. Bozgun haberi Saray’a ulaşınca Sultan ve hanedan mensupları hazineyi de yanlarına alarak Konya’dan kaçtılar ve Alâiye Sarayı’na sığındılar. Selçuklular Kösdağ’dan daha ağır bir yenilgiye uğramıştı. Geçen on seneyi aşkın sürede Selçukluların devlet mekanizmasında ciddi bir çözülme yaşanmıştı. Bu yenilgi de onun kaçınılmaz sonucuydu. Artık Anadolu’da bir Selçuklu gücünden bahsetmek mümkün değildi. Hanedan mensuplarının tutarsız politikaları ve vezirlerin iktidar çekişmeleri bu yenilgiye rağmen artarak devam edecekti. Bu durum Anadolu’daki kanaat önderlerini de bir yol ayrımına getirmişti. Gerçi Anadolu tasavvuf zümrelerinin Selçuklu muhalefeti daha önceden beri şekillenmiş bir eğilimdi. Şimdi haklılığı da ispatlanan bu söylem daha da güçlenmeye başlamıştı. Babailer isyanı ile Selçuklu yönetimine karşı tavır alan tasavvuf zümreleri artık Selçuklu yönetimini hiç tanımıyorlar, Selçukluların tabanını oluşturan Türkmen zümreleri yeni bir siyasî oluşumu şekillendirmek için uğraşıyorlardı. Bu zümrenin başını Ahi Evran ve Sadreddin Konevî çekmektedir. Bunlar artık Selçuklu yönetiminden bir fayda gelmeyeceğini öngörerek Türkmen zümrelerine batıya göçmelerini tavsiye ediyorlardı. Sadreddin Konevî “Gücü olan batıya göçsün” diyordu. Bu basit bir kaçıp kurtulma hali değildi. Batı Anadolu’da Moğol tahakkümünün hissedilmediği, henüz Bizans’ın elinde bulunan toprakları fethederek buralarda Müslüman Türk kültürünün yaşama imkânını oluşturmaya dönük bir stratejiydi.

Gerek Selçuklu gerekse Moğol baskısı altında bunalan Türkmenler, bu stratejiye uygun hareket ettiler ve batı Anadolu’da Türkmen beylikleri bu şekilde oluşmaya başladı. Selçukluların çöküş noktasına geldikleri artık herkesin gördüğü aşikâr bir gerçekti, sonrasının nasıl olacağı ise farklı görüşlerin şekillenmesini beraberinde getirmişti. Sadreddin Konevî’nin öncülüğünü yaptığı yukarıda anlatılan görüş bunlardan bir tanesiydi. Bir diğer görüş ise Mevlânâ Celâleddîn Rûmî hazretlerinin nezdinde kendini göstermişti ki, o çok daha başka şeyler öngörmekteydi.

Mevlânâ’nın Moğollara Karşı Tutumu

Mevlânâ katıldığı tüm meclislerde, Moğol bahsi geçince yapılan bütün eleştirilere karşı çıkmakta, onlar hakkında olumsuz yorumlar yapılmasını istememekteydi. Hatta Moğol İmparatorluğunun kurucusu Cengiz Han için övgü dolu sözler yazmış onun imparatorluğunu ve meziyetlerini zikrederek onun kutlu bir hükümdar olduğunu ifade eden sözler söylemişti.

Mevlâna bu öngörüsü çerçevesinde, sürekli Moğol yöneticilerini desteklemiş, onlarla birlikte hareket etmese, bir araya gelmese bile, Moğol rejiminin Anadolu’da yerleşmesi için etrafına sürekli telkinlerde bulunmuştu. Elbette Mevlânâ’nın bu tarz faaliyetleri Moğolların dikkatini çekmiş ve takdirlerini kazanmıştı. Moğollar kendilerini destekleyen bu ârif kişiyi koruyup kollamaya başlamışlardı. Fakat bu Hz. Mevlânâ’nın istediği ve beklediği bir şey değildi. Hz. Mevlânâ söz konusu desteği tamamen kendi doğruları çerçevesinde yapmaktaydı. Daha önce de belirtildiği gibi Hz. Mevlânâ, Moğolların değişebilme ihtimallerini gözettiğinden ve onların normal koşullar altında inançlara tanıdığı müsamahadan hareketle böyle bir politika izlemekteydi.

Mevlânâ, Moğollara karşı tutum ve tavrını, Anadolu’da yaşanan siyasî gelişmelerin tesiri altında anlaşılması oldukça güç olan bugünlerde ise oluşan tarih algısının bir sonucu olarak anlaşılma ihtimali tamamen uzaklaşmış bir zihin ile geliştirmekteydi. Mevlânâ bu tutum ve tavırlarında, haksız ve yalnız da değildi. Anadolu coğrafyasının Moğol otoritesi çerçevesinde diğer coğrafyalardan farklı bir süreç yaşadığı göz önüne alındığında, bugün sadece Anadolu tarihi üzerinden, Moğolları ve Mevlânâ’nın onlara karşı olan tutumlarını anlamaya çalışmak yapılan en büyük zihnî hatadır. İlhanlı hâkimiyetinin bütünü düşünüldüğünde durum fazlasıyla değişecektir. Moğollar, Anadolu’da ciddi manada hâkimiyet kurmazdan önce İran ve Azerbaycan’da güçlü bir hâkimiyet oluşturmuşlardı. Daha Hülagü zamanından önce İran ve Horasanın önemli şehirlerinde Müslümanlarla birlikte yaşamaya başlamışlardı. Hülagü ile birlikte Tebrîz merkezli olarak şekillenen İlhanlı devletinin de kurucu unsurlarından büyük çoğunluğunu Müslümanlar oluşturmaktaydı. İslâm dünyasının toplumun kanaatlerini belirleyen önemli sûfîleri de bu coğrafyalarda Moğollara yakın durmayı onlarla birlikte hareket etmeyi içinde bulunulan koşullar gereği doğru bir davranış olarak benimsemişler ve böyle yapmışlardı. Tarih bize Moğol sarayında pek çok sûfînin hikâyesini anlatmaktadır. İran ve Azerbaycan çevresindeki Müslüman ahalinin Moğollarla kardeşçe bir ilişki kurmaları Moğollarda da karşılığını bulmuş ve pek çok Moğol obasının Müslüman olduğu görülmüştür.

Azerbaycan ve İran havalisindeki Müslümanlar Moğolları Mecûsîlerden Budistlerden ve diğer pagan putperestlerden ayrı bir yere koymaktaydılar. Onları bu bağlamda tam bir müşrik olarak görmüyorlardı. Çoğunluk onları hidayet ışığını bekleyen cahil ve gafiller olarak görmekteydi. Bu sebeple de Moğol boylarıyla, Müslüman Türkler aralarında evlilik oluşturmakta çok fazla beis görmüyorlardı. İşte Mevlânâ’nın yukarıda defaatle ifade edilen “onlar müşrik değillerdir” ifadesi tamda bu manada karşılığını bulmaktaydı. Mevlânâ, Moğollara karşı tutumunu bu algı etrafında geliştirmekteydi. Müslüman ahaliden böyle bir davranışa alışan Moğol obaları da Müslümanlardan uzak durmuyorlardı. Baycu Noyan komutasında Anadolu’ya gelen Moğol obalarından Bisuut boyu mensupları, Kayseri ve civarını yaylak tuttuklarında hemen çevrelerinde bulunan Müslüman boylarının yanına sokulmuşlardı. Fakat Anadolu Türkmenleri bu tutuma biraz uzaktılar. Bu daha çok İran, Horasan ve Azerbaycan muhitlerinde gelişen bir tutumdu. İşte Mevlânâ ve Şems’in gayretleri, Anadolu’da da böyle bir iklimin oluşması yönündeydi. Mevlânâ, Moğollara karşı tutumunu onun geldiği muhitlerde gelişen bu algı etrafında ve bir de Moğolların Anadolu’da bilinmeyen, yaşanan kargaşa ve istilâ ortamında da fark edilmesi güç olan iki temel özellikleri üzerine kurmuştu. Birincisi Moğolların inançlara karşı olan aşırı hoşgörüsü; ikincisi ise kültürel ve inançsal açıdan değişime olan açıklıklarıydı. Mevlâna, Moğolların bu özelliklerini ortaya çıkarmaya çalışan bir ortam oluşmasını arzuluyor ve bunun için çabalıyordu. Çünkü bunun Moğolların yarattığı vahşeti bitireceği gibi, onların da Müslüman olmalarını sağlayacağını düşünmekteydi. Onun Dîvân-ı Kebîr’de geçen, “Siz onlara (Moğollara) baktığınızda kafirleri görüyorsunuz, ben ise geleceğin müminlerini.” sözü bu bağlamda karşılığını bulduğu gibi, Azerbaycan ve İran muhitlerinde oluşan Moğolları, hidayet ışığını bekleyen cahiller olarak görme algısını da yansıtmaktaydı. Mevlânâ’nın eserlerinde sıkça tekrarladığı, Moğolların müşrik olmadığı algısıyla birebir örtüşen bu düşünce Mevlânâ’nın Moğollara karşı geliştirdiği tavırda yalnız da olmadığını göstermekteydi. Horasan ve İran çevresindeki Müslüman Türkler, Moğollara kesinlikle müşrik putperest muamelesi ile yaklaşmıyorlardı. Kendileri gibi Şamanî unsurlar taşıyan Moğolları, Müslümanlaşmayı bekleyen gafiller olarak görmekteydiler.

Mevlânâ ve Ahî Evren

Moğol-Mevlâna ilişkileri çerçevesinde en çok tartışılan olayların başında ise, Mevlânâ ile araları pek iyi olmayan Ahî Evren’in dostlarından, Konya’nın ileri gelen tüccarlarından olan Hacı Tâcuddîn Kâşi’nin, Moğol askerlerince öldürülmesi ve mallarının Moğollarca müsadere edilmesi gelmektedir. Gerek kendi devrinde gerekse günümüzde araştırmacılarca bu olay ile Mevlânâ arasında bir bağlantı olduğu düşünülmektedir. Mevlânâ ile arası pek hoş olmayan bu ahî çevrelerinin, özellikle de Kâşî’nin, Mevlânâ’nın talimatı ile Moğollarca öldürüldüğü ihtimali daha yüksek bulunmuştur. Ahîler başta olmak üzere Türkmen zümrelerin Anadolu’da Moğol muhalefetinin temelini oluşturduğunu, Moğollara karşı direniş gösterdikleri, Moğol otoritesinin ödenmesini emrettiği vergileri, vermeyi reddettikleri ve ödememek için büyük kargaşalar çıkardıkları göz önünde bulundurulduğunda, Moğol otoritesinin bu zümrelerin başındaki önemli bir kişiyi öldürmek için başkaca birinin ricasını beklemelerine gerek olmadığı da anlaşılacaktır. Mevlânâ’nın ricasıyla Moğolların birini öldürüp öldürmedikleri mevzusu, tarihî kaynakların net bir biçimde açıklayabildiği bir mevzu değildir. Ancak Mevlânâ’nın ricasıyla Moğol yönetiminin pek çok defa bazı uygulamalardan vazgeçtikleri, bazı ceza ve yağmalamalardan geri durdukları görülmektedir. Kaynaklar, bu duruma örnek olacak pek çok olay aktarmaktadır. Örneğin Eflâkî’nin eserinde: “Mevlânâ’nın benim kardeşim dediği, fütüvvet erbabının sultanı Ahî Mehmed Seyyîd Âbadi’den şöyle rivayet edilir ki: Harman zamanı benim büyük bir buğday yığınım çıkmıştı. Bu sırada birdenbire Moğol askeri, Konya sahrasını kapladı, harmanları darmadağınık edip yağmaya girdi. Mevlânâ hazretleri bana bir ferace giydirmişti. Hizmetçiye, ‘O mübarek elbiseyi buğday yığınının üzerine at da onun bereketi ile buğday yığınına bir şey olmasın.’ diye emrettim. Allah daha iyi bilir ve şahit olarak da kâfidir ki, yakın ve uzak bütün komşularımızın buğdaylarını yağma ettiler; fakat ne biri bizimkinin etrafında dolaştı ne bir saman çöpü kayboldu ve ne de bir tane götürdüler. Sonra hepsini şehre taşıdım ve sofra sofra misafirlere ikram ettim. Şehre inince doğru Mevlânâ’ya gittim. Gülerek beni karşıladı ve ‘Eğer Ahî isteseydi onların hepsi kurtulurdu.’ dedi.” şeklinde bir hikâye geçmektedir. Yine aynı ederde yer bulan bir diğer ifade ise “Hülagü Han, büyük bir ordu ile Rum memleketlerine hücum etmiş, yıkımlar yapmıştı. Müslümanlar arasında büyük bir karışıklık meydana gelmişti. Hoca Mecdeddîn’in bin tane besili koyunu vardı. Onları ne yapıp, nereye götüreceği konusunda son derece şaşırmıştı. Kalkıp Mevlânâ hazretlerinin yanına geldi ve meseleyi anlattı. Mevlânâ ‘Hiç gam yeme, bir arslanı tayin ederim, senin koyunlarını, uyuz kurtların şerrinden muhafaza eder.’ dedi. Konya havalisinde bulunan bütün koyun ve davarları Moğol askerleri talan ettiler. Allah’ıın inayetiyle Mecdeddîn’in koyunlarından bir kuzu bile eksilmedi.” Bu hikâye ve bunun benzeri pek çok hikâye açıkça göstermektedir ki, Mevlânâ, Moğol yönetiminin itibar ettiği ve sözüne önem verdiği biriydi. Moğollar, Mevlânâ’yı önemsiyorlardı. Sadece Moğollar değil, bütün toplum Mevlânâ’yı önemsiyordu. Toplumun itibar ettiği bir kişiliği, bu toplum üzerinde siyasî hâkimiyet oluşturma kaygısı olan Moğollar ayrıca önemsiyordu. Bir de buna Mevlânâ’nın Moğol iktidarını olumlayan ve Moğol karşıtlarına da karşı olan tavrı eklenince, Moğollar açısından Mevlânâ, oldukça önemli bir şahsiyet hâline gelmekteydi.

Baycu Noyan ve Konya

Selçuklu ordusu karşısında zafer kazanan Baycu Noyan, Selçuklu Hanedanının da payitahtı terk ettiğini duyunca gayet vakur bir biçimde Konya içlerine doğru ilerlemeye başlamıştı. Bu esnada sultansız kalan ahali aralarında tüm mallarını toplamaya başlamışlardı. Şehirde kalan tek Selçuklu komutanı Nizameddin Ali, bu toplama işini organize eder. Cuma namazında Hatip de halka içinde bulunulan durumu ve tek kurtuluş yolunun mallarından vazgeçmek olduğunu anlatan etkileyici bir hutbe irad eder ve bunun üzerine tüm ahali varını yoğunu getirip Nizameddin Ali’ye verir. Bu şekilde Nizameddin Ali dört katır yükü altını götürüp Baycu Noyan’a şehrin affı karşılığında verir. Fahreddin Ali’nin Batu Han’a gitmesi üzerine Konya’yı yıkmak için söz veren Baycu Noyan şehir surunun duvarlarını yıkarak sözünü tutmuş olur. Nizameddin Ali’nin verdiği baç sadece ahaliyi kapsar, hanedana ait olan Künbed-i Hane-i Selâtin’i kapsamaz. Konya’nın kurtuluşu için tek uğraşan Nizameddin Ali değildir. Mevlânâ Celâleddîn Rûmî de Konya’nın tahkim edilmemesi için uğraşmaktaydı. Baycu Noyan komutasında Moğol askerleri Konya’yı kuşattıklarında Konya halkı çaresizlik içinde Mevlânâ’ya koştular ve ondan yardım istediler. Mevlevîliğin temel kaynaklarından Eflâkî’ye aitMenâkıbu’l Ârifîn‘de geçen bir menkıbede Baycu Noyan’ın askerlerine dönerek, keramet gösteren Mevlânâ için “Bu gerçekten kutsal bir adam, her şehirde böyle bir adam olsaydı, bunlar bize asla yenilmezlerdi; bu adamın gazabına uğramamak lazım” dediği ve şehri muhasara etmekten vazgeçtiği rivayet edilir.

Fakat gerçek olan şu ki Mevlâna Celâleddîn Rûmî, Moğol yönetici sınıfı ile iyi ilişkiler kurmuştu. Onları sohbetlerine çağırır, sık sık görüşürdü. Aynı şekilde Mevlâna Celâleddîn Rûmî hazretlerinin Muineddin Pervane ile de sıkı bir dostluğu vardı. Moğol hâkimiyetinin Anadolu’da tesis edilişinin daha ilk aşamalarından itibaren Mevlânâ hazretleri Moğollara yakın durmuş, onlarla sıkı ilişkiler kurmuştu. O bu ilişkilerinde de oldukça samimiydi. Bu bazı çevrelerin dillendirdiği gibi bir oportünizm ya da fırsatçılık değildi. Mevlânâ hazretlerinin kendisi ve onun uhdesinde şekillenen Celâlî dervişlerinin hiçbiri Moğollara karşı değillerdi. Aksine Moğol hâkimiyetinin oluşmasını ve güçlenmesini istiyorlardı. Evet, şüphesiz Moğol istilâsı tarihte görülen yağma ve talan faaliyetleri arasında farklı bir yere sahiptir. Moğol istilası köklü değişimler oluşturmuş, dünya tarihinde derin izler bırakmıştır. İlhanlıların İranlı bürokrat ve müelliflerinden Hamdullah Mustevfî-yi Kazvînî Moğol İstilasını anlatmak için; “Dünya eğer bin yıl hiç zarar görmeden kalsa, yine de Moğol istilâsının zararlarını telafi etmek ve vaziyeti eski haline getirmek mümkün olmayacaktır.” demekteydi. Moğolların bu harekatı neticesinde sadece devletler yıkılmamış, şehirlerin büyük çoğunluğu tahrip olmuş, yaşanan bu istila neticesinde Yakın Doğu toplumlarının tamamında büyük bir karamsarlık ve içe kapanıklık tavrı gelişmiştir. Aşrı bir güvensizlik ve korku algısının oluşmasını beslemiştir. Bu tahribatın yaratığı karanlık tablo toplumda kendine güvensizlik ve dünyevî hayattan kaçış şeklinde tezahür etmiştir. Nihayetinde 17 Ocak 1258 yılında Bağdat’a varan Hülagü, Abbasi halifesini katletmiş, Bağdat’ta büyük bir kıyım gerçekleştirmişti. Moğolların İslam dünyası üzerine yürümeleri ile gerçekleştirdikleri tahribatın büyük kısmının telafi edilmesi mümkün değildir. İslam dünyasında birden bire beliren ve Müslümanlara bu denli zararı olan bir toplum ile iyi ilişkiler içinde olunması çok kabullenilecek bir şey gibi gözükmemektedir. Ancak bu durumun çok daha farklı bir boyutta cereyan ettiği de tarihî bir gerçektir.

Moğollar, her ne kadar İslam medeniyetine telafisi olmayan zararlar vermiş, İslam şehirlerini yakıp yıkmış, medreseleri tarumar etmiş olsalar da, amaçları asla bu değildi. Büyüyen bir güç olan Moğollar İpek Yolu üzerinde büyük bir imparatorluk kurmak ve buraları yönetmek istiyorlardı. Esas amaçları medeniyete zarar vermek değil onun sahibi olmaktı. Hele tüm pagan özelliklerine rağmen onların din düşmanı oldukları, günümüzde benzetildikleri yeni işgalciler gibi dine zarar vermeyi, onu ortadan kaldırmayı amaçladıkları kesinlikle söylenemez. Moğollar belki de dünya tarihinin gördüğü en hoş görülü toplumdu. Fakat elbette ki bu özellikleri ilk istila ortamında anlaşılamamıştı.

Ön Asya’da Kök Salan Moğollar: İlhanlı Devleti

Hülagü’nün Bağdat’ı zaptı ile birlikte Ön-Asya’da, Azerbaycan, İran ve Anadolu topraklarında yeni bir devlet şekillenmiş oluyordu. 1258 yılında Hülagü Tebriz’i kendine merkez yaparak İslam dünyasının büyük bir kısmını üzerinde yeni bir Moğol devleti kurmuş oluyordu. Yeni kurulan bu devletin şekillenmesi İlhanlıların karşılaştıkları en temel sorundu. Göçebe bir toplum olan Moğollar yerleşik İslam medeniyeti üzerinde idarî mekanizma oluşturmakta zorlanmaktaydılar. Göçebe kültürü yerleşik kültür üzerinde bir yönetim mekanizması oluşturmakta aciz kalmaktaydı. Bu durumda Moğolların yerli unsurlardan yardım almaları kaçınılmaz bir zorunluluktu. Bu yardımlaşma hem yeni şekillenen İlhanlıların daha sağlıklı bir devlet oluşturmalarını sağlayacaktı hem de bu devlet artık Müslümanların büyük bir kısmını yönettikleri için Müslümanların da huzura kavuşmalarını sağlayacaktı. Bu gerçeği ilk fark edip harekete geçenler eski bir vezir ailesi olan Cüveynîler’di. Ata Melik Cüveynî ve Şemseddin Cüveynî daha Hülagü’nün ilk faaliyetlerinden itibaren onun yanında yer almışlar, ona danışmanlık yapmışlardı. 1261 yılına kadar ilerleyişini devam ettiren Moğollar bu tarihte Kutuz Han’ın hükümdarı olduğu Memlûk ordusu ile Suriye üzerinde karşı karşıya gelmişler, yapılan Ayn Calut Savaşı ile Moğol ilerleyişi durdurulmuştu. Sonraki yıllarda İlhanlı orduları defalarca Suriye üzerine seferler düzenlemişlerdi. Fakat önce Kutuz sonra da Baybars karşısında başarılı olamamışlardı. Böylece Moğol ilerleyişi batıda gidebileceği en uç noktaya gelmiş oluyordu. Fırat Nehri Memlûklüler ile İlhanlılar arasında sınır oluşturmaktaydı. Bu noktadan sonra askerî akınlara ara veren İlhanlı yönetiminin artık bir rejim oturtma gayreti içinde olduğu görülmektedir. Ve Moğol akınları süresince tahrip olunan şehirlerin imarı da yine Moğollar eliyle gerçekleştirilmeye başlanmıştı. Bu imar sürecini yönlendirenlerin tamamı Müslüman âlim ve emirlerdi. İlhanlı bürokrasisinin büyük çoğunluğunu Müslümanlar oluşturmaya başlamıştı. Cüveynî ailesi bunun ilk temsilcisi olurken adeta İlhanlı devlet ideolojisinin mimarı diyebileceğimiz büyük âlim ve mutasavvıf Nasiruddin et-Tûsî İlhanlı bürokrasisinde karşımıza çıkan ikinci Müslüman şahsiyettir. Yakın Doğu’da şekillenen bu yeni devlet her ne kadar hâlâ hanedan pagan kimliğini korusa da İlhanlı ideolojisi artık Müslümanlar eliyle şekillenmeye başlamıştı. Bu eğilim yıllar içinde artarak da devam edecekti.

İlhanlıların şekillenmesinde belirleyici unsur kaçınılmaz olarak İslam medeniyeti olmaktaydı. 1220’li yıllarda başlayan Moğol tahribatı, 1260’lı yıllara gelindiğinde artık bu özelliğini kaybederek bölgenin meşru yönetimi haline gelmekteydi. Kaldı ki, İlhanlı hâkimiyetinin oluşmasından az önce İslam dünyasının genelinde yansıyan bir kargaşa ve istikrasızlık ortamı kendini göstermekteydi. Müslüman emirler arasındaki hâkimiyet kavgaları, hanedanlar arasında taht kavgaları, Basra ve Bağdat çevresinde yaşanan mezhep sürtüşmeleri, İslam dünyasını adeta bir kargaşa iklimine sürüklemekteydi. Eğer İlhanlı yönetimi şekillenemezse bunun bir alternatifini çıkarabilecek koşullar da bulunmamaktaydı. İslam dünyasının bir asır öncesine kadar şahit olduğu altın çağından artık eser kalmamıştı. İslam medeniyetinin toparlanabilmesi, iç kargaşanın sonlanabilmesi için coğrafyanın genelini kuşatabilecek güçte bir siyasî yapıya ihtiyaç duyulmaktaydı. Müslümanların bu durumunu devrin âlim ve arifleri de değerlendirmektedirler. Tarihçi Reşidüddin, “İslam milletleri o kadar yoldan çıkmıştı ki, Allah onların karşısında Cengiz’i güçlendirdi” demekteydi. Yine bu mealde pek çok yorumu pek çok mutasavvıfın eserinde görmemiz mümkündür. Konya muhasarasında Baycu Noyan’ın eşi ile muhatap olan Hatip’in cevabı da bu manada bakış açısını gösteren önemli bir hikâyedir.

Moğol İmarının Başlaması

Moğollar daha Hülagü döneminde yıktıkları cami ve medreseleri tamir etmeye başlamışlardı. Örneğin Mustansıriyye Medresesi’nin yapılmasından sonra önemini kaybeden Bağdat’taki Nizamiye Medresesi Moğol tahribatından fazla etkilenmemişti. Moğol saldırılarında en büyük tahribatı görmüş olan Bağdat’taki Mustansıriyye Medresesi 1268 yılında İranlı vezir Ata Melik Cüveynî tarafından onartılmıştı. Bunun yanında erken dönem İlhanlı hâkimiyeti sürecinde Bağdat’ta 1239 senesinde son Abbasi emirlerinden Aybek’in Hanbeliler için yaptırdığı Mucâhidiyye Medresesi, Mustansır’ın bir cariyesinin vakfettirdiği Beşeriyye Medresesi, 1261 tarihinden sonra Moğollar tarafından onartılmışlardı. Vezir Ata Melik Cüveynî’nin hanımı tarafından vakfettirilerek kurulan İsmetiyye Medresesi’nin ve İkbâl-i Şarâbî’nin 1230 senesinde kurduğu Acem Pazarı’ndaki Şarabiye Medresesi’nin de ayakta olduğunu ve aktif bir biçimde ilmî faaliyetlerde bulunduklarını İbn-i Batuta’nın Seyahatnamesi’nden öğrenmekteyiz. Bunun yanında İbn-i Fuvatî,Havâdisu’l-Câmî’a adlı eserinde daha başka medreselerden de söz etmektedir. Ama bunların hepsi XIII. Yüzyıldan önce inşa ettirilmiş medreselerdir. Bunların başında Teteşiyye Medresesi, Ebû Hanîfe Medresesi, Abdülkadir Geylânî Medresesi ve Mercaniyye Medresesi gelmektedir.

İbn-i Batuta, Şiraz’da ve Nişabur’da Moğol akınları sonrasında yapılmış olan medreselerden bahsediyor. Ayrıca yine Batuta’nın gördüğü ve önemli bulduğu Harezm’de iki medrese ve Şiî dünya açısından oldukça önemli olan sekizinci imamın yattığı Mehşed’de bir mescit ve medrese bulunduğunu ve bunların işler durumda olduğunu belirtiyor. Erken dönem Moğol yönetimi altında inşa ettirilen önemli bir medrese de Möngö Kaan’ın annesi Suyurkuktuni’nin Buhârâ’da yaptırdığı medresedir. Moğollar eliyle yapılan erken dönem medreseleri arasında Şiraz’da Karahıtaylılarından Suyurgatmış İbn-i Kutbeddin Şah Cihan’ın yaptırttığı Kirmân Yeni Kapı Medresesi de bulunmaktadır.

Moğol İstilası’ndan önce yapılan ve Moğol tahribatından kendini korumayı başarabilen pek çok medresenin de baskı ve tahribatın en yoğun hissedildiği dönem olarak adlandırılan Moğol hâkimiyetinin erken dönemini kapsayan 1230-1260 tarihleri arasında işler durumda olduğu, eğitim ve bilim faaliyetlerine devam ettiği anlaşılmaktadır. Yezd Atabeklerinin merkezi olan Yezd’deki Atabek İzzeddin tarafından yaptırılan medrese, İzzeddin oğlu Keykâvus’un yaptırdığı medreseler bu tarz medreselerin başında gelmekteydi. Safvetiyye, Nusrettiye, Rukniyye, Şemsiyye gibi medreseler de bu tarz tahribat ortamına karşın varlığını koruyabilen ve faaliyetlerini sürdüren medreselerdendir. Bunlardan başka Rey, Şîrâz, Save, Hemedân, Kum, İsfahân, Kâzvin, Kâzerun, Tebriz ve Sultaniyye gibi şehirlerde birçok medrese, hankâh, mescit ve pek çok hayır kurumu Moğollar eliyle oluşturulmaktaydı. Ağırlıklı olarak Moğolların Müslüman olduğu dönemlerde dinî ve ilmî kurumlar inşa ettirdikleri yaygın bir kanaattir. Ancak süreç incelendiğinde İlhanlıların Hülagü, hatta daha öncesinden başlayarak tahrip ettikleri yerli kültürün bilgi üretim merkezi olan medrese inşasında bulundukları anlaşılıyor. İlhanlılar bölge üzerinde sert yöntemlerle hâkimiyet kurduktan sonra yerleşik ve kendilerininkinden daha ileride bir kültüre sahip olan bu toplumları yönetmekte zorlandılar. Coğrafyanın genişliği, farklı kültürlerin yaşam alanı olması gibi sebepler ile burada Moğollar bir sistem oturtamadılar. Sonunda bölgeye hâkim olmanın ve bu coğrafyanın nimetlerinden faydalanmanın yolunun yerleşik unsurlarla anlaşmaktan geçtiğini anladılar. Böylelikle bölgenin yerleşik unsuru olan İslam’ın temel eğitim ve kültür kurumlarının önü açılmış oluyordu.

Saldırılarda tahrip olan medreseleri inşa ettirdikleri gibi kendileri de pek çok medrese inşa ettirmeye başladılar. Bu süreç sanılanın aksine daha İslam’ın Moğollar arasında hâkim bir din olmasından çok önce başlamıştı. Çünkü onlar Yakın Doğu’nun yerli unsuru, yerleşik sistemi olmak istiyorlardı. İpek Yolu üzerinde hâkimiyet kuran Moğollar, bu yolun ticarî rantını ellerinde tutabilmek için bunu yapmak zorundaydılar. Bu amaçla tahrip ettikleri eski kültürün kültür ve eğitim kurumlarını yeniden ihya etmeye başladılar. Yerel Moğol hâkimleri bulundukları yerlerde medreseler inşa ettirmeye başladılar. Bir kuşak öncesinde İpek Yolu’nun eski hâkimi olan Müslümanların ticaret ve yerli kültürlere saygı ve onları ihya ederek istifade etme mantığı ile bölgede güçlendiklerini ve beş asır hâkim olduklarını kavrayan Moğollar, aynı yola başvurmaları gerektiğini düşünüyorlardı. Bu bağlamda İslam kültürü içinde Hint-Çin-İran ve Roma kültürlerinin birikiminin ürünü olan İslam eğitim ve bilgi geleneğinin savunucusu olmasalar da kullanıcısı oldular. Bu çerçevede pek çok vakıf ve hayır kurumu inşa ettirdiler. Örneğin XIV. yüzyılın ilk yarısında sadece Şîrâz’da beş yüzü aşkın vakıf ve bunlara bağlı çalışan cami ve medrese bulunuyordu. Bunların çok önemli bir kısmı İlhanlılar tarafından ya onarılmış ya da inşa ettirilmişti.

İlhanlılar zamanında Sünnî dünya açısından önemli kültür merkezleri Şîrâz, Marâga, Tebrîz, Sultâniyye, Kirmân, Bağdat, Konya, Kayseri, Şam’dır. Bundan başka olarak Şiîler de Sebzvâr, Meşhed, Âmul, Sârî, Necef, Hille gibi şehirlerde önemli kültür ve ilim merkezleri oluşturmuşlardı. Bu kültür merkezlerinin İran sahasında bulunanlarında kadim İran gelenekleri ve İslam sürecinde üretilen birikim kendini koruyabilmiş, hatta güçlenme imkânı da bulmuştur. Bu dönemde pek çok şair ve bilim adamı da yetişmiştir.

İlhanlıların ilk istila süreci geçip de Yakın Doğu’da düzen oluşturmaya başladıkları dönemde devrin bilim merkezlerinde de yeniden yoğun bir yapılanma sürecine gidildiği görülmektedir. Bu bağlamda Marâga, Tebriz, Sultâniye, Kirmân ve Bağdat’ın yeniden önemli ilim merkezlerine dönüştüğü görülmektedir. Şia’nın önemli temsilcileri ise Sebzvâr, Mehşed, Necef ve Hille’de önemli ilim merkezleri kurdular. Her ne kadar ilk İlhanlı akınları İslam algısı altında Anadolu’da, Bağdat’a ve İran’da gelişen ilmî yapıyı yıktıysa da, İslam kültürünüm ürettiği eserlerin çoğu ve ilk akınlarda tahrip edilmiş eğitim kurumları yıkılmış olsa da, çok kısa bir süre içinde İlhanlı hâkimiyeti altında pek çok edebiyatçı ve ilim adamı kendini göstermeye başlamıştı.

Moğollar ve Alimler

Hiç şüphesiz İlhanlılar devrinin en önemli ismi Nasiruddin et-Tûsî idi. Tûsî, Marâga’da kurduğu rasathane ile İlhanlıların en önemli bilim merkezini oluşturmuş oluyordu. O sadece büyük bir kütüphane ve gözlem evi kurmamış aynı zamanda çağının önemli bilim adamlarının önemli bir kısmını Marâga’ya toplayarak burayı bir bilim merkezine dönüştürmüştü. Rasyonalist bir zihne sahip olan Tûsî sayesinde aklî ilimlerde önemli gelişmeler görülmüştü.

Hülagü Han zamanında Hoca Nasiruddin et-Tusî, İlhanlılar ile temasa geçmiştir. Şiî dünyanın önde gelen simalarından olan Tusî’nin ve onun gibi birçok Şiî bilginin İlhanlılar ile kurduğu temas Şiî-Moğol yakınlaşmasını Şiîliğin Moğol sarayında etkin hale gelmesine, Yakın Doğu’da güçlenmesine, dahası İran sahasında yayılmasına zemin hazırlamıştır. Tusî’nin Marâga’da kurduğu büyük rasathane sadece bir rasat evi değildi, burada büyük bir kütüphane vardı ki, dört yüz bin cilt eserden oluşuyordu. Ayrıca burada pozitif bilimlerin, özellikle de gökbilimlerinin eğitiminin de yapıldığı bir medrese de bulunuyordu. Bunun yanı sıra Şiî öğreti ve dinî bilimler üzerine faaliyet gösteren bir medrese daha vardı. Marâga’ya Tusî ile birlikte onlarca ilim adamı gelmişti. Bu da Yakın Doğu’da pozitif ilimlerin gelişmesine büyük katkılar sağlamıştır. Ayrıca İslamlığın pek sıcak bakmadığı Nücum ilmi İlhanlılar zamanında yükselişe geçmişti.

Çok rahat bir şekilde İlhanlıların Yakın Doğu’da pozitif bilimlerin ve edebiyatın gelişmesine katkılarının olduğunu söyleyebiliriz. Bununla beraber İlhanlılar dinî ilimlere de önem vermişler, fıkıh ve kelâm çalışmalarının da destekçisi olmuşlardı.

İran’da İlhanlıların hâkimiyeti, Müslümanların güçten düşmesi ve medreselerin zayıflamasıyla birlikte eski kültür yeniden canlanma göstermiş, Mecusilik başta olmak üzere birçok pagan din eski güçlerini yeniden kazanmıştı. İlhanlı hâkimiyeti ile birlikte güçlenen sadece pagan dinler değildi, Hristiyanlık da bu dönemde oldukça büyük bir güç haline gelmişti. İlhanlıların Yakın Doğu’ya ani ve sert girişleri ile Sünnî İslam’a dayalı kurulu düzenin yıkılması bu algı dışındaki tüm unsurların beklentilerini yükselmişti. Öyle ki, İran Hristiyanlığı Hülagü Han ve eşi Dokuz Hatun’u kurtarıcı olarak görüyordu. Bu algı sadece Hristiyanlarda oluşmamış, Şiî dünya da Moğolları kurtarıcı bir güç olarak görmüştü. İlhanlıların erken dönem siyasetleri de bu beklentileri destekleyen vaziyetteydi. Hülagü zamanında Moğol komutanları arasında Hristiyan olanlar da vardı ve bunlar, ele geçirdikleri şehirlere kiliseler inşa ettiriyor, dahası camileri kiliseye çeviriyorlardı. Yakın Doğu’nun hâkim unsuru olan Sünnî İslam anlayışını tasfiye etmek amacıyla İslam’ın alternatif söylemlerini, farklı din ve kültürleri desteklemişlerdi. Fakat bu durum Gazan Han’dan sonra tamamen değişecekti. İlhanlılar dinî ve mezhebî açıdan oldukça rahat ve hoşgörülü bir tavra sahip olsalar da Yakın Doğu’nun yerli unsurları birbirlerine karşı hiç de hoşgörülü değillerdi. Moğollardan önce de var olagelen dinî ve mezhebî çekişmeler İlhanlı hâkimiyeti altında da devam etmişti. İlhanlı yönetim sistemi içinde yükselen, kendine bir faaliyet alanı bulan ve gücü arkasına alan her dinî zümre diğerlerini ezmek ve tasfiye etmek için var gücüyle uğraşmaktaydı. Bu durum da İlhanlıların sistem kuramamasının önemli faktörleri arasındaydı. Şiîlerin güçlendiği dönemde Sünnîler tasfiye edilmekteydi. Hristiyanlar da güçlendikleri dönemde diğer inançlara baskı kurmaya çalışmışlardı. Özellikle Hülagü’nün Hristiyan olan eşi Dokuz Hatun üzerinden Hristiyanlar güç kazanmaya çalışmışlardı. Yahudi bir vezir olan Sadu’d-devle zamanında da Müslüman memurlar görevlerinden alınmış yerlerine Yahudi kökenli memurlar atanmıştır.

İran’da da Moğol hanları ve İlhânlılar yavaş yavaş Müslüman olan reayalarına alıştılar. Daha çocuk iken Müslüman olan Cuci’nin oğullarından Burkay Han, dinin güçlendirilmesi ve Müslümanların yüceltilmesi noktasında çaba gösterdi. Hülagü’nün kendisi Şamanist, hanımı ise Hristiyan idi. Bundan dolayı da Hoy’da puthaneler yaptırılmasını emretmişti. Onun oğlu Abaka da Budist inancına bağlıydı ve babası gibi Hristiyanları destekliyordu. Fakat yerine geçen Teküdar, Müslümanlarla girdiği yakınlık sonucu Hıristiyanlık inancından geçip İslam dinine girerek Ahmed adını aldı ve kendisini İslam dinin savunucusu ve Muhammedî şeriatın takipçisi olarak tanıttı. Bu da Hristiyanların ve Müslüman olmayan Moğolların işlerinin gerileyip zayıflamasına, İslam’ın ve Müslümanların ise güçlenmesine yol açtı. Ancak ondan sonra Argun Han ise Budistlerin ve Hristiyanların güçlenmesi, Müslümanların zayıf düşürülmesi siyasetini yürüttü. Hakikatte İran, İlhanlılar döneminin bir bölümünde Şam ve Mısır Eyyubî melikleriyle girdikleri çatışma ve çekişmelerde yenilgi her zaman Moğollara düşüyordu. Müslümanlar Şam, el-Cezire ve Küçük Ermenistan’da kaybetmiş oldukları bazı bölgeleri geri aldılar. İran İlhanlıları İslam’ı kabul etmedikleri zamana dek Memluklular onlar karşısında “İslam’ın kâfirler karşısındaki direnci” hükmüne sahiplerdi. Fakat Gazan Han döneminde siyasî ve askerî savunma şeklini de buldu.

Burada İran’ın İslam öncesi dünyası durumuna işaret etmek de yerinde olacaktır. İslam’ın güç bulması sonucu geçerlilikleri, parlaklıkları ve yükselişleri azalan bu dinlerin takipçileri, İslam devletinin İran’da ve diğer çevre memleketlerde düşmesi ve din âlimlerinin hızla zayıflaması sonucu yeniden harekete geçip, her yerde ve her zaman Müslümanları incitmek için fırsatlar buldular. İlhanlı Devleti’nin İran’da kurulması, Hristiyanlık inançlarının bu ülkede güçlenmesini de beraberinde getirdi. Hatta öyle ki, İran Hristiyanları, Hülagü’yü ve karısı Dokuz Hatun’u “kurtarıcı” olarak nitelendirdiler. Hülagü’nün Hristiyan emir ve komutanları da ellerin ulaştığı her yerde yeni kiliseler yaptırmaya ve mescitleri kiliseye dönüştürmeye yeltendiler. İslam devletinin düşüşü, İran Yahudilerine de intikam alma yoluna gitme, perişan hallerini düzeltme, Moğol şahlarının ve emirlerinin teşkilatlarında makam elde etme fırsatını verdi. Bu grup arasından Zencân’ın Ehber vilayetinden olan Sadu’d-devle, Argun’un veziri olma makamına kadar geldi ve kendi vezirliği döneminde İslam’ın ve Müslümanların düşürülmesi noktasında çeşitli hileler düşündü.

Moğolların Dinî Algıları

İlhanlılar, yani Moğollar, farklı inançlara ve farklı kültürlere karşı dünya üzerinde başka milletlerde görülmeyecek bir müsamahaya sahiptiler. Bu onların genel bir özelliğiydi. Moğol hâkimiyeti altında çok farklı inançlar özgürce yaşama imkânı bulmaktaydılar. Moğolların bir diğer özelliği de değişime açık bir toplum olmalarıydı. Mevlana Celâleddin Rûmî de Moğollara çok yakın bir coğrafyadan, Belh’ten olması sebebi ile Moğolları Anadolu’daki pek çok kişiden daha fazla tanımaktaydı. Moğolların bu özelliklerini çok iyi bilen Mevlânâ, Anadolu’da Moğol hâkimiyeti başladığında Moğollara karşı stratejisini bu noktadan hareketle geliştirmiştir. Onun Baycu Noyan için “Bu Baycu velidir, kendisi dahi bilmez” sözünü bu çerçevede değerlendirmek gerekmektedir. Yine diğer tasavvuf zümreleri tarafından kendisine yöneltilen eleştiriler karşısında “Siz onlara baktığınızda kâfirleri görürsünüz, ben ise geleceğin mü’minlerini” ifadesi de yine bu bağlamda anlaşılmalıdır.

Selçukluların sonu anlamına gelen Moğol tahakkümü altında Anadolu’da iki farklı siyasî eğilim gelişmekteydi. Birincisi, Sadreddin Konevî ve Ahi Evran öncülüğünde Moğollara karşı direnişi ve Moğol hâkimiyetinin hissedilmediği Batı Anadolu topraklarında yeniden toparlanmayı ön görmekteydi. İkincisi ise Mevlânâ Celâleddin Rûmî öncülüğünde gelişen, Moğollarla birlikte hareket ederek onları dönüştürmeyi ve onların gücü üzerinden çok daha geniş bir coğrafyada dönüştürücü etki yaratmayı amaçlayan bir stratejiydi. Bu eğilimlerden hangisinin doğru olduğuna dair sürdürülen tartışma konunun ve sürecin anlaşılmadığının bir göstergesidir. Konevî ve Ahi Evran’ın öngördüğü strateji Osmanlı ile başarıya ulaşırken, Mevlânâ Celâleddin Rûmî ve onun gibi düşünenlerin stratejileri neticesinde Moğollar, 1294 yılında Gazan Han’ın Mahmud adını alıp Moğol Devleti’nin resmen Müslüman olduğunu ilan etmesiyle yeni bir mecraya ulaşmış oluyorlardı. Böylelikle bu topraklar fatihlerini fethetmişlerdir. Artık İslam, Moğollar eliyle Asya içlerinde daha önce hiç ulaşmadığı topraklara ulaşma ve buralarda güçlenme imkânı bulmuştu. Müslüman Moğolların devamı olan Timurlular devrinde ise Asya’da İslam kültürü adeta ikinci bir Rönesans yaşamaktaydı. Bu şekilde Mevlânâ’nın doğup büyüdüğü ve paganizmin merkezi olan topraklar, Moğollar eliyle İslam medeniyeti çerçevesinde yeniden şekilleniyordu. Mevlânâ’dan iki asır sonra Tacikler arasında yaşayan Yakub-u Çerhî’nin bu mıntıkada irşad aracı olarak Mesnevî’nin ilk on sekiz beyitini tercih etmesi bunun açık göstergelerindendir. Böylelikle büyük bir öngörü ve birikimle stratejisini geliştiren Mevlânâ, İslam kültürüne en büyük zararı veren Moğollar eliyle İslam’ın Asya içlerinde yeniden canlanma koşullarını da hazırlayanlar arasında yer almış oluyordu.

Milli Mevlânâ Kongresi (Tebliğler) (3-5 Mayıs 1986), Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Merkezi, Konya 1987.
Ahmed Eflakî, Menâkıb’ül-Ârifîn, I-II çev. Tahsin Yazıcı, MEB, Ankara 1986.
Ahmed Eflâkî, Menâkıbû’l Arîfîn, nşr. Tahsin Yazıcı, Ankara 1976.
AKKUŞ Mustafa, İlhanlıların Anadolu’daki Dini Siyasetleri, Basılmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2010.
Aksarayî, Kerimüddîn, Müsameret’ül–Ahbar ve Musayeretül’ül – Ahyar, yay. Osman Turan, Ankara, 1944.
Aksarayî, Kerimüddîn, Müsameret’ül–Ahbar ve Musayeretül’ül – Ahyar, çeviren Mürsel Öztürk, TTK, Ankara, 2000.
Alâeddin Atamelik Cüveynî, Tarih-i Cihan Guşa, Türkçe Çev. Mûrsel Öztürk, Ankara 1988.
ALINGE Curt, Moğol Kanunları, çev. Coşkun Üçok, Ankara 1967.
AMİTAİ Preiss, Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War: 1260-1281, Cambridge University, Cambridge 1996. XV.
Anonim Selçukname, Neş. F.Nafiz Uzluk, Ankara 1952.
Aslanapa, Oktay, Anadolu’da İlk Türk Mimarîsi, Ankara 1991.
Aslanapa, Oktay, Türk Sanatı, Remzi Kitapevi, İstanbul 1989.
Aydın, Mehmet, “Hz. Mevlânâ’nın Yaşadığı Dönemin Sosyal Yapısı”, II. Milli Mevlânâ Kongresi, Konya 1986.
Aydoğmuşoğlu, Cihat, Tarihte Tebrîz, AÜ. SBE YL tezi, Ankara 2007.
AYKUT Tuncay, Ak Akçe: Moğol ve İlhanlı Sikkeleri, İstanbul, 1992.
AYÖNÜ Yusuf, Mevlevilerin Selçuklular, Moğollar ve Türkmen Beyleriyle Münasebetleri, Basılmamış Bitirme Tezi, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, İzmir 1997.
BADEMCİ Ali, Cengiz Yasası ve Timur Tüzükâtı, İstanbul 2012.
BARTHOLD V.V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, çev. Hakkı Dursun Yıldız, Ankara 1990.
Barthold, W., “Azerbaycan ve Ermenistan”, çev. İsmail Aka, A.Ü. Tarih Araştırmaları Dergisi, c.VIII-XII, Ankara 1975.
BAUSANİ A., “İlhanlı Hâkimiyeti Altında İran’da Din”, çev. Mustafa Uyar, s. TAD, s. 32, Ankara 2002.
BAUSANİ A., “Relegion Under The Mongols”, The Cambirdge History of Iran, vol V, ed. J. A. Boyle, London 1968.
BAYKARA Tuncer, Anadolu’nun Selçuklular Devrindeki Sosyal ve İktisadi Tarihi Üzerine Araştırmalar, İzmir 1990.
BAYKARA Tuncer, Türkiye’nin Sosyal ve İktisadî Tarihi (XI.-XIV. Yüzyıllar), Ankara 2000.
Baykara, Tuncer, Anadolu Tarihi Coğrafyasına Giriş, TKAE, Ankara, 1988
BAYRAM Mikail, “Türkiye Selçukluları Döneminde Bilimsel Ortam ve Ahiliğin Doğuşuna Etkisi”, Türkiye Selçukluları üzerine Araştırmalar, Konya 2003.
BAYRAM Mikâil, Sosyal ve Siyâsî Boyutlarıyla Ahi Evren – Mevlânâ Mücadelesi, 3. Baskı, Konya 2012.
BOYLE J. A., “The Seljuq and Mongols Periods” The Cambirdge History of Iran, V, Ed. John Boyle, London 1968.
BOYLE John A., “The Il-Khans of Pesia and CHıristiyan West”, The Mongol World Empire 1206-1370, London 1956.
Browne, Edward, G., A Literary Histrory Of Persia, Cambridge 1956.
CÜVEYNÎ Ata Melik, Tarih-i Cihangûşâ, III, çev. Mürsel Öztürk, Ankara 1999.
Derviş Mahmud-ı Mesnevihan, Sevâkıb-ı Menâkıb, nşr. Hüseyin Ayan, Gönül Ayan, Erdoğan Erol, İstanbul, 2007.
Divân-ı Sultan Veled, çev. ve nşr. Feridun Nafiz Uzluk, İstanbul 1941.
ERDEM, İlhan, “Olcaytu Han’nın Ölümüne Kadar İlhanlılar’da Yaşanan Siyasal-Kültürel Gelişmeler ve Yakın Doğu’ya Etkileri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, c. XX/31. Ankara, 2000
ERSAN Mehmet, Türkiye Selçuklu Devleti’nin Dağılışı, Ankara 2010.
Ethem, Halil, “Anadolu’da İslâmi Dönem Türk Katalogları”, TOEM, 1331, VI / 36 s. 728 – 753
FÜRÜZANFER B., Mevlâna Celâleddîn, çev. Feridun Nafiz Uzluk, İstanbul 1963.
Gölpınarlı, A., “XIII. – XIV. Asırda Anadolu’da İçtimai Hayat ve Türk Kültürü”, Konya, s. 36, Konya, 1940 – 41.
GölpınarlI, Abdülbakî, Mevlânâ Celâleddîn Hayatı, Eserleri, Felsefesi, İstanbul 1999.
Grabar, O, “The Visal Arts”, The Cambirdge Histroy Of İran, V, London, 1968.
Grousset, R., Bozkır İmparatorluğu, çev. Reşat Uzmen, İstanbul, 1993.
GUİGNES Jean Louis de “Hunların Türklerin Moğolların ve Daha Sair Tatarların Tarih-i Umumisi”, trc. Hüseyin Cahid [Yalçın], I-V. ,İstanbul 1923-1924.
Gül, Muammaer, Doğu ve Güney Doğu Anadolu’da Moğol Hâkimiyeti, İstanbul 2005.
Hâfız-ı Ebru, Zeyl-i Câmiu’t-Tevârih, nşr., Hânbâbâ Beyânî, Tahran, 1350.
Hamdûllah Kazvînî, Nûzhetu’l-Kûlûb, Nşr. Browne, ııeşr. G. Le Strange, London- Leiden 1915
HAYKIRAN Kemal Ramazan, “Alâeddin Keykûbad Döneminde Anadolu’da Sürdürülen Eğitim Faaliyetlerine Genel Bir Bakış ve Necmedîn Râzî”, II. Alâeddin Keykûbad ve Dönemi Sempozyumu, Konya 2008.
HAYKIRAN Kemal Ramazan, “Bir İlhanlı Şehir Modeli: Sultâniye”, Doğu Batı Dergisi, S.67.
HAYKIRAN Kemal Ramazan, İlhanlılarda Kültür ve Eğitim, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2015.
Haykıran, Kemal Ramazan, Moğollar ve Mevlânâ, Senzet Yayınları, Bursa 2015.
Hindûşah Nahcîvanî, Düstûr’ul-Kâtib fi- Tayîn’ül- Merâtib, nşr, A.A. Alizâde, Mosko-va,1964.
Hondmir, Habibu’s-Siyer, Nşr. W.M. Tahackson, Harvard 1994.
Huart, C.L, “Tebrîz” İ.A. XI, Ankara 1956.
İbn – i Battûta, Seyehatname, çeviren Mümin Çevik, İstanbul 2005.
KANAT Cüneyt, “Baybars Zamanında Memlûk-İlhanlı Münasebetleri (1260-1277)”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XVI(2001).
KANAT Cüneyt, “İlhanlı Hükümdarı Teküdar’ın Müslümanlığı Kabulü ve Bunun Memlûk Devleti’ndeki Yankıları”, Türklük Araştırmaları Dergisi, 12/2002.
Mahmud Kerimuddîn Aksarayî, Müsâmert’ül-Ahbâr, nşr. Osman Turan, TTK, Ankara, 1999
Mahmud Kerimuddîn Aksarayî, Müsâmert’ül-Ahbâr, çev,Mürsel Öztürk, TTK, Ankara, 2000
Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Divan-ı Kebir, nşr. Abdülbâkî Gölpınarlı, İstanbul 1992.
Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. M. Ü. Tarıkâhya, İstanbul 1954.
Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. M. Ü. Tarıkâhya, İstanbul 1954.
Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Mesnevî, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul 1979
Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Mesnevî, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul 1979.
OCAK Ahmet Yaşar, “Bir 13. Yüzyıl Mutasavvıfı ve Sûfîsi Olarak Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”, IV. Milli Mevlânâ Kongresi, 12-13- Aralık 1989, (Tebliğler), Konya 1991.
OCAK Ahmet Yaşar, “Bir 13. Yüzyıl Mutasavvıfı ve Sûfîsi Olarak Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”, Türkiye Günlüğü, s. 9, Aralık, 1989.
OCAK Ahmet Yaşar, “Bir 13. Yüzyıl Mutasavvıfı ve Sûfîsi Olarak Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”, Türk Sûfîliğine Bakışlar, İstanbul 1999.
OCAK Ahmet Yaşar, “Mevlânâ Önce Kendi Zaman ve Zeminin İnsanıdır Yahut Mevlânâ’yı Doğru Anlamak”, Mevlânâ, Ed. O Horata, A. Karaismailoğlu, Ankara 2007.
OCAK Ahmet Yaşar, Babaîler İsyanı, İstanbul 2011.
Ocak, Ahmet Yaşar, Ortaçağlar Anadolu’sunda İslâm’ın Ayak İzleri, Kitap Yayınevi İstanbul, 2011.
ÖNDER Mehmet, Hazreti Mevlânâ Hayatı ve Eserleri, İstanbul 1978.
ÖNGÖREN Reşat, “Mevlana Celâleddîn-i Rûmî”, DİA, XXIX, Ankara 2004.
ÖZGÜDENLİ Osman G. “Moğollar”, DİA, XXX, s. 225.
ÖZGÜDENLİ Osman Gazi, Moğol İranında Gelenek ve Değişim Gâzân Han ve Reformları (1295-1304), İstanbul 2009.
Reşîdüddî Fazlullah, Camîü’t-tevârih, c.II, nşr. Behmen Verimî, Tahran, 1338.
Reşîdüddîn Fazlullâh Hemâdanî, Câmîüt’tevârih, nşr. Ve çev. W.M., Thackston, Duxbury, 1999.
Reşîdüddîn Fazlullâh Hemâdanî, Câmîüt’tevârih, Tahran, 1373.
ROUX Jean Paul, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, çev. Aykut Kazancıgil, İstanbul 1994.
Sadreddîn Konevî, Mirât’ul Arîfîn, çev. Dilaver Gürer vd. Gelenek Yay. İstanbul, 2010.
Spuler, Bartold, The Müslim World II: The Mongol Period, London, 1964.
Spuler, Bertold, İran Moğolları, çev. Cemal Köprülü, TTK, Ankara, 1987.
Sümer Faruk, “Anadolu’da Moğollar”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, I, Ankara, 1970.
Şebenkarei, Muhammed, Mecmaü’l – Ensab, Süleymaniye Kütüphanaesi, Yeni Cami Kitapları, No: 909.
ŞEKER Mehmet, Anadolu’nun Türkleşmesi ve Kültürel Hayat, İstanbul, 2011.
Şems-i Tebrîzî, Mâkâlât, çev. Osman Nuri Gençosman, İstanbul 2006.
The Cambirdge History of Iran, vol V, ed. J. A. Boyle, London, 1968.
TOBÇA Manghol-un Niuça (Yüan-ch’ao Pi-shi), Moğolların Gizli Tarihi, çev. Ahmet Temir, Ankara 1995.
TOGAN Zeki Velidi, “Reşîdüddîn’in Mektuplarına Göre Anadolu’nun İktisadi ve Medeni Hayatına Ait Kayıtlar”, İ.Ü., İktisat Fakültesi Mecmuası, c.15, 1953.
TOGAN Zeki Velidi, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1989.
Togan, Zeki Velidi, “Reşidüddin”, MEB, İ.A., c.IX.
TURAN Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul 1996.
UYAR Mustafa, “İlhanlı Hükümdarlarının İslâm’a Girmesinde Rol Alan Türk Sûfîleri: İlhan Tegüder ve Gâzân Han Devirleri”, Belleten, CLXXVI, s. 275, Nisan 2012.
Uyar, Mustafa “İlhanlı Hükümdarlarının İslâm’a Girmesinde Rol Alan Türk Sûfîleri: İlhan Tegüder ve Gâzân Han Devirleri”, Belleten, CLXXVI, s. 275, Nisan 2012.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, “Emir Çoban Sulduz ve Demirtaş”, Belleten, XXXI. (124), Ankra, 1967.
Vassaf, Abdullah B. Fadullah-i Şirazi, Tecziyet’ül–Emsar ve Tezciyet’ül – Esar, Tahran, 1338.
Vilber, Donald, Mimarî – i İslâmi Der Devr – i İlhanan, Tahran, 1337.
Vladimirtsov, B. Y., Moğolların İçtimai Teşkilatı, çev. Abdülkadir İnan, Ankara, 1944.
Wilber, Donald, The Architecture of Islamic Iran: The Il Khanid Period, New York, 1994.
YİNANÇ Mükremin Halil, Türkiye Tarihi: Selçuklular Devri, Ankara 2013.
Yuvalı, Abdülkadir, “Anadolu’da Türkler ve Moğollar”, TDA Dergisi, s. 38, İstanbul, 1985.
Zebihullah-î Safâ, İran Edebiyatı Tarihi, II, çev. Hasan Almaz, Ankara 2005.

Yrd. Doç. Dr. Kemal Ramazan HAYKIRAN