Powered by Joomlamaster.org.uatogether with Joomstudio.com.ua

                                                                                                                         

                                                                                                                                                                                           Az (1) Ru (1) En (1)

Gulnara

Gulnara

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Mauris hendrerit justo a massa dapibus a vehicula tellus suscipit. Maecenas non elementum diam.
Website URL: http://smartaddons.com
20.04.2018 12:30

Ethnoglobus.az -ın verdiyi məlumata görə, Avropa Azərbaycanlıları Konqresi (AAK) Avropadakı soydaşlarımız adından Dağlıq Qarabağda, qoşunların təmas xəttində Ermənistan tərəfindən son günlər törədilən insidentlə bağlı BMT-yə, ATƏT-ə, Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrinə bəyanat ünvanlayıb.

Bu barədə DİASPORLA İŞ ÜZRƏ DÖVLƏT KOMİTƏSİ məlumat yayıb.

Bəyanatda bildirilir ki, Azərbaycan torpaqlarını işğal etmiş Ermənistan ordusu qoşunların təmas xəttində təxribatların sayını artırıb və bu, qitədə yaşayan azərbaycanlıları ciddi narahat edir: “Aprelin 18-də Ağcabədi rayonunun Yuxarı Qiyaməddinli kənd sakini, 27 yaşlı Rahim Hacıyev öz əkin sahəsində olarkən Ermənistan ordusunun bölmələri tərəfindən açılan atəş nəticəsində güllə yarası alıb. Bu hadisə bizi - Avropa Azərbaycanlıları Konqresini, Avropada yaşayan azərbaycanlıları dərindən sarsıdıb. Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Azərbaycanın dinc əhalisinə və mülki obyektlərinə yönəlmiş artilleriya zərbələri sübut edir ki, Ermənistan dövləti təcavüzkar siyasəti ilə beynəlxalq hüquq normalarına riayət etməyərək, beynəlxalq humanitar hüququn və insan haqlarının, xüsusilə 1949-cu il Cenevrə konvensiyaları və ona 1 saylı Əlavə, həmçinin Uşaqların hüquqlarına dair və İnsan hüquqlarının müdafiəsi və fundamental azadlıqlara dair Konvensiyanı ciddi şəkildə pozmaqda davam edir”.

Dünya ictimaiyyətinə, beynəlxalq təşkilatlara, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrinə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına müraciət edən soydaşlarımız onları israrla təcavüzkara qarşı konkret addımlar atmağa, beynəlxalq hüquq normalarına uyğun sərt sanksiyalar tətbiq etməyə çağırır: “Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesində vasitəçilik missiyasını üzərinə götürmüş ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri - ABŞ, Fransa və Rusiya susmaqda davam edirlər. Beynəlxalq ictimaiyyətin erməni vəhşiliyinə göz yumması, təcavüzkarın əl-qolunu daha da açır, törətdiyi cinayətlərin cəzasız qalması Ermənistan ordusunun Azərbaycanın daha neçə-neçə dinc sakininin qətlə yetirməsinə səbəb olur” – bəyanatda belə deyilir.

18.04.2018 08:08

ANAR

XVI-XVII əsrlərə aid edilən "Koroğlu" dastanı türk xalqlarının ən möhtəşəm folklor abidələrindəndir. Koroğlunun adı Baykaldan Balkanlaracan, Altaylardan Anadoluyacan türk xalqlarının yaşadıqları torpaqlarda məşhurdur. Koroğlunun şöhrəti XIX əsrdə rus tənqidçisi Çernışevskidən fransız yazıçısı Jorj Sanda qədər müxtəlif əhli-qələmlərin diqqətindən yayınmamışdır.

Koroğlu türk olmayan xalqların şifahi ədəbiyyatında da yer tutur. Məsələn, taciklərdə "Qurqulu" adıyla məşhurdur. Azərbaycan və Anadolu aşıqlarının təsirilə erməni aşıqları da "Koroğlu" dastanını türkcə ifa edirlərmiş. Özbəklərin "Rövşən" dastanı (Koroğlunun adı Rövşəndir)   "Koroğlu" süjetilə bağlıdır. Amma bu dastanın ən kamil və dolğun variantları azərilərin, Türkiyə türklərinin və türkmənlərin yaratdıqlarıdır. Bu üç versiyanın (özəlliklə, dastandakı şeirlərin) bir-birinə çox yaxın olması həm dillərimizin cüzi fərqlərlə eyniliyindən, həm də cərəyan edən hadisələrin təxminən eyni coğrafi məkandı cərəyan etməsindəndir.

Dastanın türkmən variantında belə misralar var:

Göydən uçan top çığalı durnalar

Ərzurum dağında qarı gördünmü?

Məlum olduğu kimi, türk şəhəri Ərzurum Anadolu ərazisindədir.

Bir çox rus və Avropa şərqşünaslarının və folklorçuların fikrincə "Koroğlu" dastanının mənşəyi ən çox Azərbaycanla bağlıdır. Anadolu və türkmən variantlarında bu ölkələrin coğrafi adları sıx-sıx görünür.

Türkiyə variantında Koroğlunun məskəni Çamlubel, əsas düşməni Bolu bəyidir. Bolu paşasının Koroğlunu tutmaq hədələrinə türk variantında belə cavab verilir:

 Bolu paşa, heç gəlirmi yadına

Hanı, məni tutan günün necoldu?

Rəngin uçdu, üzün döndü qadına

Mərd oğlunu tutan günün necoldu?

Koroğlum, çağırır Yaradan səni,

Yaradan öldürməz, qurtarar məni,

Qorxma, ey Bolu bəy, öldürməm səni,

Qoca qurdu tutan günün necoldu?    

 Koroğlunun şəxsiyyətini də, onun başçılıq etdiyi hərəkatı da həm Orta əsr salnaməçiləri, həm də müasir tarixçilər XVI əsrin sonu-XVII əsrin əvvəllərində Azərbaycan, Qafqaz və İran ərazisində geniş yayılmış Cəlairilər üsyanlarıyla əlaqələndirirlər.

Dastanın üç oğuz xalqına - azərbaycanlılara, Anadolu türklərinə və türkmənlərə aid olan variantlarını tutuşdursaq, birinci ikisinin bir-birinə daha yaxın olduğunu, türkmən variantının onlardan xeyli fərqləndiyini görərik. Bu fərq elə dastanın adından və bu adın izahından başlanır. Azərbaycan və Anadolu variantlarında Rövşənin adı atasının gözlərinin çıxarılması ilə izah olunur. Rövşən - Koroğlu da Hamletsayağı atasının qisasını alır. Xalq arasında belə bir misal da var: birisi atasının gözlərini çıxarır ki, ona da Koroğlu desinlər, amma ona "kor kişinin oğlu" - deyirlər.

Türkmən variantında bu adın mənşəyi tamam başqadır: Körpə Rövşəni qəbirdə tapırlar və adı da ona görə Goroğlu olur.

Azərbaycan variantında Koroğlunun və sevgilisinin övlad nisgili Nigarın dilindən həzin misralarla ifadə olunmuşdur:

 Qəm-qüssəm başımdan aşdı,

Mən tək dərdə qalan yoxdu.

Ah çəkməkdən bağrım bişib,

Bircə yada salan yoxdu.

Necə baxım ev-eşiyə

Yaralı könlüm üşüyə?

Toz bürümüş boş beşiyə

Şirin layla çalan yoxdu.

Çənlibeli güllər bəzər,

Güllər saralsa, kim üzər?

Hər quş balasınan gəzər,

Niyə sənin balan yoxdu?

Koroğlusan, hay salarsan,

Paşalardan bac alarsan.

Neçə şəhərlər talarsan,

Sən tək şəhri talan yoxdu.

Nə dərd olsa, məni tapar,

Sonsuzluq bir yanım çapar.

Yarılğan uçar, toz qopar,

Görərsən ki, qalan yoxdu.

Dastanın türk variantında da bu sonsuzluq motivinə, övlad həsrətinə işarə var.

Koroğlu:

Koroğludur Çamlibelin aslanı,

Şəkər ilə, qaymaqla bəslər səni.

Səndən istər bir pəhləvan oğlanı

Aman Selma, insaf eylə, de mənə.

 Selma:

Türk qızıyam, soyum, sopum bəllidi,

Gözüm ala, saçım siyah tellidi.

Türk qızının dili Tuti dilidi,      

Bunu sən bil, mənə inan Koroğlu!

Bizim eldə əhdə vəfa edilir,

Kəm söylənməz, doğru yolla gedilir.

Fəzilətdə namus yolu güdülür,

Məraq etmə, mənə inan, Koroğlu!

Özümü təkrar etsəm də, deməliyəm ki, həyatda ilk eşitdiyim kitablar "Koroğlu" dastanı və Nazım Hikmətin "Günəşi içənlərin türküsü" kitablarıdır. "Oxuduğum" demirəm, "eşitdiyim" deyirəm, çünki hələ yazıb-oxumağı bilmədiyim vaxt bu kitabları mənə anam oxuyardı. Keçəl Həmzənin Koroğlunu aldadıb Qıratı ələ keçirməsi bədii ədəbiyyatdan aldığım ilk sarsıntı idi.

Sevimli atını itirən Koroğlu Keçəl Həmzəyə yalvarmağa başlayır:

 Canım Həmzə, gözüm Həmzə,

Həmzə, incitmə Qıratı.

Budu sənə sözüm, Həmzə,

Həmzə, incitmə Qıratı.

Həmzə, atı yaxşı saxla,

At igidin qardaşıdı.

Gündə muğayat ol, yoxla,

At igidin qardaşıdı.

Yay olanda dağa yolla,

Yaz olanda ifçin nalla.

Qış olanda məxmər çulla,

At igidin qardaşıdır.

 Anam danışırdı ki, bu yerlərini oxuyanda sən ağlamağa başlardın: "Elə igid niyə belə namərdə yalvarır" deyirdin. Nə biləydim ki, ömrüm boyu çox namərdə rast gələcəm, heç birinə yalvarası olmasam da…

"Verib Qırı, alıb Dürü" (Dür atı) kor-peşman Çənlibelə qayıdan Koroğlunu dəliləri də, Nigar da qaş-qabaqla qarşılayırlar.

 Ala gözlü Nigar xanım,

Üzün məndən niyə döndü?

Sənə qurban şirin canım,

Üzün məndən niyə döndü?

İgidin yatmasın baxtı,

Yana çevrilməsin taxtı,

Koroğlunun məlul vaxtı,

Üzün məndən niyə döndü?

Bu yerdə Nigarın hər hansı cavabı məzəmməti, incikliyinin səbəblərini açıqlaması soyuq bir "başdan eləmə" olardı. Amma Nigar (daha doğrusu, dastanı yaradanlar) ən gözlənilməz və təsirli cavab tapırlar. Gərginliyi aradan qaldırmaqçün Nigar Koroğluya "amma yaman qarasan ha" - deyir. Koroğlunun cavabı da eyni cür pafosdan uzaq, təbii və səmimidir:

 Mənə qara deyən gözəl,

Qaşların qara deyilmi?

Tökülübdü dal gərdənə

Saçların qara deyilmi?

Dastanın bir cəlbedici cəhəti də xəfif yumorudur. Hansı dastan qəhrəmanı öz-özünü aşağılamaqdan belə çəkinməz? Giziroğlu Mustafa bəylə güləşməkdən sonra məhz Koroğlunun özü:

 Koroğlunu çaya basar

Giziroğlu Mustafa bəy

 - gəraylısını qoşur.

Türkiyə variantında Keçəl Həmzənin rolunu Kəloğlan oynayır.

Havada buludlar soldu,

Dürü at yoruldu qaldı.

Kəloğlan Qıratı aldı,

Alış, tutuş, yan Koroğlu!

Anadolu variantında bəzi misralar müdrik öyüd-nəsihət kimi səslənir:

 Havada uçan boz quşlar

Yelin qədrini nə bilir?

Kəndi qədrini bilməyən

Elin qədrini nə bilir?

Cüt qoşub toxum əkməyən,

Süfrəsin yerə tökməyən,

Elin qəhrini çəkməyən

Malın qədrini nə bilir?

 Türkmən variantında Goroğlu deyir:

Səni deyib gəldim Çandibelimdən,

Yor gedəli sənin ilə pərizad.

Əslim bəyan etsəm - türkmən elindən

Yor gedəli bizim ilə pərizad.

Türkmən variantının bəzi parçalarında dini təəssüb güclüdür:

 Qəflətdə yatırdım, gəldi ərənlər

"Dur, qafil, yerindən, oyan" - dedilər.

Gözüm açıb gördüm cümlə-cahanı

Ol duranlar "Şahimərdan" - dedilər.

 Şahimərdan Həzrət Əlinin adlarından biridir.

 Goroğlu bəy aydır: kəminə, bəndə

Pirim Şahimərdan! Dəstgirim səndə.

Beş vəqt namazı qıldığın gündə

"Axirət yoldaşın iman" dedilər.

 Türkmən variantının lirik parçaları da çox təsirlidir:

 Qərib bülbül, bikəs bülbül,

Sən orda yığla, mən burda.

Qəriblikdə qalan bülbül,

Sən orla ağla, mən burda.

Qərib bülbül olma naşı,

Axdırma gözündən yaşı,

Qərib könlümün yoldaşı

Sən orda ağla, mən burda.

Qərib bülbül, bəxti qara

Nə çəkirsən ahu-nalə?

                      

Səni asdırmaram dara,

Sən orda ağla, mən burda

Yaxud:

Qəflətdə yatırdım, gəldi bir pəri,

Eşq oduna məni heyran eylədi.

Ol pərinin sevdasına düşmüşəm

Eşq oduna məni heyran eylədi.

Laçın kimi qıya-qıya qarayıb,

Siyah zülfü dal gərdənə darayıb,

Ağ üzündə qoşa-qoşa xal qoyub

Eşq oduna məni heyran eylədi.

 Oğuz dil qruppuna daxil olan xalqlardan biri də xaçpərəst qaqauzlardır. (Göy oğuzlar). Nəsrəddin lətifələri, "Aşıq Qərib", "Əsli və Kərəm", "Arzu və Qəmbər" dastanları qaqauz folklorunda önəmli yer tutur. Qaqauzların arasında Koroğlunun igidləri ilə bağlı mahnılar da məşhurdur. Qaqauz ağız ədəbiyyatında Koroğlu İzmirin kəndlərindəndir, dostu Ayvazla bərabər "oğuz Robin Qudu" kimi dövlətliləri qarət edib aldıqlarını kasıblara paylayır. Qaqauz Koroğlusu sonralar Anadoludan Dobrudcaya keçmiş, savaşlarını davam etdirmiş, nəhayət yenidən Anadoluya qayıdaraq orda vəfat etmişdir. Qaqauz "Koroğlu"sundan bir parçanı bu dilin özəlliklərini saxlayaraq gətirirəm:

Mən bir Koroğluydum,

                        dada (dağda) gəzərdim

Çalıya, çırpıya kəllə düzərdim

Əsən lüzgərdən (rüzgardan) izlər seçərdim

Kimsəm yoxdu Balkanda yalnız gəzərdim

Dəmir topuzlarla kəllə əzərdim.

Mən edi (yeddi) daaya (dağa)

                                   hökm edərdim.

Keçəndən bacımı

            (bac almaq mənasında) istərdim.

Dastanın hər üç variantında - azərilərdə də, türkiyəlilərdə də, türkmənlərdə də zamandan şikayət mühüm yer tutur. Türkmən variantında deyilir:

 Ay yaranlar, musurmanlar,

Namərd mərd oldu, mərd oldu.

Nə əcaib zamanalar

Keçdi yurd oldu, yurd oldu.

Hanı bəylər, hanı xanlar,

Bu dünyaya gələn canlar?

Taxt üstündə Süleymanlar

Uçdu, yurd oldu, yurd oldu.

Orxon yazılarında "Öz eli, öz xaqanı olan xalq idim, elim hanı, xaqanım hanı?" acısı, "Kitabi-Dədəm Qorqud"da "Hanı dediyim bəy ərənlər, dünya mənim deyənlər" təəssüfü əsrlərdən, zamanlardan keçərək dövrandan əbədi şikayət kimi "Koroğlu" dastanının sonunda da öz əksini tapmışdır. Amma Azərbaycan "Koroğlu"sunda bu acı etiraf dövrün   konkret bir ixtirasıyla - odlu silahla, tüfənglə bağlıdır.

Daha əvvəllər Çaldıran döyüşü ərəfəsində Şah İsmayıl topları namərd silahı sayaraq yağıyla açıq qılınc döyüşündə üzləşməyi üstün tutmuşdu. Koroğlu da tüfəngin meydana çıxmasını tam bir dövrün bitməsi kimi dərk edir.

 Titrəyir əllərim, tor görür gözüm,

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

Dolaşmır dəhanda söhbətim, sözüm

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

  

Tutulur məclisdə igidin yası,

Kor olur qılıncı, polad libası,

Gəlib bic əyyamı, namərd dünyası,

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

Belə zaman hara, qoç igid hara?

Mərdləri çəkirlər namərdlər dara,

Baş əyir laçınlar, tərlanlar sara

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

Axır əcəl gəldi, yetdi hay-haray,

Çəkdiyim qovğalar bitdi, hay, haray!

Tüfəng çıxdı, mərdlik getdi, hay, haray,

Mənmi qocalmışam ya zəmanəmi?

 Məsələ yalnız "namərd silahı" topda, tüfəngdə deyil, məsələ Keçəl Həmzələrin, Kəloğlanların, biclərin, hiyləgərlərin, namərdlərin meydan suladığı bir əyyamın gəlməsindədir.

Fikrət Qocanın "Babalarım" şeiri yada düşür:

 Biri qaçaq olub,

mərd olub.

Biri qoçaq olub,

mərd olub.

Biri kasıb olub,

mərd olub,

Bəs namərələr hardandı?

Bax bu mənə dərd olub.

 Əfsus! Koroğlu da qocalmışdı, zəmanə də dəyişmişdi…

 Mart 2018

http://edebiyyatqazeti.az/news/diger/1643-koroglu-goroglu

 

 

13.04.2018 05:47

Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələrinə əsasən, Azərbaycan torpaqları Rusiya ilə İran arasında bölüşdürüldükdən və Azərbaycanın müstəqil dövlətləri-xanlıqlar aradan qaldırıldıqdan sonra Çar Rusiyası Azərbaycan xalqına qarşı cinayətə əl ataraq, ermənilərə “bəxşiş” verdi: Azərbaycan torpaqlarında (Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının əraziləri əsasında) “Erməni vilayəti” adlı qondarma inzibati idarə vahidi yaratdı.

Çar I Nikolayın “Erməni vilayəti”nin yaradılması haqqındakı sərəncamı 1828-ci il martın 21-də Azərbaycan xalqının Novruz bayramı günü imzaladı. Məhz Novruz bayramı günü Azərbaycan xanlığının ləğv edilib, bu torpaqlara köçürülüb gətirilmiş ermənilər üçün xüsusi bir vilayət yaradılması xalqımız üçün mənəvi təhqir idi.

“Erməni vilayəti”nin nə qədər qondarma bir qurum olduğunu belə bir fakt da sübut edir ki, Çar Rusiyası o zaman İran və Türkiyədən nə qədər erməni köçürüb gətirsə də, yenə də bu vilayətin əhalisinin 76,24%-i azərbaycanlı idi. “Erməni vilayəti”ndə 1125 kənd vardı. Onlardan 1111-i Azərbaycan kəndi idi və bu kəndlərdə ancaq azərbaycanlılar yaşayırdılar. Vilayətin qalan 14 kəndində isə azərbaycanlılarla qarışıq şəkildə köçürülüb gətirilmə ermənilər yaşayırdılar. Həmin kəndlərin bir çoxunun adları Azərbaycan-türk mənşəli idi.

Bununla belə, “Erməni vilayəti”ni yaratmaqla Çar Rusiyası yenicə işğal etdiyi Azərbaycan torpaqları ilə Osmanlı imperiyası arasında bir “xristian səddi” çəkdi. Eyni zamanda, tarixi Azərbaycan ərazisində gələcək erməni dövlətinin əsasını qoydu.

1836-cı ildə erməni Qriqorian kilsəsinin təhriki ilə müstəqil alban kilsəsi ləğv olundu. Çar Rusiyası tərəfindən himayə və müdafiə olunan ermənilər bu vaxtdan etibarən Azərbaycanda və Anadoluda türk-müsəlman əhaliyə qarşı kütləvi qırğınlara başladılar.

“Böyük Ermənistan” “doktrinası” ilə zəhərlənmiş erməni millətçiləri 19-cu əsrin sonlarında Qriqorian kilsəsinin “xeyir-duası” ilə daha mütəşəkkil fəaliyyətə başladılar. Çar Rusiyasının silahlandırdığı və digər böyük dövlətlər tərəfindən müdafiə olunan erməni-daşnak quldur dəstələri Şərqi Anadoluda və Azərbaycanda (həm Şimalda, həm də cənubda) türk-müsəlman əhalini kütləvi surətdə qurmağa başladılar. Naxçıvan, İrəvan, Zəngəzur, Qarabağ, Urmiya, Salmas, Xoy, Maku və digər yaşayış məntəqələrində yüz minlərlə Azərbaycan türkü, o cümlədən uşaqlar, qadınlar, qocalar məhv edildi.Bakıda hakimiyyəti ələ keçirən daşnak S. Şaumyan Birinci Dünya müharibəsi cəbhələrindən qayıdan erməni zabit və əsgərlərini səfərbərliyə alaraq Azərbaycan xalqına tarixin ən dəhşətli soyqırımlarından birini törətdi.

Birinci Dünya müharibəsinin başa çatması və Atatürkün Türkiyəni xilas etməsi erməni millətçilərinin “Böyük Ermənistan” yaratmaq niyyəti iflasa uğradı. Bununla belə, o zamankı mürəkkəb tarixi şəraitdə müstəqil Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xoş məram nümayiş etdirdi. 1918-ci il mayın 29-da Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri və keçmiş Azərbaycan dövlətlərindən olan İrəvan xanlığının paytaxtı olmuş İrəvan şəhərini ermənilərin “bir siyasi mərkəzləri olması” xatirinə onlara güzəştə getdi.

Ermənilərə 100 il bundan əvvəl öz torpağında yer verən Azərbaycan bu dəfə onlara paytaxt şəhəri də bağışladı. Beləliklə, tarixdə ilk dəfə olaraq, 1918-ci ildə Cənubi Qafqazda – tarixi Azərbaycan ərazisində erməni dövləti yaradıldı.

Lakin daşnaklar bununla da kifayətlənmədilər. Növbəti xəyanət və növbəti dəfə torpaq qoparmaq üçün məqam gözlədilər. Azərbaycana Denikinin hücum təhlükəsi yarandıqda, ermənilər dərhal onun tərəfinə keçdilər və ağ qvardiyaçı generalı Azərbaycana dəvət etdilər. Bu “siyasət” iflasa uğradıqdan sonra da Azərbaycana qarşı yeni-yeni ərazi iddiaları qaldırdılar.

Sovet-bolşevik rejimi Çar Rusiyasının ənənəvi siyasətinin davamı olaraq erməniləri daim himayə və müdafiə edib. Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasının yaradıldığı Qərbi Azərbaycan torpaqlarında bu torpaqların sahibləri olan azərbaycanlılara qarşı növbəti təqiblər və zorakılıqlar dövrü başlandı.

Sovet dövründə Azərbaycan torpaqları hesabına daim yeni-yeni ərazilər ələ keçirən ermənilər Türkiyə Cümhuriyyətinə qarşı da ərazi iddialarını davam etdirdilər. Xarici ölkələrdə fəaliyyət göstərən türk diplomatlarına qarşı terror aktları həyata keçirildi. Dünya sosializm birliyinin və Sovet İttifaqının dağılması ərəfəsində qarşılarına Azərbaycandan yeni ərazilər, o cümlədən Dağlıq Qarabağı qoparmaq məqsədini qoymuş erməni-daşnak millətçiləri və terrorçuları yenidən fəallaşdılar.

M.Qorbaçovu ələ alan erməni millətçilərinin təhriki ilə 1918-20-ci illərdə olduğu kimi, Dağlıq Qarabağda sifarişlə separatçı-erməni terrorçularının qiyamı təşkil edildi. Eyni zamanda, Qərbi Azərbaycanın yerli sakinləri olan azərbaycanlıların tarixi vətənlərindən deportasiyası da başa çatdırıldı.

XIX yüzilliyin əvvəlində əhalisinin mütləq əksəriyyəti Azərbaycan türkü olan indiki Ermənistan Respublikasının ərazisində hazırda bir nəfər də olsunazərbaycanlı qalmamışdır. Azərbaycanlılara məxsus olan bütün tarixi abidələr məhv edilmiş, yer adları dəyişdirilmişdir.

Erməni millətçiləri Azərbaycana qarşı yeni ərazi iddiaları irəli sürməkdə davam edirlər. İkili standartlar dünyasında erməni terrorçularının Azərbaycan və Türkiyə ərazisində 200 ildən artıq bir müddət ərzində törətdikləri soyqırımları, deportasiyalar, vəhşiliklər, tarixi abidələrin, yaşayış məskənlərinin yerlə-yeksan olunması faktları qulaqardına vurulur.

Əməkdar elm xadimi, AMEA-nın müxbir üzvü, Tarix İnstitutunun direktoru, millət vəkili Yaqub Mahmudov.

Metbuat.az, 6 iyun 2015

http://1905.az/erm%c9%99ni-dovl%c9%99ti-nec%c9%99-yarandi/

 

 

12.04.2018 06:28

2008-ci ildə Fransuaz Saqanın "Salam qüssə" romanını alıb oxumuşdum (H.Qocanın tərcüməsində). Romana yazılan ön sözdə Saqanın müxtəlif vaxtlarda verdiyi müsahibələrdən seçmə suallar da verilmişdi. Suallardan biri şeir haqda idi. Müsahibi Saqandan soruşurdu: "Siz bu romanı yazmamışdan qabaq şeir yazırdınız, sonralar da şeir yazdınız?" Saqanın cavabı maraqlıdır: "Çox yazmışam. Amma mənim şeirlərim yaxşı deyildi, yaxşı olmayan şeirlərsə, fikrimcə çap olunmamalıdır..." O gündən bu yana şeir yazmaqla poeziya yaratmaq arasındakı fərqi fikirləşirəm. Şeir yazmaq elə də çətin şey deyil, "qızdan, Aydan, ulduzdan" (Yesenin), cinaslardan, həmqafiyə sözlərdən, hisslərdən, duyğulardan, gördüklərimizdən xeyli şeir quraşdırmaq olar. Xüsusən, günümüzdə bu, adi işə çevrilib. Amma poeziya yaratmaq... Poeziya hisslər ağılla birləşəndə yaranır, "poeziya romantika olmayan yerlərdə yaranır" (Mayakovski). Adi şairlər şeir yazır, dahilər isə poeziya yaradır. "Seçilmişlərin sayı çox deyil. Hər böyük şairin yan-yörəsində minlərlə civildəşən balaca şair var..." (Kutzee) Çox az dahi şair olub. Və istisnasız, hamısı yol salıb, növbətilərə istiqamət verib. Beləliklə, dünya ədəbiyyatına, dünya şeirinə ən çox təsir edən üç şeiri öz tərcüməmdə təqdim edirəm.

Həmid Piriyev

Tomas Sternz Eliot

1948-ci ilin nobelçisi Eliot amerikan-ingilis şairi, dramaturqu, ədəbiyyatşünasıdır. Modernizmin görkəmli nümayəndəsidir. 1917-ci ildə çap olunan "C.Alfred Prufrokun məhəbbət nəğməsi" adlı birinci kitabındakı eyniadlı şeiri modernist şeirin manifesti hesab olunur. Prufrok - Eliotun birinci lirik qəhrəmanıdır. Çox güman, müəllif şeirdə qəhrəmanın intihardan qabaqkı vəziyyətini təsvir edir. Epiqraf, Hamletə və Lazara işarələr buna sübutdur. Bir çoxlarının fikrincə, "Bir qadının portreti" şeiri bu şeirin davamıdır ("Bir qadının portreti"ni dilimizə Qismət çevirib).

 

C.Alfred Prufrokun məhəbbət nəğməsi

"Bilsəydim ki, burada dinləyəcək səsimi,

Yenə nurlu aləmə qayıdacaq bir adam,

Titrətməzdi alovum nurunu, şöləsini.

Ancaq bunu bilirəm, buna qətidir inam,

O işıqlı dünyaya burdan olmaz bir dönən,

Mən eybdən qorxmayıb, cavab qaytarmalıyam."

                  Dante. "Cəhənnəm"XXVII, 61-66

                   (Əliağa Kürçaylının tərcüməsində)

 

Gəl gedək, sən və mən

Huşsuz xəstə həkimin stoluna yayıldığı kimi

Gecə göy üzünə yayılan vaxt;

Gedək, yarıboş, adamsız küçələrlə,

Birgecəlik otellərdəki narahat gecələrin

Balaca restoranlardakı ilbiz qabıqlarının

Tənhalığına.

Hiyləgər niyyətli küçələr yorğun arqumentlərlə

Sizi o suala gətirib çıxartsın...

Soruşmayın ki: "O nədir?"

Qonaq gedək.

 

Otaqda qadınlar gəlir və gedir,

Mikelancelodan söhbət edir.

 

Kürəyini pəncərə şüşəsinə sürtən sarı duman,

Üzünü pəncərə şüşəsinə sürtən sarı tüstü,

Gecənin künc-bucağını diliylə yalayıb,

Lağımlardakı gölməçələrin üstündə dayanıb,

Fikir vermir bacalardan dudanın kürəyinə düşməyinə,

Birdən-birə ayağı sürüşdü, gözlənilmədən sıçrayış etdi

Və görəndə ki, yumşaq oktyabr gecəsidir,

Evin ətrafına dolanıb yatdı.

 

Doğrudan da elə vaxt gələcək

Küçələrdə sürünən sarı tüstü üçün

Kürəyini pəncərə şüşələrinə silə-silə;

Vaxt gələcək, vaxt gələcək

Küçədə rastlaşdığın üzlərə

Həyəcansız baxa biləcəksən;

Öldürməyə və yaratmağa  vaxt olacaq,

Və bütün işlərin vaxtı gələcək, o əl

Sualı götürüb nimçənizə atacaq;

Sizin vaxtınız və mənim vaxtım,

Və vaxt gələcək

Gözəgörünmələr, düşüncələr üçün,

Bir dilim çörəklə çay götürməmişdən qabaq.

 

Otaqda qadınlar gəlir və gedir,

Mikelancelodan söhbət edir.

 

Doğrudan da, hələ vaxt olacaq

Sual verməyə ki: "Görəsən bacaracağam?"

                                   və ya "Cəsarətim çatacaq?"

Qayıdıb pilləkəndən düşmək vaxtıdır,

Saçları seyrəlmiş kəlləmlə bir yerdə -

(Onlar deyəcək: "Onun saçları necə tökülüb!")

Mənim səhər pencəyim, buxağımda düyünlənən yaxalıq,

Qalstukum sadə, həm də zəngin, amma adi sancaqla bağlı -

(Onlar deyəcək: "Qolları və ayaqları necə də nazikdir!")

Cəsarətim çatacaqmı

Dünyanı yerindən tərpətməyə?

Bir dəqiqə sonra vaxt var

Qərar verib dəyişiklik etmək üçün,

Bir dəqiqəlik vaxt.

 

Çünki mən artıq hamısını bilirdim, onlar hamısı bilirdi:

Gecələri bilirdim, səhərləri, axşamüstüləri,

Həyatımı çay qaşıqlarıyla ölçmüşəm;

Bilirəm, səslər ölür qonşu otaqdan gələn

Musiqi səsinin ölüşkün əks-sədasında.

İndi mən necə fikirləşməliyəm?

 

Gözləri də tanıyıram, tanıyıram hamısını,

Sizi qəlibə salıb formalaşdıran gözləri,

Qəlibə salınıb formalaşdırılsam və divara mıxlansam

İynələrin ucunda qıvrılmağa başlasam,

Onda necə başlaya bilərəm

Günlərimin və yollarımın qırıntılarını tüpürməyə?

Mən nə ehtimal etməliyəm?

 

Əlləri də tanıyıram, tanıyıram hamısını -

Qolbaqlı, ağ və çılpaq əlləri

(Amma lampa işığında açıq qəhvəyi

                                   tüklərlə örtüldüyü görünür!)

Paltardan gələn ətir

Görəsən fikrimi yayındıran bu ətirdir?

Stolun üstündə uzanan və ya şalı oynadan əllər.

Və mən nə ehtimal etməliyəm?

Və mən necə başlamalıyam?

 

Görəsən deməliyəmmi,

                        alaqaranlıqda dar küçələrdən getdiyimi

Pəncərələrdən boylanan tənha kişilərin

Qəlyanlarından çıxan tüstüyə baxdığımı?..

 

Mən gərək xərçəng olaydım

Dənizin durğun sularına baş vuraydım.

 

Günortadan sonra, axşam rahat yatır!

Uzun barmaqlarla hamarlanmış,

Yuxulu... yorğun... ya da elə təsəvvür yaradan,

Yerdə, səninlə mənim yanımda.

Çaydan, tortdan və dondurmadan sonra,

Anı ram etməyə gücüm çatacaqmı?

Ağladım, dua etdim, tövbə etdim, ağladım,

Azca keçəlləşən kəlləmin sinidə gətirildiyini gördüm,

Mən peyğəmbər deyiləm, möcüzə də olmayacaq,

Gördüm böyüklüyümün itib getdiyini,

Və gördüm, paltomu uzadan

                        əbədi lakeyin pıqqıldayıb güldüyünü,

Qısası, mən qorxdum.

 

Və mənası varmı, heç nəyə baxmayaraq,

Fincanlardan, çaydan, marmeladdan sonra,

Çay dəstgahı və bizim haqda gedən söhbətlərin arasında,

Mənası varmı,

Məsələni təbəssümlə kəsməyin,

Dünyanı şar kimi sıxışdırmağın,

Onu ağır sualların içinə atmağın,

"Mən Lazaram1, o dünyadan qayıtmışam,

Hər şeyi danışmaq üçün, qayıdın,

                        hər şeyi danışacağam," - deməyin.

Onda bir nəfər, başının altındakı balışı rahatlayıb

Deyəcək: "Bu o deyil, bu mənim dediyim deyil,

Qətiyyən o deyil."

 

Və mənası varmı, dəyərmi,

Heç nəyə baxmayaraq,

Gün batımından,

            saraylardan və səpələnmiş küçələrdən sonra,

Romanlardan, çaylardan,

                        döşəmədə sürünən ətəklərdən sonra,

Bu və daha artığı.

Nəzərdə tutduğumu demək mümkün deyil!

Amma sehrli fənər əsəbləri ekrana vurur:

Mənası varmı, dəyərmi,

Əgər kimsə balışı rahatlayıb ya da şala bürünüb,

Pəncərəyə baxaraq deyəcək:

"Bu o deyil, mənim dediyim deyil,

Qətiyyən o deyil."

 

Yox! Mən şahzadə Hamlet deyiləm, ola bilmərəm də,

Mən onun yanında gəzirəm, işim,

Bir məsələni şişirtmək, bir-iki səhnə uydurmaq,

Və şahzadəyə danışmaqdır.

Hörmətliyəm, işə yarayıram,

Hiyləgərəm, ehtiyatlıyam,

Bir az da yekəbaşam,

Hərdən gülməli oluram,

Hərdən də lap axmaq.

 

Qocalıram... Qocalıram...

Gərək şalvarı çırmalayıb geyinim.

 

Saçlarımı daramağa cəsarətim çatacaqmı?

                                   Şaftalı yeyə biləcəyəmmi?

Ağ şalvar geyinib sahildə gəzəcəyəm.

Su pərilərinin bir-birinə mahnı oxuduğunu eşitmişəm.

 

Amma mənə də mahnı oxuyacaqlarına inanmıram.

 

Onların sularda necə üzdüyünü gördüm

Ağ saçlarını dalğalarla darayaraq

Ağ-qara küləklər əsəndə.

Biz dənizin altında ilişib qalmışıq

Yosun duvaqlar salan su pərilərinin yanında

İnsan səsləri bizi oyadana qədər,

Və biz batmışıq.

1 - Vifaniyalı Lazar (Lazarın ivrit dilindən hərfi tərcüməsi - Tanrı (məni) xilas etdi). Marfa və Mariyanın qardaşı. İsa peyğəmbər onu öləndən dörd gün sonra dirildib.

 

   Tərcümə: Həmid Piriyev

http://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/1614-calfred-prufrokun-mehebbet-negmesi

 

 

11.04.2018 00:00

Bəxtiyar Tuncay (Azərbaycan)

Mənsur Rəhbəri (İran)

XX əsrin 60-cı illərində Kanadada əhalinin etnik, mədəni, dini, irqi müxtəlifliyi ilə bağlı ölkənin vəziyyətini əks etdirən termin kimi meydana gəlmiş “multikulturalizm” anlayışı dövrün ictimai-siyasi və mədəni tələbatını əks etdirən geniş prosesləri əhatə etməkdədir. Multikulturalizm Kanadanın «dövlət təsisatları tərəfindən 1971-ci ildə tanınmış, ölkənin çoxtərkibli əhalisinin mədəni assimilyasiyası siyasətinin iflasını bir növ rəsmiləşdirmişdir». Sonrakı illərdə digər Qərb ölkələrində də qəbul edilən «multikulturalizm modeli mədəni fərqliliyin müxtəlif formalarının "assimilyasiyasız inteqrasiya" şəklində qanuniləşdirməsini nəzərdə tutur. Bu halda mədəni özünəməxsusluğunu, həyat tərzini, özəl xüsusiyyətlərini, adət-ənənələrini saxlamaq hüququ olan müxtəlif etnomədəni, dini və s. icmalar bir dövlətin hüdudlarında birgə yaşayır. Lakin multikulturalizm eyni zamanda mədəni rəngarəngliyin sosial mexanizmlər vasitəsi ilə nəzarətdə saxlamaq və tənzimlənmək üsuludur. Yel universitetinin politologiya və fəlsəfə professoru Seyla Benhəbib mədəni plüralizm vəziyyətini radikal və ya mozaik multikulturalizm termini ilə müəyyənləşdirir. Onun şərhində mozaik multikulturalizm mozaikanı təşkil edən elementlər kimi öz eyniliyini və sərhədlərini vahid siyasi təsisat tərkibində qoruyub saxlayan icmaların varlığını bildirir» (1. 10).

Alimin fikrincə, «adları çəkilən sosial tənzimləyicilər həmin mədəni modelin gerçək yaşamaq qabiliyyətini təmin edir. Bu halda mozaika sahəsini yaradan mədəniyyət və submədəniyyətlərin donuq, statik qurum deyil, artmaq və dəyişilmək proqramına malik varlıq olması şərti mühüm rol oynayır» (2. 8).

Multikulturalizmin hazırda sosial elmlərdə qəbul olunmuş təfsirinin demoqrafik, ideoloji və siyasi kimi üç səviyyəsini fərqləndirən A.İ.Kuropyatnik yazır ki, «demoqrafik səviyyənin mahiyyəti milli icmaların demoqrafik, etnomədəni göstəricilərinin endogen (miqrasiya) və ekzogen (immiqrasiya) amillərin təsiri altında baş verən dəyişiklikləri təsvir etməkdən ibarətdir. Bu halda multikulturalizm immiqrantların onları qəbul edən cəmiyyətə inteqrasiyası siyasəti kimi dərk edilir.  İdeoloji səviyyə çərçivəsində milli ideologiyaların müddəaları müzakirə edilir. Siyasi səviyyə multikulturalizm prinsiplərinin mədəni-milli azlıqların hüquqlarının ideologiya, siyasət kimi əyani tətbiqinə, onlara sosial dəstək proqramların gerçəkləşdirilməsinə yönəlmişdir. Bu halda multikulturalizm dövlət və onun tərkibində olan milli-mədəni azlıqlar arasında münasibətlərin ahəngdarlığına, habelə bu azlıqların daxilində münasibətlərin nizamlanmasına yönəlmiş siyasi proqram kimi çıxış edir» (3. 46).

Maraqlıdır ki, Avropa və Amerikanın qabaqcıl dövlətlərinin XX əsrdə gəlib çıxdıqları mədəni fərqliliyin müxtəlif formalarının "assimilyasiyasız inteqrasiya"sı fikri Şərqdə, o cümlədən minillərdir ki, tətbiq edilir və bunun ən gözəl örnəyi Azərbaycanda çox qədim zamanlardan yaşamaqda olan müxtəlif azsaylı xalqların özünəməxsus milli folklorudur.

Fikrimizi ölkəmizdə yaşayan iki qafqazdilli xalqın – avar və udinlərin milli folklor nümunələri əsasında aydınlaşdırmağa çalışaq.  İlk öncə qeyd edək ki, bu xalqların hər biri çox qədim zamanlardan bu yerlərin sakinidirlər, bütün həyatları boyu bölgənin aparıcı xalqı olan Azərbaycan türkləri ilə yanaşı yaşamışlar və daim sözügedən ərazidə mövcud olmuş dövlət quruluşlarında birgə təmsil olunmuşlar. Bu baxımdan Manna və Qafqaz Albaniyası dövlətlərinin adını ilk sırada qeyd etmək lazımdır.

 Strabonun yazdığına görə, Qafqaz Albaniyasında 26 soy və xalq yaşamaqda idi ki, bunlardan albanlar, massagetlər, qarqarlar, saklar, kəngərlər, çullar, beçeneqlər (oğuzlar), kumanlar, kerqillər, suvarlar, bulqarlar, hunlar, xəzərlər, dondarlar, labanlar (lpinlər), qaytaqlar və s. türk soy və boyları idilər və ölkə əhalisinin böyük əksəriyyətini təşkil edirdilər. Eyni zamanda dağlıq bölgələrdə, əski Andiya və Mazamua ərazisində udinlər, ciqblər, silvlər (çilblər), herlər, qatlar (xınalıqlılar və buduqlar), leqlər (ləzgilər və laklar), boxlar (ubıxlar), gellər və digər qafqazdilli tayfalar da yaşayırdılar. Bu xalqlar azsaylı idilər və ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatında önəmli bir rola sahib deyildilər. Onların nəsilləri bu gün də Dağıstanda və Azərbaycanın şimaldakı dağlıq ərazilərində yaşamaqdadırlar. Bunlardan ən çoxsaylısı avarlardır ki, Onların bir qismi Dağıstanda, bir qismi isə Azərbaycanda, əsasən Balakən və Zaqatala rayonlarında məskundurlar. Hazırda Dağıstanın ən çoxsaylı xalqı hesab olunurlar. Azərbaycanın isə sayca altıncı etnik qrupudur. Dilləri İber-Qafqaz dillərinin Nax-Dağıstan qrupuna daxildir. Antropoloji cəhətdən subavropoid irqinin kafkasion tipinə aiddirlər, kəllə quruluşlarına, saç və gözlərinin rənginə görə avropoid irqinin Aralıq dənizi qrupunun kaspi (oğuz) tipinə aid olan Azərbaycan türklərindən fərqlənirlər. Ümumi saylarının 500-600 min civarında olduğu bildirilir. “Avar” adı onlara kənardan verilmiş addır. Özlərini “tsolb” adlandırırlar. Tarixi mənbələr də onları məhz bu adla, daha doğrusu, bir qədər təhrif edilmiş “çilb” və ya “silv”şəklində, qədim Albaniyanın xalqlarından biri kimi qeydə almışdır (4. 3).

Kənardan verilən “avar” adına görə onları çox zaman VI-VIII əsrlədə mövcud olan və Şərqi Avropanın böyük bir hissəsini hakimiyyəti altına alan Böyük Türk-Avar Xaqanlığını quran avar türkləri ilə qarışdırırlar. Həqiqət isə bundan ibarətdir ki, tsolbavarların türk avarlarla heç bir etnik və dil qohumluğu yoxdur. Görünür, tsolblar (çilblər, silvlər) bir zamanlar Avropanın bir çox xalqları kimi Avar Xaqanlığının təbəələri olmuş və ya da əsgər kimi türk-avar ordusunda xidmət etmiş və bu üzdən “avar” adı yanlış olaraq onlara da şamil edilmişdir.

Avarların bir-birini anlamayacaq dərəcədə iki fərqli dialektdə danışdıqları qəbul edilsə də, əslində bunlar qohum dillər olmasına rəğmən, fərqli iki dildir. Məsələ isə ondadır ki, XX əsrin 30-cu illərində Stalinin birbaşa göstərişi ilə “andiyalı” və ya “andok” kimi tanınan tamam başqa bir Dağıstan xalqının etnik kimliyi inkar edilməyə və həmin dövrdən etibarən bu xalq avar kimi qələmə verilməyə başlanmışdır. Sözügedən xalqın adı Dağıstanda axan iki Göysu adlı çaydan birinin adında əbədiləşmişdir – Andiyskoye Koysu. Maraqlıdır ki, bu çaylardan biri andiyalıların (andokların) adı ilə qoşa çəkilsə də, ikinci eyniadlı hidronimdə avarların adı əbədiləşmişdir – Avarskoye Koysu.

E.ə. IX-VII əsrlərə aid Aşşur mənbələrində Dağıstanın adı andiyalıların adından törəmə olan “Andiya” kimi çəkilməkdə və onun Manna dövlətinin əyaləylətindən biri olduğu qeyd edilməkdədir. Həmin əyalətlə qonşu olan başqa bir Manna əyaləti isə “Durdukka” adlanmaqdadır ki, bu da durdzuk adının Aşşur dilindəki təhrifindən başqa bir şey deyil. Avarlar bu günə qədər onlarla qonşuluqda yaşayan çeçenləri “durdzuk” deyə adlandırırlar. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, eyni mənbələrdə qonşuluqda yerləşən digər bir Manna vilayətinin adı “Mazamua” kimi çəkilir ki, bu toponimlə Mazımçay hidronimi arasındakı eyniliyi görməmək mümkün deyil (4. 3-4).

Avar xalqının folkloru Azərbaycan türklərinin folklor nümunələri ilə bir sıra ortaq cəhətlərlə sahib olsa da, onun özünəməxsus özəllikləri də az deyil. «Bu cəhətlər daha çox xalqın iradəsini əks etdirən xalq dastalarında, toy, dəfn kimi mərasimlərdə, mərasim və mövsüm nəğmələrində, milli adət - ənənələrdə özünü göstərir» (5. 6).

Asiyyat Tinayeva yazır ki, «yazın ilk günlərində avarlar əkinçiliklə bağlı olan Ots bay bayramını keçirirlər. Bundan başqa yaz aylarında Rohi bog mərasimi, gül bayramı keçirilir. Avarlar arasında geniş yayılan yağıs və gün istəmə mərasimi uşaqların və böyüklərin həvəslə keçirdiyi mərasimdir. Yagış istəmə mərasimində burcah və gün istəmə mərasimində maxara bişirilir və hər kəsə verilirdi. Sulu 7 burcah (əriştə) yagış damlalarını, sac üstündə bişirilən saçaqlı maxara isə günəşi xatırladır. Avar toy adətlərinin özünəməxsusluğuna gəldikdə isə onu deyə bilərik ki, nişan mərasimi keçirilmir, elçilikdən az sonra toy mərasimi keçirilir, evlənəcək olan oğlan üçün mütləq ayrı ev tikilir, onun təsərrüfatı ayrılırdı» (5. 6-7).

Alimin sözlərinə görə, «avar xalq dastanlarını el arasında yetişən xalq ozanları təmbur çalaraq söylərdilər. “Xoçbar”, “Baxtika”, “Kamalil Başir” kimi xalq dastanları Dağıstanda olduğu kimi bu bölgədə də dillər əzbəridir. “Xoçbar” dastanında xalq qəhrəmanı Xoçbarın zülmkar xana ölüm anında belə boyun əymədiyini, “Kamalil Başir” dastanında gözəlliyi dillərdə dastan olan Kamalın oğlu Başirin gözəlliyinin başına bəla olmasından, atası tərəfindən öldürülməsindən danışılır. Bu dastanlardan biri olan “Baxtika”da göstərilən baş qəhrəman Baxtika Avar xanı Umaxan Avarın bacısıdır. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanla müttəfiq olan Umaxan çox gənc olan bacısını yaşlı xana ərə verir. Baxtika qardaşına üsyan etsə də bunun heç bir faydasının olmaması, ər evinə getməyə məcbur qaldığından çəkdiyi iztirablar dastanda öz əksini tapmışdır» (5. 7).

Asiyyat Tinayeva bildirir ki, «avar xalq ədəbiyyatı mövzu və məzmun baxımından rəngarəng olsa da, Azərbaycan folklor nümunələri ilə bir sıra ortaq cəhətlərə malikdir. Şifahi söz sənətində bir çox mətnlərin üst-üstə düşməsi həmin örnəklərin vahid etnocoğrafi məkanda əmələ gəlməsini göstərir. Azərbaycanın zəngin folkloruna daxil olan nağıl və dastanlar, xalq müdrikliyinin ifadəsi olan atalar sözləri və zərbiməsəllər tarix boyu burada yaşayan xalqların şifahi söz sənətinə güclü təsir göstərmişdir. Qodu-qodu ilə bağlı olan nəğmələrin ilk iki sətri Azərbaycan dilindədir:

Qordi, qordi, qordina,

Qordi salam vardina.

Bir çox atalar sözləri və zərbi-məsəllər (Məsələn: Bir əldə iki qarpız tutmazlar), Molla Nəsrəddinlə bağlı olan lətifələr də buna əyani misal ola bilər» (5. 6).

Qeyd edilən motiv və süjetlərdən bizim üçün ən diqqətçəkicisi «Qodu-qodu» mərasimidir. Elçin Aslan bu mərasimlə bağlı qeyd edir ki, “Azərbaycanda vaxtsız və uzun müddət yağan leysan yağışına son qoy-maq, günəşi çağırmaq məqsədi ilə icra olunan kütləvi xalq tamaşası “Qodu-Qodu” günəş tanrısına həsr olunurdu.Vaxtilə yaşlılar tərəfindən göstərilən bu əsatiri tamaşa,get-gedə ilkin önəmini itirmiş və 20-ci yüzilin əvvəllərində subay gənclər və uşaqlar tərəfindən oynalınan hərəkətli, sözlü-nəğməli bir oyuna çevrilmişdir. Oyun iştirakçıları müqəvva Qodunu qapı-qapı gəzdirib,onun şəninə təriflər deyir, məzəli səhnələrdə kuklanı çomaqla vurub “öldürür”, sonra yenidən “dirildirdilər”” (6. 55).

Tədqiqatlar bu mərasimin köklərinin Eneolit və Erkən Tunc dövrü ilə bağlı olduğunu söyləməyə əsas verir. Belə ki, Eneolit dövrünə aid ən maraqlı mərasimlərdən biri müxtəlif insan fiqurları ilə bağlı olmuşdur. Şumerlərin «Bilqamıs» dastanının məzmunundan belə görünür ki, Eneolit dövrü sakinləri, eləcə də sonrakı dövrdə şumerlər bu gil heykəlləri günəş tanrısı Utuya qurban vermişlər: 

“Bilqamıs özü gildən bir heykəlcik düzəltdi.

Sonra taxtadan böyük bir masa da çıxartdı.

Əqiqdən qayrılmış qabı balla doldurdu.

Lacivərddən düzəlmiş qabı yağla doldurdu.

Masanı bəzəyərək Utu üçün apardı” (7. 66).

Günəş tanrısı Utunun adı Azərbaycan folklorunda bu yaxın zamanlara qədər “Qodu” şəklində yaşamışdır. Bilqamıs Utuya bal, yağ kimi yeməli şeylər apardığı kimi, Azərbaycanda da Qodu üçün xəmiraşı bişirilməliymyş. Qeydə alınmış “Qodu-Qodu” nəğmələri içərisində bal və yağın xatırlanması xüsusi maraq doğurmaqdadır: 

“Qoduya qaymaq gərək,

Qablara yaymaq gərək,

Qodu gün çıxarmasa,

Gözlərin oymaq gərək.

Yağ verin yağlamağa,

Bal verin ballamağa,

Qodu gülmək istəyir,

Qoymayın ağlamağa” (8. 47). 

5 min il öncə Günəş tanrısı Utuya bal və yağ qurbanlığı verən Bilqamıs bu mərasim zamanı gildən heykəl düzəltdiyi kimi, Azərbaycan türkləri də 20ci əsrin 
ortalarınadək “Bal verin ballamağa,yağ verin yağlamağa”- deyərək “Qodu-Qodu” mərasimi keçirərkən, müqəvva düzəldərmişlər. 

Qafqaz Albaniyasının qafqazdilli xalqlarndan danışarkən, udinlərin üzərində xüsusi durmağa çox böyük ehtitac var. Şərqi Qafqazda qədim xalqlardan biri olan və özlərini “udi” adlandıran udinlər Oğuz şəhərində, eləcə də Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində yaşayırlar. Onlara Rusiya, Gürcüstan (Oktomberi kəndi), Qazaxıstan, Ukrayna və başqa olkələrdə də rast gəlmək mümkübdür. Udinlər udin dilində danışırlar, dinləri xristianlıqdır. (4. 4).

Udinlər də ölkəmizdə yaşayan digər azsaylı xalqlar kimi öz dillərini və zəngin folklorlarını qoruyub saxlaya bilmişlər. Bu baxımdan baramaçılıqla bağlı mötiv və süjetlər  həm folklorşünaslıq, həm də etnoqrafiya elmləri baxımından çox böyük önəm daşımaqdadır. Onlardan bir neçəsini gözdən keçirək:

«Pərəkələ xurutul makan biti deyənə muçanaki xuptun boxsa, qonçiöotun paysa. Pərəkəl bakala kala şamtun bokosa. Motoxun oşal xurutulxa nu taxain te vədinal nextun. “Ya oyənki xərux sunsunaxun hetərtun seseney.” Motoxun oşa xurutulxo pərəkəl bakala bakunux tağalatun» (İpəkqurduna qarışqa düşməməsi üçün südlü sıyıq bişirib, qonşulara paylayardılar. Kümxanada şam yandırardılar. Əgər qarışqalar yеnə gеtməsəydilər, o halda dеyərdilər: «Biz gördük ki, itlər bir-birini nеcə didirdilər». Bundan sonra qarışqalar kümxananı tərk еtməli idilər) (9. 182; 10. 26).

«Pərəkəl cənləinşakala vədine amdarxon sun-suna bosteni göyinxoy sil, orux yal kerəs hikənesa tastun tene bakonuy. Tə vədine pəkələn bar tene tadoniy» (İpəkqurdunun canlanması dövründə adamlar bir-birinə bostan bitkilərinin toxumunu, od və başqa şеylər vеrə bilməzdi. Yoxsa, barama məhsul vеrməzdi) (9. 181; 10. 26).

Belə hesab edilir ki, ölkəmizdə ipəkçiliyə V-VI əsrlərdən başlanmışdır. Amma bu təsərrüfat sahəsi sonrakı dövrlərdə tədricən Azərbaycanın bütün bölgələrində, o cümlədən Qafqaz Albaniyasında geniş yayılmışdır. M. Kağankatlı özünün "Alban tarixi" adlı əsərində bu barədə məlumat verir (11. 5). Mingəçevirdən arxeoloji qazıntılar zamanı zərif toxunmuş parça qalıqları, ipək, yun və pambıq ipinin nümunələri tapılmışdır (12. 86). Bütün bunlar Azərbaycanda qədimdən ipək, yun və pambıq sapından və parçalardan istifadə edildiyini bir daha təsdiq edir.

Bu təsərrüfat sahəsi Azərbaycan folklorunda da dərin izlər qoymuşdur. Təkcə aşağıdakı tapmacaları xatırlatmaq yerinə düşər:

Araba geder, izi yox,

Odun yanar, közü yox (Barama).

Atası bir aylıqdı,

Oğlu bazara gedir (Barama).

Atası yasma xoca,

Anası yapma xatın (Barama).

Biz biz idik,

Yüz qız idik,

Bizi üzdüler,

İpe düzdüler (Barama).

Qırğm geldi qırıldıq,

Şükür Allaha, dirildik  (Barama qurdu).

Bir quşum var alaca,

Geder qonar ağaca,

Özüne bir ev tiker,

Ne qapı qoyar, ne baca  (Barama qurdu).

Nedendi ha nedendi,

 Bağrım başı zedendi,

 Ot otlar qoyun kimi,

Su içmez bu nedendi? (Barama qurdu) (13).

Qaynaqça

  1. Multikulturalizm fenomeni. «Mədəniyyət dünyası». Elmi-nəzəri məcmuə, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti, XXV buraxılış, Bakı, 2013, səh. 10-15.
  2. Бенхабиб С. Притязания культуры. Равенство и разнообразие в глобальную эру. – М., Логос, 2003.
  3. Куропятник А.И. Мультикультурализм: проблемы социальной стабильности полиэтнических обществ. – СПб., Изд-во СПбГУ, 2000.
  4. Şahverdiyev B. Qafqaz Albaniyasının əski qafqazdilli sakinlərindən çilb (avar), miqb (saxur) və udinlər barədə bəzi qeydlər // Azsaylı xalqların folkloru I kitab Bakı, Elm və təhsil, 2014, səh. 3-5.
  5. Taniyeva A. Avar folkloru // Azsaylı xalqların folkloru I kitab Bakı, Elm və təhsil, 2014, səh. 6-7.
  6. Elçin Aslanov. El-oba oyunu, xalq tamaşası. B., “İşıq”, 1984.
  7. Bilqamıs dastan. B., “Gənclik”, 1985.
  8. Nəğmələr, inanclar, alqışlar. B., “Yazıçı”, 1986.
  9. Azərbaycan folkloru antologiyası. XIII cild. Şəki, Qəbələ, Oğuz, Qax, Zaqatala, Balakən folkloru. Bakı, “Səda”, 2005.
  10.  Azsaylı xalqların folkloru. Bakı, Folklor İnstitutu, 2014.
  11.  М.Каганкатваци. История Агван, кн. I, гл. 5, СПб., 1861.
  12.  Vahidov R.M. Mingəçevir III-VIII əsrlərdə. Bakı, 1961.
  13. Tapmacalar. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/10839,tapmacalarpdf.pdf?0

mənbə : https://bextiyartuncay.wordpress.com/page/3/

10.04.2018 05:39

Rəşad İLYASOV
Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzi analitika şöbəsinin müdiri, fəlsəfə doktoru

Multikulturalizm birbaşa cəmiyyətin strukturu və mahiyyəti ilə bağlı olduğuna görə sosial hadisələrin həyata keçmə şəkilləri, onları idarə edən qayda və qanunların müəyyən olunması ontoloji olaraq cəmiyyət fenomenini öncədən “var sayır”. Varlıq aləmində olduğu kimi cəmiyyətin strukturu və var olması da metafizik aspektdən araşdırılır. Bu baxımdan metafizikanın ən mühüm mövzusu olan “ontologiya” (varlıq məsələsi) “incəsənət ontologiyası”, “siyasət ontologiyası” ilə bərabər müasir dövrdə amerikalı filosof Con Sörlün daha çox tədqiq etdiyi “sosial ontologiya”-nı da ehtiva edir.

İslam düşüncəsi “sac ayaqları” metaforu ilə təqdim olunur. Belə ki, sac ayaqlarının biri kəlam-fiqh (teologiya-hüquq), ikincisi fəlsəfə, üçüncüsü isə təsəvvüfdür. Hər üç istiqamət öz cəhətlərindən varığı, fərdi və cəmiyyəti qiymətləndirir. Qənaətimcə ən yüksək səviyyədə, fəlsəfi-metafizik cəhətdən varlığı və bəşəri münasibətləri açıqlayan və dəyərləndirən təsəvvüf fəlsəfəsidir. Bütun bu istiqamətlər ontoloji olaraq təzad təşkil etmir, əksinə bir-birlərini tamamlayıcı mahiyədədir.

Təsəvvüf fəlsəfəsi insan və cəmiyyəti metafizik-mistik paradiqmadan açıqlayır. Multikulturalizm isə müxtəlif cəmiyyətlərin mədəni və identetik əsaslarına istinad edir. Məhz təsəvvüf fəlsəfəsi və multikulturalizmin ontoloji əsaslarını metafizik-fəlsəfi mövqedən də ələ almaq mümkündür. Bu zaman insanın  və cəmiyyətin əxlaqi cəhətdən kamilləşməsinin yollarını və metodologiyalarını alternativ şəkildə kəşf etmiş olarıq.

Multikulturalizm ilə təsəvvüf fəlsəfəsinin ən çox paralellik təşkil etdikləri məqamlardan biri  “kəsrətdə vəhdət” ( çoxluqda birlik) ifadəsi ilə açıqlana bilər. Belə ki, təsəvvüf fəlsəfəsini sistemləşdirən bütün sifilər varlıqda çoxluq olduğunu, bu çoxluğun İlahi təcəlli nəticəsində meydana gəldiyini, çoxluqların varlığa nisbətlə kölgə mahiyyətlərində olduqları vurğulanır. Bu isə çoxluqda birliyin yaxud birin bilinməsi ilə həll olunur. Məhz İslam düşüncəsi,  xüsusilə təsəvvüf fəlsəfəsi bu paradiqmadan bütün kainatı və varlıqlar arasındakı münasibətləri açıqlayır. Birlik-çoxluq(vəhdət-kəsrət) fərqini izah etmək üçün sufilər analogiya metodundan istifadə edirlər. Vəhdət, bütövlük aləmi, dəryaya işarə edir. Tək-tək damlalar və dalğalar isə çoxluğa işarə edir. Dalğa və damla yalnız dərya vasitəsilə bütövlük məzmun və mahiyyətlərinə çatırlar. Nəticədə damla və dalğa dəryanın təcəllisi və nişanələridir. Bu məqamda qeyd etməliyəm ki, XVI əsrdə yaşayan məşhur sufi-mütəfəkkirmiz Nemətullah Naxçıvani iki cildlik  "əl-Fəvatihul əİlahiyyə və əl Məfatihuəl-Ğaybiyyə" (ilahi ilhamlar və metafizik açarlar) əsərində bu mövzuya toxunaraq "insanların dənizdəki dalğalar kimi axırda Allaha qayıtdığını, bütün varlıqların  kölgə mahiyyətində olduğunu və bu mənada Tanrının, kölgənin sahibinə, dalğaların suya və aynalardakı surətlərin  surət sahibinə olan bərabərliyi mahiyyətində və səviyyəsində” anlaşılmasının vacibliyini vurğulayır.

Multikulturalizm sosial sahədə, cəmiyyətin müxtəlif etnik və dini kimliklərinin vəhdətinə,“müxtəliflikdə birlik” (unity in diversity) fəlsəfəsinə istinad edir. Məhz ölkə daxilində müxtəifliklərin olması və bunların həm ictimai, həm də dövlət siyasətiylə dəstəklənərək formalaşdırılması multikulturalizmin ontolojik əsasını təşkil edir. Təsadüfi deyil ki, multikulturalizm üzrə məşhur mütəxəssis Çarlz Taylor ölkə daxilində müxtəlif kimliklərin özlərini ifadə etmələrini “tanınma siyasəti” termini ilə açıqlayır. Fəlsəfi olaraq ”tanınma” eyni zamanda immanent mənada bir ”imkanı” da özündə ehtiva edir. Bu baxımdan  tanınma “imkanı” metafizik məzmun və mahiyyət daşıyaraq multikulturalizmin ontoloji əsasını da təşkil edir.

Təsəvvüfdəki ”mən” və ”sən”məfhumları eyni zamanda multikulturalizmdəki ”mən” və ”başqası” kateqoriyaları ilə paralellik təşkil edir. Metafizik cəhətdən təsəvvüf fəlsəfəsində”mən” və ”sən” ilahi mərtəbədə ”O”-na çevirlir.  Nəticədə nə”mən” qalır, nə də ”sən”, yalnız ”O”.

Təsəvvüf fəlsəfəsində”mən”-in əsasını təşkil edən nəfsin tam silinməsi deyil, bilinməsi və nəfsin cilovlanması təlqin edilir. Məhz sosial mənada nəfsin ölümü qəbul edilməzdir. Bunu təsəvvüf fəlsəfəsini sistemləşdirən və həyatlarında tətbiq edən İbn Ərəbi, Sadrdəddin Konəvi, Cəlaləddin Rumi və digər böyük sufilərin həyatlarında müşahidə etmək mümkündür. Təsəvvüfdəki ”xəlvət dər əncümən” (cəmiyyət içərisində Haqqı unutmama) məfhumu birbaşa cəmiyyət fenomeninin qəbuludur. Məhz bu düşüncə Quranda Nur surəsinin 37-ci ayəsinə istinad edilərək şərh və təfsir olunur: ” Elələri var ki, onlar üçün nə ticarət, nə də alış-veriş Allahı zikr etmələrinə, xatırlamaqlarına maneə yaratmır ”. Bu kontekstdə qeyd etməliyəm ki, təsəvvüf fəlsəfəsində cəmiyyət, ictimai münasibətlər və multikultural mühit yox sayılmır, əksinə ilahi-metafizik aspektdən bu ümumi varlıq anlayışı paradiqmasında izah olunur.

Bu baxımdan təsəvvüf fəlsəfəsindəki ”kəsrətdə vəhdət”və ”xəlvət dər əncümən” paradiqmaları ilahi-metafizik mahiyyət daşısa da, bu eyni zamanda tarix boyunca İslam sivilizasiyasında ictimai münasibətləri və cəmiyyəti açıqlamaq üçün də istifadə edilmişdir. İslam düçüncəsində cəmiyyətin mütafizik-ontolojik əsasları bu istiqamətdə formalaşdırılmışdır.

Ümumiyyətlə, İslam düşüncəsində “yaradılanı sev, Yaradandan ötrü”ədəbi-fəlsəfi baxış tərzi ilə ictimai həyatdakı fərd və cəmiyyət münasibətlərini də izah etmək mümkündür. Bu paradiqmaya görə tolerantlıq, başqalarına qarşı hörmət və ehtiram göstərilməsi Tanrı nəzərində xoş qarşılanır. Hətta qarşı tərəfdən nifrət edilsə belə.

Müasir dövrdə ictimai xəstəliklərindən olan “özünə yadlaşma”, “kimlik problemi” məhz təsəvvüfdəki“nəfs” fenomeninin insan qəlbini və ruhunu pərdələməsi ilə paralellik təşkil edir. Bu kontekstdə təsəvvüfdəki nəfsi riyazət və tərbiyə üsulları eyni zamanda sosial sahədəki fərdin və cəmiyyətin mənəvi tərəqqisi üçün  əhəmiyyət kəsb edir. Təsadüfi deyil kli, son illərdə ABŞ-da ən çox satılan kitablar arasında Mövlana Cəlaləddin Ruminin “Məsnəvi”si yer alır.

https://525.az/site/?name=xeber&news_id=97379#gsc.tab=0

09.04.2018 07:30

London bir çox insan üçün pul qazanmaq məkanı, imkanlar şəhəridir. Bəs görəsən bu şəhərdə heç nədən varlı olmaq mümkündürmü?

Vüsal Həmzəyev gənc yaşlarında Türkiyədən Londona köçmüş və yoxsul olmağına baxmayaraq hazırda restoranlar şəbəkəsinin sahibi olan Hüseyin Özerlə söhbət edib.

video: http://www.bbc.com/azeri/media-43649907?ocid=socialflow_facebook

 

09.04.2018 07:17

Ermənilərin Azərbaycan ərazisində məskunlaşması prosesi 1441-ci ildə erməni katalikosluğunun Kilikiyadan Azərbaycan Qaraqoyunlu dövlətinin ərazisi olan Üçkilsəyə köçürülməsindən sonra başlanmışdır.

Ermənilərin İrəvan torpaqlarını hansı vasitələrlə ələ keçirmələri haqqında Matendaranda (əslində, Mətndaran-əlyazma saxlanan yer) qorunan 1687-ci ilə aid tarixi sənəddə göstərilir ki, biz (yəni ermənilər) Azərbaycan türklərinə məxsus olan torpaqları “…Ya satın alır, ya işğal edir, ya sahibinin əlindən çıxarır, ya rüşvət verib alır, ya bəxşiş kimi əldə edir, ya da zorla ələ keçiririk”.

Rusiya imperiyası Cənubi Qafqazda möhkəmlənmək və özünün gələcək işğalçılıq planlarını reallaşdırmaqdan ötrü mövcud Türkmənçay və Ədirnə müqavilələrinin şərtlərinə istinad edərək erməniləri az bir vaxt ərzində İran və Osmanlı imperiyası ərazilərindən tam şəkildə Şimali Azərbaycana köçürməyə başladı. Bununla da, Rusiya ilə İran arasında bağlanmış Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci maddəsinə görə, rus çarizminin təkidi ilə İranda yaşayan ermənilərin Azərbaycan ərazisinə köçürülməsi rəsmiləşdirildi.
1829-cu il sentyabrın 2-də Osmanlı imperiyası ilə Rusiya arasında imzalanmış Ədirnə sülh müqaviləsinin 13-cü maddəsinə əsasən, Osmanlı ərazisində yaşayan ermənilərin kütləvi şəkildə Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsinə başlanıldı. Ermənilərin bu ərazinin yerli əhalisi deyil, gəlmə olduqlarını başqa xristian qaynaqları ilə yanaşı, elə erməni mənbələri də təsdiqləyir.

Türkmənçay müqaviləsinin imzalanmasının (1828-ci il 20 mart) ertəsi günü rus çarı I Nikolay “erməni vilayəti” yaradılması barədə fərman verdi. Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci maddəsinə görə, İran hökuməti müharibə vaxtı öz dövlətinə xəyanət edərək ruslara qulluq etmiş şəxslərin (əsasən ermənilərin) Rusiya işğalı və tabeliyində olan torpaqlara köçürülməsinə əngəl törətməməli idi. Belə bir vaxtda-1827-ci ilin mayında rus generalı Paskeviçin xüsusi tələbnaməsi əsasında ermənilər arasında nüfuz sahibi olan polkovnik Lazarev (Qazaros Lazaryan) köçürülmə işlərinə rəhbərlik etmək üçün Təbrizə komendant təyin edildi. Rus ordularının Təbrizə basqını zamanı (13 oktyabr) Lazarevin çağırışından riqqətə gələn ermənilər yenə də xəyanət edərək Təbrizin darvazalarını rus ordusunun üzünə açdılar.

Köçürülən kasıb erməni ailələrinə kömək etmək üçün rus dövlətinin xəzinəsindən 25 min rubl gümüş pul ayrılmışdı. 1828-ci il dekabrın 24-də Lazarevin Paskeviçə yazdığı yekun hesabatında göstərilirdi ki, köçürmə işi 1828-ci il fevralın 26-da başlamış və iyunun 11-də başa çatmışdı. Lazarev 1828-ci il martın 9-da Paskeviçə yazdığı raportunda qeyd edirdi ki, artıq 4500 erməni ailəsi köçürülərək Araz çayının İran tərəfindəki sahilinə gətirilmişdir.
1828-ci il mayın 26-da Gürcüstandakı baş qərargah rəisinə təqdim edilən raportda isə bildirilirdi: “Rusiyaya məxsus olan vilayətlərə xristianların köçürülməsi müvəffəqiyyətlə aparılır. Artıq Qarabağda 279, İrəvan vilayətində isə 948 ailə məskunlaşdırılmışdır. Polkovnik Lazarevin vədinə əsasən köçürülən ailələrin sayı 5 minə çatdırılmışdı.
İ.Şopenin yazdığına görə, İrandan köçürülən ermənilərdən yalnız 366 ailə (1715 nəfər) İrəvan şəhərinin özündə, 265 ailə (1110 nəfər) Naxçıvan şəhərində və 36 ailə (482 nəfər) isə Ordubad ərazisində məskunlaşdırıldı. Xaricdən köçürülən ermənilər İrəvan əyalətinin 119 kəndində, Naxçıvan əyalətinin 61 kəndində, Ordubad dairəsinin 11 kəndində yerləşdirildi. Beləliklə, İrəvan əyalətində 4559 ailə (23588 nəfər), Naxçıvan ətrafında 2137 ailə (10652 nəfər), Ordubad dairəsində 250 ailə (1340 nəfər) yerləşdirildi.
Nəticədə, əzəli Azərbaycan torpaqları hesabına yaradılan qondarma erməni vilayətinə 35560 nəfərdən ibarət erməni ailəsi köçürüldü. Lazarevin hesabatından məlum olur ki, üç ay yarım ərzində İran ərazisindən 8249 xristian-erməni ailəsi İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ əyalətinə köçürülmüşdür ki, bu da ən azı 40 min nəfər demək idi. Həmin illərdə Rusiya dövlətinin xəzinəsindən 14 min manat qızıl və 400 min manat gümüş pul xərclənmişdi. Bununla yanaşı, rus tədqiqatçısı N. Smirnov İrandan 90 min erməninin köçürülərək Azərbaycan ərazilərində məskunlaşdırıldığını yazır.

Tarixi hadisələrin sonrakı gedişi bir daha sübut etdi ki, İran erməniləri Şimali Azərbaycan torpaqlarına xüsusi məqsədlə – yeni vətən yaratmaq məqsədilə köçürülmüşdü. Bu işləri həyata keçirməkdə xüsusi canfəşanlıq göstərən hərbçilər və din xadimləri rus çarizmi tərəfindən mükafatlandırılırdılar.

İkinci Rusiya-İran müharibəsində qələbə çalan rus qoşunları 1828-ci il iyunun 14-də Paskeviçin komandanlığı altında Gümrü yaxınlığında 12 minlik qoşunla Arpaçaydan Şərqi Anadoluya hücuma başladı. İyunun 23-də Qars qalası işğal edildi. Rus qoşunları iyulun 24-də Axalkalakini, avqustun 15-də Axıskanı, 22-də Ərdahanı, 28-də isə Bəyazidi işğal etdilər.
1829-cu ilin yazında müharibənin yenidən alovlanması nəticəsində rus qoşunları Ərzurumu, daha sonra Muşu, Oltunu və Bayburtu işğal etdilər. İrəvan xanlığından – öz ata-baba yurdlarından didərgin salınan azərbaycanlılar ən çox Şərqi Anadoluda sığınacaq tapmışdılar. Rus qoşunlarının Şərqi Anadoluya hücumları zamanı qırğınlara və yenidən bu ərazidən köçkün halına düşməyə düçar olan yenə də azərbaycanlılar idi. Onlar bu dəfə də əsasən Türkiyənin içərilərinə köçməyə məcbur oldular.

1829-cu ilin avqustunda rus qoşunları Balkan ətrafından İstanbula irəliləyərkən II Sultan Mahmud Rusiya dövlətinə barışıq təklif etdi. Bu addım 1829-cu il sentyabrın 2-də Ədirnə müqaviləsinin bağlanması ilə nəticələndi. Axalkələk qalası və Axıska şəhəri Rusiyaya birləşdirildi. Ruslar tərəfindən işğal edilmiş Qars, Trabzon, Bəyazid və Ərzurum paşalıqları isə Türkiyəyə qaytarıldı.

Ədirnə sülhünün 13-cü maddəsinə əsasən, Türkiyənin işğal olunmuş torpaqlarındakı ermənilərə 18 ay ərzində daşınan əmlakları ilə bərabər Rusiya təəbəliyinə keçmək hüququ verilmişdi. Türkiyədə yaşayan erməniləri yenicə işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərinə köçürmək, həmçinin Türkiyə ilə sərhədboyu ərazilərdə də ermənilərin say üstünlüyünü təmin etmək məqsədilə 1829-cu il oktyabrın 10-da Paskeviç rus imperatoru I Nikolaya raport yazıb Ərzurumda və Qarsda yaşayan ermənilərdən 10 min nəfərin Gürcüstanda və “erməni vilayətində” yerləşdirilməsinə icazə istədi. 1829-cu il noyabrın 18-də hərbi nazir Çernişev Paskeviçə çar I Nikolayın onun təklifini bəyəndiyini bildirdi.
Türkiyənin Qars və onun ətrafından köçürülən ermənilər yaşadıqları ərazilərin iqliminə uyğun olaraq Ələyəz(Alagöz) dağı ətrafındakı boşaldılmış Azərbaycan kəndlərində yerləşdirildi. Rus general-mayoru Bercman Qarsdan Gümrüyə yola salınan 400 erməni ailəsinə sənəd təqdim etdiyini bildirirdi. İrəvan yaxınlığında Sərdarabad qalasında olan 270 ev həmin vaxt ermənilər tərəfindən zəbt edilmişdi. Bir qədər keçdikdən sonra M. Vladkin ermənilərin bu əraziyə köçürülməsi haqqında yazırdı: “İrəvan quberniyasında yaşayan ermənilərin əksəriyyəti buranın yerli sakinləri olmayıb, 1828-1829-cu illər müharibəsindən sonra Türkiyədən bu ərazilərə köçürülmüşlər”.

1830-cu il yanvarın 22-də Paskeviçin Çernişevə verdiyi məlumata görə, Qars və ətraf ərazilərdən köçən 2500 erməni ailəsi onun sərəncamına əsasən yaşadıqları yerin iqliminə uyğun olan Ələyəz dağı ətrafında – Pəmbək distansiyasındakı boşaldılmış Azərbaycan kəndlərində yerləşdirildi.

Türkiyədən köçürülən ermənilər Axıska, Pəmbək-Şorəyel və “erməni vilayətində” yerləşdirildi. Talış mahalı, Göyçə gölü ətrafı və Baş Abarana 14044 erməni ailəsi köçürülmüşdü. Ərzurumdan köçürülən 7288 erməni ailəsindən 500-ü, eləcə də Ərdahandan 67 erməni ailəsi Axıska paşalığı ərazisində, 1050 ailə Borçalı distansiyasında və Çalqa ətrafında, qalan 1305 ailə isə Pəmbək və Şorəyel distansiyalarında yerləşdirilmişdi. Hesablama komissiyasının sayına görə, Osmanlı dövləti torpaqlarından 84 min nəfərdən artıq erməni və yunan köçürüldüyü məlum olur. Lakin 1831-ci il aprelin 24-də qraf Paskeviçin adına verilmiş əlahəzrətin buyruğunda rus dövləti tərəfindən Türkiyə vilayətindən köçürülmüş xristianlar, yəni erməni və yunanlardan ibarət 14 mindən çox ailə (90 min nəfərə qədər) üçün 380 min gümüş pulun ayrıldığı bildirilirdi. İ.Şopenin apardığı siyahıyaalmanın nəticələrinə görə, 1828-1829-cu illər Rusiya-Türkiyə müharibəsindən sonra “erməni vilayətinə” Türkiyədən 21666 nəfər (3682 ailə) erməni, 324 nəfər (67 ailə) yezidi kürdü köçürülmüşdü. Rusiya imperatorunun fərmanı ilə “erməni vilayəti” yarandığı vaxt İrəvan əyalətində İrəvan, Sərdərabad, Şərur və Sürməli dairələri yaradıldı.

Mənbələr, arxiv materiallarının saxlandığı Matendaranda sənədlərə istinad edən N.A.Tavakalyan İrandan köçürülən ermənilərin sayının 8510 nəfər olduğunu qeyd edirlər. 1834-cü ilin kameral təsvirinə görə, bütövlükdə İrəvan əyalətində 22336 ailə var idi ki, bunun da 65300 nəfərini kişi cinsi təşkil edirdi. Bunların 29690 nəfəri tatar , yəni Azərbaycan türkləri, 10350 nəfəri əvvəllər köçürülmüş ermənilər və 24255 nəfəri İran və Türkiyədən yenicə köçürülən yezidi kürdləri, az qismi isə boşa adlanan qaraçılardan ibarət idi.

20 cilddən ibarət həmin siyahıyaalınmanın nəticələri İ.Şopenin 1852-ci ildə nəşr edilən “Erməni vilayətinin Rusiya imperiyasına birləşdirilməsi dövrünün tarixi abidəsi” adlı əsərində verilmişdi. Bu siyahıyaalınmaya görə, müharibədən sonra erməni vilayətində mövcud olmuş 752 kənddən 521-i İrəvan əyalətinə, 179-u Naxçıvan əyalətinə, 52-si isə Ordubad dairəsinə aid idi. Siyahiyaalmanın nəticələrinə görə, köçürülməyən vilayətlərdə 81749 nəfər müsəlman, 25151 nəfər erməni qeydə alınmışdı.

1832-ci ilin siyahıyaalınmasına görə, İrəvan əyalətindəki kəndlərin 463-də müsəlmanlar ( Azərbaycan türkləri), 98-də ermənilər, 63-də isə azərbaycanlılar və ermənilər qarışıq yaşayırdılar. Beləliklə, erməni köçkünlər boşaldılmış 126 azərbaycanlı kəndində, azərbaycanlılar yaşadığı 70 kənddə, 22 qarışıq və 47 erməni kəndində məskunlaşmışdı.
1840-cı ildə erməni vilayəti ləğv edildi. Əvəzində İrəvan qəzası yaradıldı və bu qəza Gürcü-İmereti quberniyasının tərkibinə daxil edildi. 1849-cu ildə İrəvan, Aleksandropol (Gümrü), Naxçıvan, Ordubad və Novo-Bəyazid (Göyçə mahalının şərq hissəsi) qəzalarından ibarət İrəvan quberniyası təşkil edildi və 1917-ci ilə qədər bu quruluş əsasən dəyişməz qaldı.
N.Şavrov yazırdı ki, rəsmi köçürülən 124 min nəfər erməni ilə yanaşı, qeyri-rəsmi şəkildə köçənlər də çox olmuşdu və ümumiyyətlə, köçürülənlərin sayı 200 min nəfərdən xeyli artıqdır. XIX əsrin 90-cı illərində Türkiyə dövlətində baş verən erməni qiyamlarının yatırılmasından sonra daha 400 minə yaxın erməni yenə də Cənubi Qafqaza – Azərbaycan torpaqlarına köçdü. N.Şavrov qeyd edirdi ki, XIX əsrin əvvəlində Cənubi Qafqazda yaşayan 1,3 milyon erməninin bir milyondan çoxu yerli əhali deyil, onları bura biz köçürüb gətirmişik. Beləliklə, XIX əsrin 20-30-cu illərindən başlayaraq Cənubi Qafqazın etnik xəritəsində yeni toplum – erməni toplumu peyda oldu…

…1988-ci ildə isə azərbaycanlıların keçmiş İrəvan xanlığı ərazisindən – Ermənistandan deportasiyası başa çatdı. Azərbaycan toponimləri erməniləşdirildi. Bir sözlə, ermənilər özlərinə saxta tarix yaratmaqda davam edirlər. Tarixi həqiqət bunu deməyi lazım bilir ki, ermənilər Cənubi Qafqaza köçürülüb gətirilmə etnosdur. Onların əcdadları hesab olunan tayfalar təqribən eramızdan əvvəl I minilliyin ortalarında Fərat çayının yuxarılarında peyda olmuşlar. Bura isə onlar Balkan yarımadasından köçüb gəlmişlər.

Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1935-ci il ilədək orada 190-dan artıq azərbaycanlı yaşayış məntəqəsinin adı dəyişdirilmişdir. Rəsmi addəyişmə əməliyyatları 1935, 1938, 1939, 1940, 1946, 1947, 1948, 1949, 1950, 1957, 1962, 1968, 1969, 1977, 1978, 1980-ci illərdə Ermənistan SSR Ali Sovetinin fərmanları əsasında həyata keçirilmişdir. 1988-ci ilin avqust ayınadək indiki Ermənistan adlanan ərazidə 521 türk mənşəli yaşayış məskəninin adı dəyişdirilmişdir.

1918-1987-ci illərdə bu torpaqlarda 254 azərbaycanlı yaşayış məntəqəsi müxtəlif yollarla (əhalisi soyqrıma məruz qalmaqla, deportasiya edilməklə və s.) xəritədən tamamilə silinmişdir. Azərbaycanlıların 1948-1953-cü illər deportasiyasından sonra 60-dan çox yaşayış məntəqəsinin adları dəyişdirilmişdir. Ermənistan Ali Sovetinin 1991-ci il 9 aprel tarixli fərmanı ilə azərbaycanlılara məxsus daha 90 məntəqənin adı erməni toponimləri ilə əvəz olunmuşdur. Ümumiyyətlə, son dövrədək 667 toponim dəyişdirilmişdir. Rus çarizminin erməniləri köçürməkdə məqsədi İran və Türkiyə sərhədlərində möhkəmləndirilmiş xristian zolağı yaratmaq və həmin dövlətlərə qarşı gələcək işğallarda ermənilərdən bir vasitə kimi istifadə etmək idi.

1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqın iradəsini nəzərə almadan, böyük dövlətlərin təzyiqi ilə öz ərazisində paytaxtı qədim Azərbaycan şəhəri İrəvan olmaqla erməni dövləti yaradılmasına razılıq verdi. Ermənilər və onların Moskvadakı havadarları Azərbaycana qarşı gələcəkdə yeni ərazi iddiası irəli sürmək üçün zəmin hazırladılar. Daha doğrusu, bugünkü Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin bünövrəsi qoyuldu.

1946-1948-ci illərdə 100 mindən çox erməni xaricdən köçürülərək Qərbi Azərbaycan ərazisində məskunlaşdırıldı.

Çox təəssüf ki, ikili standartlar dünyasında xalqımıza münasibətdə ayrı-seçkilik siyasəti davam edir, bir milyondan çox azərbaycanlının öz doğma yurd-yuvasından didərgin düşməsinə biganə münasibət bəslənilir. Bununla belə, Azərbaycan xalqı ermənipərəst Qərb siyasətçilərinin insan haqları və demokratiya barədə danışdıqları cəfəngiyatlara baxmayaraq, işğal edilmiş Vətən torpağı uğrunda ədalətli, haqlı mübarizəni davam etdirir. Çünki 1918-ci ildə yol verilmiş acı tarixi təcrübədən ibrət götürən xalqımız bilir ki, Vətən torpağından pay olmaz. Torpaqan pay verən isə vətənsiz qalar.

Firudin CÜMŞÜDLÜ, ADPU-nun Azərbaycan tarixi kafedrasının dosenti

“Xalq qəzeti”, 5 noyabr 2012-ci il

http://1905.az/erm%c9%99nil%c9%99rin-%c9%99z%c9%99li-az%c9%99rbaycan-torpaqlarinda-yerl%c9%99sdirilm%c9%99si-carizmin-m%c9%99nfur-siyas%c9%99tinin-n%c9%99tic%c9%99si-idi-2/



XƏBƏR LENT